Jerzy Augustyniak (ur. 1939) – polski archeolog i muzealnik, doktor nauk humanistycznych, badacz średniowiecznej architektury obronnej i osadnictwa Polski środkowej, zwłaszcza doliny Pilicy. Prowadził wieloletnie badania archeologiczne m.in. zamku w Inowłodzu, opactwa cystersów w Sulejowie oraz zamków w Rawie Mazowieckiej i Żarnowcu. Emerytowany starszy kustosz Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi„Jerzy Augustyniak”, nota autorska, Christianitas. Religia, kultura, społeczeństwo, dostęp 31 sierpnia 2026.. Kierował wieloletnimi badaniami archeologicznymi w Inowłodzu, w trakcie których odkryto unikatowy zespół późnośredniowiecznych i wczesnorenesansowych bierek szachowych, będący później przedmiotem odrębnych badań i monografii.

Życiorys Studia archeologiczne ukończył w 1964 roku na Uniwersytecie Łódzkim. Jego praca magisterska Osada wczesnośredniowieczna w Spędoszynie, powiat Poddębice powstała pod kierunkiem Andrzeja Nadolskiego„Absolwenci”, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, dostęp 31 sierpnia 2026..

W latach 1966–1969 kierował Muzeum Ziemi Rawskiej. Był autorem wystawy „Dzieje Ziemi Rawskiej”, którą w lipcu 1966 roku zainaugurowano działalność muzeum w nowej siedzibie„Historia muzeum”, Muzeum Ziemi Rawskiej, dostęp 31 sierpnia 2026.. W okresie jego pracy w placówce prowadzono również badania archeologiczne regionu. W 1967 roku Augustyniak kierował kolejnym sezonem wykopalisk na zamku książąt mazowieckich w Rawie, a w 1968 roku badaniami wczesnośredniowiecznego grodziska na Anielskiej Górze. Zabytki pozyskane podczas prac na zamku stanowią znaczną część obecnych zbiorów archeologicznych muzeum„Dział archeologii”, Muzeum Ziemi Rawskiej, dostęp 31 sierpnia 2026..

W późniejszym okresie był związany z Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi, gdzie pracował jako starszy kustosz„Jerzy Augustyniak”, nota autorska, Christianitas. Religia, kultura, społeczeństwo, dostęp 31 sierpnia 2026.. Stopień doktora uzyskał w 1992 roku na Uniwersytecie Łódzkim na podstawie rozprawy Zamek w Inowłodzu, napisanej pod kierunkiem Leszka Kajzera. Praca stanowiła podsumowanie badań archeologicznych i architektonicznych prowadzonych przez Augustyniaka w Inowłodzu w latach 1977–1985Jerzy Augustyniak, Zamek w Inowłodzu, rozprawa doktorska, Uniwersytet Łódzki, 1992, Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego..

Działalność naukowa i badawcza Jednym z głównych obszarów działalności Augustyniaka były badania średniowiecznego budownictwa obronnego Polski środkowej. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmują prowadzone w latach 1977–1985 badania zamku i średniowiecznego osadnictwa w Inowłodzu. Objęły one zarówno relikty zamku, jak i elementy dawnego miasta, a ich wyniki posłużyły do rekonstrukcji kolejnych faz rozwoju założenia obronnego i zostały następnie opublikowane w monografii Zamek w Inowłodzu„Inowłodzkie renowacje – Zamek”, Gmina Inowłódz, dostęp 31 sierpnia 2026..

Drugim ważnym obszarem jego badań był zespół dawnego opactwa cystersów w Sulejowie. Wieloletnie prace archeologiczno-architektoniczne prowadzone w latach 1989–2003 pozwoliły na analizę rozwoju przestrzennego i systemu obronnego klasztoru. Badania z lat 1993–1994 skorygowały wcześniejsze poglądy dotyczące obwarowań zespołu. Wykazały m.in., że od strony Pilicy istniał mur obronny związany z Basztą Mauretańską, którą uznano za najstarszą basztę obwodu obronnegoInformator Archeologiczny. Badania 1994, Warszawa, s. 120..

Augustyniak prowadził również badania innych średniowiecznych założeń obronnych, w tym zamku w Żarnowcu nad Pilicą. Wyniki wykopalisk z lat 1993–1994 opublikował w „Pracach i Materiałach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi”.

Wspólnie z Leszkiem Kajzerem opublikował w 1986 roku obszerną syntezę Wstęp do studiów nad świeckim budownictwem obronnym sieradzkiego w XIII–XVII/XVIII wieku. Książka stała się przedmiotem obszernej dyskusji naukowej: Tadeusz Poklewski poświęcił jej krytyczną recenzję w „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej”, na którą autorzy odpowiedzieli w tym samym tomie czasopisma.

