Komiksologia – interdyscyplinarna dziedzina badań humanistycznych zajmująca się komiksem jako formą artystyczną i zjawiskiem kulturowym. Przedmiotem jej zainteresowania są zarówno poszczególne dzieła i ich środki wyrazu, jak i historia, teoria, estetyka, gatunki, funkcje społeczne i kulturowe oraz sposoby tworzenia i odbioru komiksów. Badania nad komiksem wykorzystują metody i pojęcia wypracowane m.in. przez literaturoznawstwo, historię sztuki, medioznawstwo, kulturoznawstwo, semiotykę, narratologię i socjologię. W języku angielskim dziedzina określana jest najczęściej jako comics studies.

Jednym z podstawowych problemów teoretycznych komiksologii jest zdefiniowanie samego komiksu. Nie wypracowano jednej, powszechnie przyjętej definicji tego medium: część badaczy za jego cechę wyróżniającą uznaje współdziałanie obrazu i tekstu, inni koncentrują się na sekwencyjnym zestawieniu obrazów. Różnice te wynikają m.in. z dużej różnorodności historycznych i współczesnych form komiksowych, w tym komiksów niemych, jednostronicowych oraz eksperymentalnych.

Przedmiot i metody badań Badania komiksologiczne obejmują analizę środków wyrazu właściwych komiksowi, w tym relacji między obrazem i tekstem, układu kadrów i planszy, sekwencyjności, narracji, kompozycji oraz sposobów przedstawiania czasu i przestrzeni. Przedmiotem badań są również historia i rozwój komiksu, jego gatunki i odmiany, związki z innymi mediami i dziedzinami sztuki, adaptacje, sposoby publikowania i rozpowszechniania oraz funkcjonowanie komiksu w kulturze i społeczeństwie. W zależności od problemu badawczego komiks może być analizowany m.in. za pomocą narzędzi semiotyki, narratologii, estetyki, historii sztuki, literaturoznawstwa, medioznawstwa czy kognitywistyki. Współczesne badania komiksu zwracają również uwagę na polityczne, historyczne i społeczne konteksty powstawania i odbioru komiksów.

Rozwój badań nad komiksem w Polsce W Polsce refleksja nad komiksem rozwijała się początkowo poza wyodrębnioną dziedziną badań, m.in. w ramach krytyki artystycznej, literaturoznawstwa, historii sztuki i badań nad kulturą popularną. Jedną z wcześniejszych polskich publikacji poświęconych komiksowi była Mała historia komiksów Andrzeja Banacha, opublikowana w 1964 roku na łamach czasopisma „Projekt”A. Banach, Mała historia komiksów [w:] „Projekt” 1964, nr 3, s. 16-21. W 1971 roku Janusz Dunin opublikował w „Odgłosach” artykuł Wstęp do komiksologii, w którym użył terminu „komiksologia”Janusz Dunin, Wstęp do komiksologii, „Odgłosy”, 1971, nr 2 (686), s. 4-5; rok później opublikował również tekst Prolegomena do „komiksologii”Janusz Dunin, „Prolegomena do «komiksologii»”, „Literatura Ludowa”, 1972, nr 6, s. 3–18. Termin ten stał się następnie określeniem rozwijającej się refleksji teoretycznej i badawczej nad komiksem w Polsce.

Rozwój badań nad komiksem przebiegał jednak stopniowo, a komiks przez długi czas nie był traktowany jako pełnoprawny przedmiot badań akademickich. W późniejszych dekadach powstawały coraz bardziej systematyczne opracowania dotyczące jego historii, teorii i poetyki, a badania zaczęły korzystać z metod różnych dyscyplin humanistycznych. Proces ten doprowadził do wykształcenia się środowiska badaczy zajmujących się komiksem oraz form instytucjonalnych służących wymianie wyników badań.

Współczesna komiksologia w Polsce Współczesne badania nad komiksem w Polsce rozwijały się od końca XX wieku wraz z pojawianiem się systematycznych opracowań dotyczących teorii, historii, poetyki i kulturowego znaczenia komiksu. Istotną rolę odegrali m.in. Jerzy Szyłak i Wojciech Birek, których prace obejmują zarówno próby definiowania komiksu i opisu jego środków wyrazu, jak i zagadnienia narracji, gatunków, adaptacji oraz miejsca komiksu w kulturze. Birek w rozprawie Główne problemy teorii komiksu z 2004 roku przedstawił szerokie omówienie wcześniejszych teorii komiksu oraz zdefiniował podstawowe problemy tej dziedziny. Praca ta była później wykorzystywana i cytowana przez innych badaczy.

Ważnym elementem instytucjonalizacji badań były organizowane w Łodzi od 2001 roku Sympozja Komiksologiczne, odbywające się w ramach Międzynarodowego Festiwalu Komiksu i Gier. Wśród celów sympozjów znalazły się rozwijanie i popularyzowanie systematycznej, interdyscyplinarnej refleksji nad komiksem oraz tworzenie przestrzeni wymiany wiedzy i wyników badań dotyczących tego medium. Spotkania mają otwartą formułę i są kierowane do osób zainteresowanych teorią i badaniem komiksuKrzysztof Skrzypczyk (red.), Sztuka komiksu w perspektywie polskiej komiksologii: antologia referatów interdyscyplinarnego sympozjum popularnonaukowego, Łódzki Dom Kultury, Łódź 2001. Towarzyszące sympozjom publikacje oraz rozwój czasopism i serii wydawniczych poświęconych komiksowi przyczyniły się do powstania środowiska badawczego i utrwalenia komiksologii jako określenia dla polskich studiów nad komiksemSympozjum trafiło w swój czas, „Zeszyty Komiksowe” nr 5 (X-2006), s. 46-52.

W polskich badaniach podejmowane są zagadnienia związane z historią i specyfiką polskiego komiksu, jego przemianami oraz miejscem w kulturze popularnej i artystycznej. Rozwijają się również badania nad komiksem jako narzędziem edukacji i komunikacji, jego funkcjami społecznymi i politycznymi, reprezentacją tożsamości oraz relacjami między komiksem a innymi formami narracji wizualnejMichał Błażejczyk (red.), „Badania komiksu w Polsce”, Zeszyty Komiksowe, nr 5, Łódź 2006, 85–86 s., ISSN 1733-3008.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Komiksologia.pl – sympozjum komiksologiczne prowadzone przez badaczy Uniwersytetu Łódzkiego, Stowarzyszenia Twórców Contur i organizatorów Międzynarodowego Festiwalu Komiksu i Gier w Łodzi

Kategoria:Nauki humanistyczne