Alkaloid – polska powieść fantastyczna wydana w 2012 roku nakładem wydawnictwa Powergraph, debiut anonimowego autora piszącego pod pseudonimem Aleksander Głowacki. Utwór przedstawia alternatywną wersję dalszych losów Stanisława Wokulskiego, głównego bohatera Lalki Bolesława Prusa, który zamiast zabiegać o względy Izabeli Łęckiej zostaje wynalazcą, przedsiębiorcą i jednym z najpotężniejszych ludzi na świecie.

Punktem wyjścia fabuły jest odkrycie przez Wokulskiego Alki – uzależniającej substancji zapewniającej nadprzyrodzone zdolności, przedłużającej życie oraz zmieniającej rozwój technologiczny, społeczny i polityczny świata. Akcja rozgrywa się w alternatywnej rzeczywistości od końca XIX wieku po lata 20. XX wieku, obejmując również podróż bohatera o sto lat w przyszłość.

Powieść wykorzystuje elementy steampunku, i twardej fantastyki naukowej. Sam autor określił stworzoną na jej potrzeby konwencję mianem „”, ze względu na centralne znaczenie substancji chemicznych w konstrukcji świata przedstawionego. Recenzenci zwracali uwagę na oryginalność tej koncepcji i dynamiczną fabułę, ale również na fragmentaryczną kompozycję, nagromadzenie neologizmów oraz ograniczony charakter nawiązań do Lalki.

Historia Powieść, licząca 432 strony, ukazała się 6 kwietnia 2012 roku nakładem wydawnictwa Powergraph, w twardej oprawie, jako część serii „Science Fiction z plusem” (ISBN 978-83-61187-46-2).

W 2012 roku zapowiadano również powieść graficzną na podstawie Alkaloidu, która miała ukazać się w Japonii w następnym roku.

Ilustracje i materiały dodatkowe Okładkę książki zilustrował Rafał Gosieniecki. Książkę uzupełniają materiały graficzne stylizowane na dokumenty pochodzące ze świata przedstawionego, między innymi korespondencja, fotografie i reklamy Alki. Poszczególne rozdziały poprzedzają hasła reklamowe dotyczące substancji. Sebastian Kądziela zwrócił uwagę między innymi na zamieszczoną w książce fotografię Thomasa Edisona, przedstawionego jako jednego z klientów przedsiębiorstwa Wokulskiego.

Powieści towarzyszyła encyklopedia internetowa jej świata, działająca pod adresem wiki.alkaloid.org.pl. Zawierała słownik pojęć występujących w utworze i jako strona wiki mogła być rozbudowywana przez czytelników.

Fabuła Powieść składa się z czterech części, których akcja rozgrywa się kolejno w latach 1898, 1917, 1920 i 1923, po czym przenosi się o ponad sto lat w przyszłość. Końcowy fragment utworu przedstawia natomiast wydarzenia z 1878 roku, związane z powstaniem Alki.

W 1898 roku Stanisław Wokulski jest właścicielem przedsiębiorstwa wytwarzającego Alkaloid, nazywany również Alką. Substancję otrzymał z wyciągu z afrykańskiej bulwy podczas pobytu w Kolonii Przylądkowej. Jej zażywanie zwiększa możliwości fizyczne i umysłowe człowieka oraz zapewnia niektórym ludziom niezwykłe zdolności, między innymi wyostrzenie zmysłów i możliwość przebywania w kilku miejscach jednocześnie. Specyfik przedłuża również życie, lecz silnie uzależnia. Dzięki monopolowi na jego produkcję Wokulski staje się jednym z najbogatszych i najbardziej wpływowych ludzi na świecie, oddziałującym na międzynarodowy rynek chemiczny oraz rozwój światowej gospodarki.

W Hongkongu Wokulski poszukuje nowych dróg dystrybucji Alki. Nawiązuje kontakt z Nemi, księżniczką ludu Szan i przywódczynią organizacji działającej w środowisku przestępczym Kowloonu. Początkowy konflikt kończy się przymusowym podaniem kobiecie Alki. Chociaż Nemi deklaruje, że będzie go za to nienawidzić, gdy wywołane przez substancję doświadczenie ujawnia jej wyjątkowe zdolności, wkrótce zawiera z nim porozumienie handlowe i zostaje sojuszniczką Wokulskiego, ratując go podczas walk z bokserami w Hongkongu, a w kolejnych częściach powieści jest jego współpracowniczką, opiekunką i ochroniarką.