Podsumowaniem wieloletnich badań Augustyniaka nad doliną Pilicy była wydana w 2014 roku monografia Średniowieczne przeprawy przez Pilicę i ich obrona. Żarnowiec, Przedbórz, Sulejów, Inowłódz. Autor analizował w niej związki między siecią średniowiecznych szlaków komunikacyjnych, miejscami przepraw rzecznych, osadnictwem i założeniami obronnymi. W recenzji opublikowanej w „Studiach Historycznych” Agnieszka Dudka-Kowalska wskazała, że dla Polski środkowej brakowało wcześniej równie szerokiego opracowania problematyki sieci drogowej i osadnictwa, a książkę oceniła jako znaczące studium oparte na rozbudowanej bazie źródłowej i wynikach badań archeologicznych.

Odkrycie szachów z Inowłodza Szczególnie istotnym rezultatem badań archeologicznych prowadzonych przez Jerzego Augustyniaka na zamku w Inowłodzu było odkrycie zespołu późnośredniowiecznych i wczesnonowożytnych bierek szachowych. Znaleziono je w jednej z zasypanych piwnic zamku.

Zespół obejmuje 16 zachowanych w całości lub fragmentarycznie bierek pochodzących z dwóch kompletów. Wykonano je z kości zwierzęcej, przynajmniej częściowo bydlęcej, metodą toczenia. Na części egzemplarzy zachowały się ślady czerwonej i czarnej pigmentacji, pozwalające ustalić sposób rozróżnienia przeciwnych stron szachownicy. Wśród znalezisk rozpoznano m.in. figury królów, hetmanów lub królowych, gońców oraz pionki.

Bierki reprezentują charakterystyczny dla XV i XVI wieku nurt w produkcji figur szachowych. Najbliższe analogie do części znalezisk z Inowłodza znane są z terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego, szczególnie z Wilna i Trok. Zespół datowany jest na okres, w którym w Europie następowała zasadnicza przemiana zasad gry prowadząca do ukształtowania szachów nowożytnych, m.in. przez znaczne zwiększenie możliwości ruchu królowej i gońca.

Znaczenie odkrycia wykracza poza samą historię zamku. Późniejsze badania wykazały, że bierki stanowią źródło do poznania kultury i kontaktów mieszkańców XVI-wiecznej rezydencji. W okresie użytkowania zestawów właścicielami Inowłodza byli Drzewiccy. Dominik Kacper Płaza i Agnieszka Stempin zwrócili uwagę na podobieństwo inowłodzkich figur do znalezisk litewskich oraz na związki Macieja Drzewickiego z Wilnem. Autorzy postawili hipotezę, że pojawienie się tego typu szachów w Inowłodzu mogło być związane z jego pobytem na Litwie, podkreślając jednak hipotetyczny charakter takiej identyfikacji.

Wyjątkowe znaczenie znaleziska potwierdziły ponowne, interdyscyplinarne badania przeprowadzone po kilkudziesięciu latach od wykopalisk Augustyniaka. Objęły one m.in. analizę surowca, technologii wykonania, pigmentów, stylistyki i chronologii bierek. Ich wyniki opublikowano w 2024 roku w poświęconej wyłącznie temu zespołowi, liczącej 193 strony monografii Szachy z Inowłodza = Chess from Inowłódz.

Płaza i Stempin zaliczyli szachy z Inowłodza – obok wcześniejszych szachów sandomierskich – do unikatowych w skali Europy znalezisk związanych z grami pozyskanych podczas badań archeologicznych. Wartość zespołu wynika nie z cech luksusowego materiału, lecz przede wszystkim z zachowania licznej grupy bierek pochodzących z tego samego kontekstu archeologicznego, możliwości przypisania ich do dwóch zestawów oraz z ich znaczenia dla badań nad rozpowszechnieniem szachów, kontaktami kulturowymi i kulturą dworską Europy Środkowej u schyłku średniowiecza i na początku epoki nowożytnej.

Koncepcja rezerwatu archeologicznego Jerzy Augustyniak wniósł wkład w rozwój koncepcji rezerwatów archeologicznych. Zwracał uwagę na to, jak ważne jest zachowanie właściwych proporcji między zabytkami a urządzeniami, które są niezbędne do ich ochrony i użytkowania. Kładł nacisk na ścisły związek grodu z jego naturalnym otoczeniem. Ze względu na formę ochrony wyróżnił dwa rodzaje rezerwatów: proste i złożone. Rezerwaty proste wymagały podstawowych prac (rekonstrukcji, ogrodzenia, wyznaczenia tras zwiedzania, ustawienia tablic informacyjnych), złożone natomiast potrzebują bardziej zaawansowanych sposobów ochrony i prezentacji.

