Heli – postać biblijna z Nowego Testamentu. Według rodowodu Jezusa przekazanego w Ewangelii według św. Mateusza był synem Esty i Melchiego, i według prawa żydowskiego ojcem św. Józefa i dziadkiem Jezusa Chrystusa. Żył najprawdopodobniej w I wieku p.n.e., w epoce państwa Machabeuszów (Hasmoneuszy).
Zapisy biblijne Heli nie występuje w genealogii Jezusa w Ewangelii według św. Mateusza – jedynej innej ewangelii kanonicznej zawierającej linię rodowodową; tamta genealogia wskazuje zamiast tego Jakuba jako ojca Józefa:
W strukturze Mateuszowego rodowodu, podzielonego celowo na trzy epoki po 14 pokoleń, Jakub jest przedostatnim ogniwem (przed Józefem) w trzeciej, ostatniej grupie obejmującej czas od niewoli babilońskiej do narodzin Chrystusa. Egzegeci zwracają uwagę, że to właśnie na pokoleniu Jakuba kończy się u Mateusza aktywny łańcuch ojcowski („X był ojcem Y”). Jakub zradza Józefa, ale wobec samego Jezusa Józef nazywany jest już tylko „mężem Maryi, z której narodził się Jezus” (użycie strony biernej), co w tradycji chrześcijańskiej jest interpretowane jako dowód na dziewicze poczęcie (odmówienie Józefowi biologicznego ojcostwa).
Problem ojcostwa św. Józefa pojawia się przy zestawieniu tekstu Mateusza z Ewangelią według św. Łukasza. Łukasz podaje odmienny rodowód, w którym wskazuje, że ojcem Józefa był Heli:
Interpretacje różnic genealogicznych W chrześcijańskiej tradycji i biblistyce różnica między tekstami tłumacząca, kto był ojcem Józefa (Jakub czy Heli), wyjaśniana jest na dwa główne sposoby:
Prawo lewiratu Najstarsze zachowane wyjaśnienie tej rozbieżności podał w III wieku wczesnochrześcijański historyk Juliusz Afrykański. Apologeta Jimmy Akin podsumowuje tę tradycję, powszechnie przyjmowaną przez wielu biblistów, w następujący sposób:
Zgodnie z tym wyjaśnieniem opartym na starotestamentowym prawie lewiratu (Pwt 25, 5-6), Jakub był biologicznym ojcem Józefa (co ma odzwierciedlać relacja Mateusza), podczas gdy Heli był jego ojcem w świetle prawa (co ukazuje relacja Łukasza). W tej koncepcji oba rodowody odnoszą się bezpośrednio do św. Józefa.
Poniższe drzewo obrazuje relacje rodzinne z uwzględnieniem tradycji o prawie lewiratu podanej przez Juliusza Afrykańskiego (linia przerywana oznacza relację prawną i bezdzietne małżeństwo):
Teoria dwóch różnych linii (teoria zięcia i teścia) Według opinii niektórych chrześcijańskich pisarzy i teologów (teoria spopularyzowana m.in. przez Anniusza z Viterbo, a także badaczy z późniejszych wieków), Łukasz miał przedstawić rodowód linii Maryi, natomiast Mateusz – rodowód Józefa. W tej interpretacji Heli (utożsamiany czasem ze św. Joachimem, co jest skrótem od imienia Eliakim) był biologicznym ojcem Maryi. Wchodząc w związek małżeński z Maryją, Józef stał się w świetle prawa zięciem Helego. Ponieważ w rodowodach żydowskich z reguły nie wymieniano kobiet, św. Łukasz wpisał w jej miejsce Józefa. Wielu współczesnych badaczy (m.in. ks. Piotr Łabuda) podchodzi jednak do tej teorii z ostrożnością, wskazując, że w starożytności nie przechowywano rodowodów kobiet, a genealogia Łukasza nie wymienia Maryi bezpośrednio jako przodka.
Poniższe drzewo obrazuje relację, w której Ewangelia Łukasza opisuje przodków Maryi (Heli), a Ewangelia Mateusza przodków Józefa (Jakub):
Zobacz też Bóg Ojciec Duch Święty Józefologia Święta Rodzina
Przypisy
Kategoria:Postacie Nowego Testamentu