Rozpowszechnienie Alki zmienia światowy układ sił politycznych i gospodarczych, przyczyniając się między innymi do powstania potężnego państwa Zulusów oraz rozwoju nowych technologii. O przejęcie substancji, jej receptury i zakładów produkcyjnych rywalizują mocarstwa, organizacje polityczne oraz ugrupowania religijne. W świecie powieści działają Przemienieni i Zaszyci – ludzie, których ciała i umysły zostały zmodyfikowane za pomocą Alki. Przedstawiciele światowych potęg próbują samodzielnie odtworzyć recepturę, przejąć przedsiębiorstwo Wokulskiego albo go zabić. Alka stopniowo odmienia ludzkie ciała i umysły, umożliwia powstawanie nowych technologii oraz wywołuje przemiany społeczne i polityczne.

W części rozgrywającej się w 1917 roku wydarzenia obejmują ogarniętą rewolucją religijną Rosję oraz podróż koleją transsyberyjską. Nemi śledzi przeciwników Wokulskiego i uczestniczy w jego eksperymentach związanych z kopiowaniem ludzi. W fabule pojawiają się zarówno bohaterowie zaczerpnięci z Lalki, między innymi Julian Ochocki, Ignacy Rzecki i profesor Geist, jak i postacie historyczne, w tym Stanisław Ignacy Witkiewicz, Nikola Tesla oraz Albert Einstein.

Wydarzenia z 1920 roku koncentrują się wokół Interzony Polskiej i przygotowań do mistycznego Święta Plonów. Starzejący się Wokulski porusza się wówczas na wózku, a Nemi pozostaje jego opiekunką i wykonuje jego polecenia. Bohater próbuje odzyskać kontrolę nad skutkami rozpowszechnienia Alki, która z ważnego surowca, używki i podstawy nowych technologii przekształca się w czynnik wpływający na ludzką świadomość oraz współkształtujący historię. W świecie przetworzonym przez jej działanie powstają fantastyczne wynalazki, takie jak statek lżejszy od powietrza oraz urządzenie pozwalające kopiować ludzi i ingerować w ich pamięć. Pojawiają się w nim również istoty określane jako ludzie-rekiny.

Po upadku Interzony w 1923 roku Wokulski trafia do podwodnego ośrodka zamieszkanego przez uczonych niezależnych od Alki. Następnie przenosi się o ponad sto lat w przyszłość, gdzie spotyka istoty będące rezultatem przemian zapoczątkowanych przez niego i jego przeciwników. Podróżując między alternatywnymi wariantami historii, powraca ostatecznie do Kolonii Przylądkowej w 1878 roku. Tam, zamiast, jak planował, zapobiec stworzeniu Alki, pomaga młodszemu sobie przeżyć jej pierwsze zażycie. Powieść kończy się sceną, w której młodszy Wokulski spogląda na naczynie z przygotowaną substancją i rozważa, czy ją wypić, czy wylać.

Analiza

Inspiracje Lalką Dariusz Piechota zaliczył Alkaloid do współczesnych utworów literatury popularnej bezpośrednio nawiązujących do Lalki.

Marta Szpatowicz wymieniła Alkaloid wraz z Córką Wokulskiego Romana Praszyńskiego jako dwie powieści wydane w 2012 roku, w setną rocznicę śmierci Bolesława Prusa, które przedstawiają między innymi dalsze dzieje Stanisława Wokulskiego. Badaczka umieściła je w szerszym kontekście literackich kontynuacji i przekształceń Lalki. Podobnie Bartosz Szczyżański i Marcin Trojan interpretowali fabułę jako wariant losów Wokulskiego, w którym bohater nie zakochuje się w Izabeli Łęckiej, lecz rozwija swoje zainteresowania naukowe zapoczątkowane podczas pobytu w Paryżu. Sebatian Kądziela interpretował postać księżniczki Nemi jako zajmującą w alternatywnej historii miejsce Izabeli Łęckiej.

Dariusz Nowacki uznał, że Alkaloid nie stanowi właściwej kontynuacji historii opowiedzianej w Lalce, lecz włącza do samodzielnej opowieści wybrane postacie i motywy z powieści Prusa. Krytyk umieścił utwór wśród współczesnych, nastawionych przede wszystkim na literacką rozrywkę przekształceń dzieł kanonicznych oraz w nurcie naśladującym światowe trendy w literaturze popularnej.

