Grodzisko „Łysa Góra” w Gostyninie – założenie grodowe z początku XIII w., użytkowane do lat 80. XIV w.
Nazwa „Łysa Góra” to nazwa lokalna, poświadczona już w raporcie z przesłuchań z procesu o czary z 1713 r., w którym „Łysa Góra” była wskazana przez oskarżoną „czarownicę” jako miejsce spotkań i tańców(wzmianka w księgach grodzkich Gostynina, sygn. 2, k. 419).. Obecnie, oprócz mieszkańców, nazwą posługują się władze miastaOficjalna strona miasta Gostynina: https://www.gostynin.pl/628,szlaki-piesze [dostęp 2026-08-09]; https://www.gostynin.pl/921,iii-kwartal-2026-r?tresc=29081 [dostęp 2026-08-09].. To określenie wykorzystano również w dokumentacji archeologicznej stanowiskaProtokół Jacka Wysockiego udostępniony w: https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-293785 [dostęp 2026-08-08]..
Opis stanowiska Grodzisko znajduje się ok. 1,5 km na północny zachód od centrum miasta Gostynina. Ulokowane jest na wzgórzach morenowych graniczących od południa z jeziorem Kocioł, od północy z Jeziorem Czarne, od wschodu ze Skrwą Lewą, dopływem Wisły. Dodatkowo od południa i północy grodzisko oddzielają od pozostałej rzeźby terenu głębokie, suche wąwozy. Założenie to owalny kopiec o wymiarach 50 × 25–28 m, określony w ewidencji Archeologicznego Zdjęcia Polski jako typ stożkowatyProtokół Jacka Wysockiego udostępniony w: https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-293785 [dostęp 2026-08-08]. (wymiennie zwany typem kopcowatym). Wymiary platformy szacuje się na 40 × 18–20 m. Dłuższa oś kopca zorientowana jest według osi północ-południe. Na stanowisku ujawniono pozostałości wału o konstrukcji ziemno-drewnianej, który zabezpieczał szczyt kopca. Platforma zapewniała miejsce dla niewielkiej załogi grodowej, budynku mieszkalnego i gospodarczego.
Sąsiadujące, nieco niższe wzgórze, obecnie zajęte przez rzymskokatolicki cmentarz parafialny, stanowiło osadę podgrodową. Gród był połączony z osadą podgrodową poprzez szerokie obniżenie. Na tym wzgórzu znajdował się pierwszy gostyniński kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba. Wejście do osady podgrodowej najprawdopodobniej znajdowało się w południowo-zachodniej części wzgórza wychodzącej na trakt (obecnie ul. Kowalska) w kierunku wsi Rataje, miasta Kowal i dalej grodów kujawskich – od tej strony, niezabezpieczonej wąwozami, wjeżdżały na wzgórze kondukty pogrzebowe, nim w poł. XIX w. wytyczono drogę (obecnie ul. Ostatnia) przez wzgórza i ówczesny cmentarz choleryczny.
Badania archeologiczne W 1968 r. Leszek Gajewski prowadził na stanowisku badania sondażowe. Odkryta warstwa kulturowa sięga 1,3 m. Na stanowisku ujawniono pozostałości konstrukcji drewniano-ziemnych i kamiennych, dwa płytkie zagłębienia i ślady pożaru w południowo-zachodniej części strukturyL. Gajewski, I. Górska, L. Paderewska, J. Pyrgała, W. Szymański, Badania sondażowe grodzisk Mazowsza i Podlasia w latach 1966–1968, s. 166–168; I. Górska, L. Paderewska, J. Pyrgała, W. Szymański, L. Gajewski, Ł. Okulicz, Grodziska Mazowsza i Podlasia, s. 47.. Znaleziono ponadto ok. 2 tys. fragmentów ceramiki (obtaczanej i toczonej), grot bełtu kuszy, przedmioty i elementy żelazne (noże, gwoździe, okucia, żużel) i fragment formy odlewniczej świadczący o praktykowaniu metalurgii. Odkryte pozostałości pozwalają datować stanowisko na początek XIII w.L. Gajewski, I. Górska, L. Paderewska, J. Pyrgała, W. Szymański, Badania sondażowe grodzisk Mazowsza i Podlasia w latach 1966–1968, s. 166–168; I. Górska, L. Paderewska, J. Pyrgała, W. Szymański, L. Gajewski, Ł. Okulicz, Grodziska Mazowsza i Podlasia, s. 47–48.