W odróżnieniu od Zdzisława Rajewskiego i Ksawerego Piwockiego, którzy podkreślali społeczno-dydaktyczne funkcje rezerwatów i ich znaczenie dla turystyki, Augustyniak określił trzy etapy ich tworzenia: Badania wykopaliskowe, Przygotowanie projektu, Realizacja. Podobnie jak Krzysztof Dąbrowski, traktował rezerwat jako trwały element krajobrazu historycznego. W jego koncepcji rezerwat miał łączyć funkcje naukowe, edukacyjne i rekreacyjne. W szerszym kontekście europejskim podobną rolę pełnią muzea na wolnym powietrzu (open-air museums), które wykorzystują rekonstrukcje i łączą ochronę dziedzictwa z jego prezentacją i interpretacją.

Recepcja dorobku Publikacje i wyniki badań Augustyniaka były przedmiotem dyskusji oraz późniejszych analiz w literaturze archeologicznej i historycznej. W 1987 roku Tadeusz Poklewski opublikował w „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej” obszerną krytyczną recenzję napisanej wspólnie przez Leszka Kajzera i Augustyniaka pracy Wstęp do studiów nad świeckim budownictwem obronnym sieradzkiego w XIII–XVII/XVIII wieku. Recenzja zajmowała strony 507–522 czasopisma, natomiast w tym samym numerze Kajzer i Augustyniak opublikowali odpowiedź na przedstawione uwagi.

Monografia Cysterskie opactwo w Sulejowie. Rozwój przestrzenny do końca XVI wieku w świetle badań archeologiczno-architektonicznych w latach 1989–2003 została w 2008 roku zrecenzowana przez Annę Galar w czasopiśmie mediewistycznym „Quaestiones Medii Aevi Novae”. Do tej pracy odwoływał się również Józef Dobosz, który w wydanej w 2023 roku przez wydawnictwo Brepols książce The Church and Cistercians in Medieval Poland wskazał, że prowadzone przez dziesięciolecia badania archeologiczne opactwa sulejowskiego zostały najpełniej podsumowane właśnie w monografii Augustyniaka z 2005 roku.

Do wyników badań Augustyniaka nad zamkiem królewskim w Żarnowcu odniósł się w 2011 roku Tomasz Olszacki w studium poświęconym czternastowiecznym rezydencjom królewskim w Małopolsce. Wykorzystał wyniki wykopalisk Augustyniaka i jego rekonstrukcję założenia zamkowego, zarazem poddając krytycznej ocenie część zaproponowanych przez niego interpretacji. Olszacki zwrócił uwagę, że postulowane przez Augustyniaka istnienie drugiego budynku wieżowego oraz budowli bramnej nie zostało potwierdzone podczas badań terenowych i miało charakter hipotezy badawczej.

Po kilkudziesięciu latach ponownie podjęto również analizę zabytków odkrytych podczas prowadzonych przez Augustyniaka w latach 1969–1970 badań cmentarzyska w Silniczce. Mariusz R. Rychter i Piotr Strzyż w pracach z 2016 i 2019 roku wykorzystali dokumentację oraz publikację Augustyniaka z 1977 roku przy ponownym opracowaniu znalezionego wówczas wczesnośredniowiecznego hełmu. Autorzy odnotowali, że badaniami ratowniczymi kierował Augustyniak, który opublikował ich wyniki i na podstawie wyposażenia grobów datował cmentarzysko na XI wiek.

Osobnej recenzji doczekała się także wydana w 2014 roku książka Augustyniaka Średniowieczne przeprawy przez Pilicę i ich obrona. Żarnowiec, Przedbórz, Sulejów, Inowłódz. Agnieszka Dudka-Kowalska w „Studiach Historycznych” omawiała ją jako rezultat wieloletnich badań autora nad osadnictwem i komunikacją w dolinie Pilicy, wskazując zarazem na brak wcześniejszego szerszego opracowania problematyki sieci drożnej i osadnictwa dla obszaru Polski środkowej.

Wybrane publikacje

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Łódzkiego Kategoria:Ludzie związani z Łodzią Kategoria:Polscy archeolodzy Kategoria:Polscy mediewiści Kategoria:Polscy muzealnicy Kategoria:Urodzeni w 1939