Przemysław Mrówka zwrócił jednak uwagę, że związki powieści z Lalką są słabsze, niż mogły sugerować okładka i zapowiedzi wydawnicze. Wokulski zachowuje niektóre cechy swojego literackiego pierwowzoru, a w utworze epizodycznie pojawiają się nazwiska Ochockiego, Geista i Rzeckiego, lecz autor rzadko podejmuje bezpośrednią grę z tekstem Prusa. Podobnie Kądziela zapowiadaną grę z Lalką uznał bardziej za chwyt marketingowy niż zasadniczy element utworu. Także Szczyżański ocenił, że nawiązania do Lalki są zbyt nieliczne, aby stanowiły główną zasadę konstrukcyjną powieści, oceniając je jak wątek drugorzędny powieści. Szczyżański dostrzegł jednak miejscowe podobieństwo stylu Głowackiego do prozy Prusa, szczególnie w opisach miast.

Oceny podobieństwa Wokulskiego do bohatera Prusa były rozbieżne. Podczas gdy recenzent Wirtualnej Polski (WP Kultura) uważał, że poza nazwiskiem, profesją kupiecką i zainteresowaniami naukowymi zachował on niewiele cech pierwowzoru, Zasadzka postrzegała go jako zasadniczo podobnego do bohatera Lalki: wyrachowanego, lecz niekonsekwentnego.

Recenzent WP dostrzegł również grę słowną w skróconej nazwie tytułowej substancji: „Alka” powstaje po usunięciu pierwszej litery z wyrazu „lalka”. Na tej podstawie interpretował Alkaloid jako funkcjonalny odpowiednik Izabeli Łęckiej. W obu powieściach Wokulski uzależnia się od czynnika, który początkowo otwiera przed nim nowe możliwości i odmienia jego życie, lecz ostatecznie wywiera na niego destrukcyjny wpływ. W tym odczytaniu powieść przedstawia zagrożenia wynikające z utraty kontroli nad sobą wskutek uzależnienia od drugiej osoby, idei, obsesji lub substancji.

Język Zasadzka określiła język powieści jako nasycony terminologią naukową i licznymi neologizmami odnoszącymi się do alternatywnego świata, takimi jak „surże”, „Przemienieni”, „synestezje” i „skręty”. Jej zdaniem brak słownika objaśniającego podstawowe pojęcia utrudnia zrozumienie fabuły, szczególnie w początkowych częściach utworu. Recenzentka uznała język za zasadniczo poprawny, lecz miejscami zawiły i nadmiernie wystudiowany. Mrówka krytykował natomiast brak językowego zróżnicowania rozdziałów rozgrywających się w odmiennych epokach.

Forma i konwencja Piechota powieść określił jako steampunkową, zwracając uwagę na połączenie realiów i estetyki końca XIX wieku z fantastycznymi technologiami oraz krytycznym obrazem nowoczesnego społeczeństwa. Recenzent WP Kultura uznał natomiast utwór za hybrydę wykorzystującą elementy steampunku i . Zastosowaną konwencję sam autor nazwał „”, ze względu na centralną rolę substancji chemicznej w fabule i konstrukcji świata przedstawionego. Przemysław Mrówka uznał, że chempunk nie jest jedynie odmianą steampunku uzupełnioną o motywy chemiczne, lecz odrębną koncepcją świata przedstawionego. W przeciwieństwie do steampunkowej rzeczywistości opartej na maszynach parowych i mechanice świat Alkaloidu został ukształtowany przez substancje chemiczne i ich właściwości.

Szczyżański zauważył, że początkowo świat powieści zachowuje cechy typowego steampunku, porównywalnego z Maszyną różnicową Williama Gibsona i Bruce’a Sterlinga. Wraz z przeniesieniem akcji do lat 20. XX wieku estetyka industrialna stopniowo jednak zanika, a centralne znaczenie zyskuje sama Alka. Powieść przechodzi wówczas od dynamicznej konwencji przygodowej do poważniejszej refleksji nad zjawiskiem określonym przez recenzenta jako „chemiczny totalitaryzm”. Zdaniem Szczyżańskiego chempunk, który recenzent uznał za ciekawy (pisząc, że „jawi się [on] jako odmiana fantastyki bardzo bogata”) łączy elementy steampunku z twardą fantastyką naukową. Jego zasadniczymi składnikami są substancja przekształcająca ludzi, przemysł i stosunki geopolityczne oraz powiązana z jej działaniem kwantowa teoria podróży w czasie.

Anna Zasadzka zwróciła uwagę na odcinkową, fragmentaryczną konstrukcję powieści. Poszczególne części rozgrywają się w różnych planach czasowych i są powiązane wybranymi postaciami lub wydarzeniami, początkowo sprawiając wrażenie jedynie luźno ze sobą związanych. Według recenzentki pełniejszy obraz świata i zamysłu autora wyłania się dopiero w trzeciej części utworu. Podobnie Marcin Trojan uznał książkę za zbiór luźno powiązanych, zwykle krótkich scen.