W 1986 grodzisko zostało ujęte w projekcie Archeologiczne Zdjęcie Polski jako stanowisko 11 obszaru 52–51 w protokole Jacka WysockiegoDostęp do dokumentacji: https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-293785 [dostęp 2026-08-08]..
Historia grodu Gród znajdował się w środku książęcej Puszczy Gostynińskiej, w rejonie przecinania się tras wiodących od przeprawy wiślanej w Płocku do najważniejszych ośrodków wczesnośredniowiecznych, jak Kraków, Wrocław, Kalisz, grody kujawskie, Łęczyca i Kruszwica, z prawdopodobną lokalizacją komory celnej na przeprawie przez Skrwę. Powstanie grodu i fundację kościoła pod wezwaniem św. Jakuba w osadzie podgrodowej datuje się na okres rządów Konrada I Mazowieckiego w I poł. XIII w. Lata 20. XIII w. były okresem natężenia najazdów pruskich, co również mogło być kontekstem decyzji o budowie obronnej osady. Prawdopodobnie po wydzieleniu przez Konrada I południowego Mazowsza jako dzielnicy czerskiej gród gostyniński stał się kasztelanią, aczkolwiek źródłowo urząd kasztelana gostynińskiego potwierdzony jest dopiero wiek później.
Około 1274/1275 r. Gostynin znalazł się w części ziemi mazowieckiej przydzielonej przez Konrada II swemu bratu, Bolesławowi II mazowieckiemu. Gród w Gostyninie stał się ulubioną siedzibą Bolesława II. Ośrodek znajdował się pod kontrolą Bolesława II na pewno do 1283 r. – w tymże roku Konrad II sprzymierzony z książętami ruskimi złupił i spalił gród. Sam opis zdobycia grodu znajduje się w Kronice halicko-wołyńskiej. Nie jest jasny status grodu między 1283 a 1286 r.; część źródeł, w tym Roczniki Jana Długosza, odnotowują kolejne zajęcie Gostynina w 1286 r. przez Konrada II oraz oddziały Rusinów i Litwinów, przy czym tym razem Konrad II miał odbić gród nie Bolesławowi II, a Władysławowi Łokietkowi. Gród miał zostać zdobyty podstępem, a liczba zabitych i uprowadzonych mieszkańców miała wynieść 600. Część historyków podejrzewa jednak, że wzmianka o zdobyciu Gostynina w 1286 r. może być błędem rocznikarskim, a wskazana w źródłach liczba zabitych mieszkańców może odnosić się do najazdu z 1283 r. Zdaniem Kazimierza Pacuskiego grodem zajętym w 1286 r. był sąsiedni Sochaczew i ewentualnie niektóre tereny należące do kasztelanii gostynińskiej.
W 1300 r. grodowi gostynińskiemu udało się wytrzymać oblężenie Wacława II. Po śmierci Bolesława II Gostynin znalazł się w dzielnicy Wacława płockiego jako jeden z trzech czynnych grodów kasztelańskich, razem z Płockiem i Wyszogrodem. W 1327 r. Władysław Łokietek oblegał Gostynin, musiał jednak odstąpić od oblężenia z powodu przybycia pod gród odsieczy krzyżackiej. Wacław płocki złożył w 1329 r. hołd lenny Janowi Luksemburskiemu z całego obszaru swego księstwa, równocześnie nie angażował się w dalszy konflikt polsko-krzyżacki, dzięki czemu Gostynin wszedł w okres pokoju i odbudowy. Możliwe, że w 1350 r., pod rządami Bolesława III płockiego, gród gostyniński musiał przygotować się do obrony przed Litwinami łupiącymi południowe Mazowsze, w tym część ziemi gostynińskiej.
Od połowy XIV w. w źródłach pojawia się więcej szczegółów dotyczących funkcjonowania grodu. Od 1345 r. dokumenty odnotowują imiona kasztelanów z Gostynina. W tym czasie kasztelania gostynińska mogła wystawić na wyprawę od 50 do 70 kopijników dowodzonych przez kasztelana; pod nieobecność kasztelana obroną grodu dowodził wojski (tribunus castri). W 1368 r. Siemowit III utworzył urząd starosty gostynińskiego. W czasie istnienia grodu gostynińskiego na „Łysej Górze” udokumentowana jest ponadto działalność chorążego, kanclerza, podczaszego, podkomorzego, podsędka, podstolego, rządcy i sędziego. Gród był też miejscem wystawiania dokumentów książęcych.
Po 1370 r. Siemowit III rozpoczął budowę nowego zamku (Novum Castrum) na sztucznie umocnionym wzgórzu leżącym ok. 1,3 km na południowy wschód od dotychczasowego grodu. W dokumencie z 1380 r. dawny gród jest już określony jako castrum antiquum – „stary gród”. W 1382 r. Siemowit IV nadał Gostyninowi prawo chełmińskie; osada podgrodowa przeniosła się na prawy brzeg Skrwy, tworząc tam „Nowe Miasto” (Nova Civitas) ok. pół kilometra na wschód od zamku i ok. 1,5 km od starego grodu. mały|Widok na kopiec grodziska od strony zachodniej.
Los grodu po lokacji miasta Nie jest znany proces opuszczania osady podgrodowej. Mimo przeniesienia miasta na prawy brzeg Skrwy kościół pod wezwaniem św. Jakuba pozostawał aktywny co najmniej do XVIII w.Informacje z karty ewidencyjnej: https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-224991 [dostęp 2026-08-08]., ale jako kościół filialny, gdyż utracił znaczenie na rzecz kościoła św. Marcina lokowanego w pobliżu nowego rynku. Drewniany kościół św. Jakuba uległ zniszczeniu podczas potopu szwedzkiego; w poł. XVIII w. powstał w tym miejscu kolejny drewniany kościół o przeznaczeniu kaplicy cmentarnej. Wskazuje to na użytkowanie wzgórza jako cmentarza, przy czym istnienie jakiegoś cmentarza w pobliżu kościoła św. Jakuba ma zapewne znacznie wcześniejszą genezę. W 1809 r. rozpoczął się proces przenoszenia cmentarza parafialnego z terenu miasta na wzgórze, przy okazji czego dyskutowano nad możliwością poszerzenia nekropolii. W II poł. XIX w. do południowo-wschodniej części wzgórza cmentarnego doprowadzono drogę biegnącą przez wzgórza obok jeziora Kocioł; w tym miejscu u podnóża nekropolii powstała brama (wpisana do rejestru zabytków)Karta ewidencyjna: https://zabytek.pl/pl/obiekty/brama-675395 [dostęp 2026-08-08].. W latach 1883–1886 zbudowano ceglaną kaplicę cmentarną w stylu neogotyckimKarta ewidencyjna w: https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-224991 [dostęp 2026-08-08].. Kopiec samego grodu nie został naruszony przez cmentarz, aczkolwiek w karcie ewidencyjnej wskazano, że cmentarz niszczy fosę wokół kopcaProtokół Jacka Wysockiego udostępniony w: https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-293785 [dostęp 2026-08-08]..
Rewitalizacja W 2025 r. rozpoczęto prace nad udostępnieniem stanowiska dla zwiedzającychhttps://gostynin.info/informacje/grodzisko-w-gostyninie-zdjecia/ [dostęp 2026-08-08].. 7 sierpnia 2026 r. odsłonięto tablicę informacyjną na temat grodziska i oznakowano dojściehttps://www.gostynin.pl/921,iii-kwartal-2026-r?tresc=29048 [dostęp 2026-08-08]; https://gostynin.info/informacje/grodzisko-lysa-gora-z-nowa-tablica-informacyjna-zdjecia/ [dostęp 2026-08-08].. Planowane jest wykonanie wejścia na szczyt grodziska i wytyczenie ścieżki edukacyjno-przyrodniczejhttps://gostynin.info/informacje/grodzisko-w-gostyninie-zdjecia/ [dostęp 2026-08-08].. mały|Tablica informacyjna na temat grodziska w Gostyninie.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Stanowiska archeologiczne w województwie mazowieckim Grodzisko „Łysa Góra” w Gostyninie Kategoria:Grodziska w województwie mazowieckim