Przyjaciel Dzieci (1861–1866)

Przyjaciel Dzieci – polskojęzyczny ilustrowany dwutygodnik dla dzieci, wydawany we Lwowie od 1 lipca 1861 do 30 czerwca 1866 pod podtytułem Pismo poświęcone nauce i zabawie z rycinami. Założycielką i pierwszą redaktorką pisma była Aniela z Zimmermannów Zawadzka. Funkcję tę pełniła do 1 września 1864; następnie redakcję przejął Stanisław Nowiński, prowadzący periodyk do końca jego istnienia. W historiografii prasy tytuł określany jest jako „drugi lwowski Przyjaciel Dzieci”, dla odróżnienia od lwowskiego pisma z lat 1848–1852; ukazywał się równolegle z warszawskim „Przyjacielem Dzieci”.

Historia Pismo powstało w okresie ożywienia lwowskiego i krakowskiego rynku prasowego w latach 1860-1866. Pierwszy numer ukazał się 1 lipca 1861. Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa opisuje pierwszy rocznik jako wydany we Lwowie i wymienia Anielę Zawadzką jako redaktorkę. Dwutygodnik ukazywał się regularnie, zasadniczo 1. i 15. dnia miesiąca.

Kolasa ustalił, że w ciągu pięciu lat wydano 121 numerów, liczących łącznie 1936 stron. Czasopismo miało 16 stron.

Według danych Ireny Homoli jeden z roczników wydrukowano w nakładzie 600 egzemplarzy. Liczba ta najprawdopodobniej odnosiła się jedynie do pierwszego rocznika, ponieważ od 1862 redakcja informowała o trudnościach finansowych.

W 1862 jako wydawczyni figurowała Aniela Zawadzka, a druk wykonywał Kornel Piller. W 1866 redaktorem odpowiedzialnym był Stanisław Nowiński, wydawcą Władysław Zawadzki, zaś druk powierzono zakładowi M.F. Poremby.

Profil i zawartość „Przyjaciel Dzieci” był adresowany przede wszystkim do dzieci szkolnych w wieku około 9-14 lat, niezależnie od ich pochodzenia społecznego. Kolasa określa profil pisma jako konserwatywny, skoncentrowany na edukacji i przekazywaniu tradycyjnie rozumianych zasad moralnych. W programie widoczne były inspiracje Klementyną z Tańskich Hoffmanową i jej „Rozrywkami dla Dzieci”. Zapowiedź programowa obejmowała opowiadania, wiadomości geograficzne, dzieje Polski, żywoty świętych i biografie znanych postaci, a celem wychowawczym miało być przygotowywanie czytelników do tego, by stali się „użytecznymi ojczyźnie”.

Analiza ilościowa przeprowadzona przez Kolasę na próbie 18 numerów wykazała, że pod względem objętości największą część pisma zajmowała proza literacka i teksty moralizujące - 33,4%. Na historię, kulturę i biografistykę przypadało 23,3%, na historię naturalną, geografię i technikę 22,2%, na poezję 8,5%, a na treści religijne 4%. Mniejsze udziały miały anegdoty i przysłowia oraz informacje o książkach. Pismo nie prowadziło działu korespondencji z czytelnikami i nie zamieszczało gier ani innych typowych form rozrywkowych.

Powstanie styczniowe Krzysztof Woźniakowski, Michał Rogoż i Sabina Kwiecień zwrócili uwagę na szybkie podjęcie przez pismo tematyki powstania styczniowego. W maju 1863 w numerze 9 opublikowano Pieśni obozowe Wincentego Pola, w tym później rozpowszechniony Sygnał, a w numerach 10-12 ukazywało się w odcinkach opowiadanie Władysława Łozińskiego Spotkanie, którego akcję umieszczono w realiach powstania. W kolejnych miesiącach publikowano dalsze utwory odnoszące się do walk, między innymi Pieśń bojową oraz Chłopca z depeszami.

W 1864 numer 2 został skonfiskowany i złożony ponownie, a numer 10 ukazał się z opóźnieniem określonym przez redakcję jako wynik „przyczyn niezależnych”. W pierwszych miesiącach tego roku drukowano między innymi Pierwsze chwile powstania, Synów wdowy, Szkółkę wiejską oraz utwory poetyckie odnoszące się do uczestników zrywu. Ostatnim wskazanym w opracowaniu powrotem do tej tematyki był Obrazek z niedawnej przeszłości, zamieszczony we wrześniu 1865.

Redakcja i autorzy W ujęciu Kolasy drugi lwowski „Przyjaciel Dzieci” reprezentował redakcyjny model tworzenia czasopisma, odmienny od wcześniejszych periodyków opartych przede wszystkim na twórczości ich redaktora. W 1861 podpisane teksty autorskie stanowiły 52% objętości pisma, w następnych latach 38-44%. Znaczną część zawartości przygotowywała sama redakcja; materiały te pozostawały niepodpisane, a redaktorzy korzystali również z przeróbek, adaptacji i przekładów, nigdy nie wskazując źródła ani go nie cytując.

Aniela Zawadzka wzorowała język tekstów redakcyjnych na „Dzienniku dla Dzieci” Stanisława Jachowicza. Po przejęciu redakcji przez Stanisława Nowińskiego współpracował z nim Józef Chmielewski, publikujący jako „Józef z Bochni”. Na łamach pisma zamieszczano utwory między innymi Wincentego Pola, Karola Szajnochy, Pauliny Wilkońskiej, Józefy Prusieckiej, Seweryny Pruszakowej, Karola Balińskiego, Marii Ilnickiej i Władysława Łozińskiego. W pierwszym okresie liczne teksty publikował również Władysław Zawadzki. Drukowano ponadto utwory Jachowicza i przedruki z prasy warszawskiej, szczególnie z „Tygodnika Ilustrowanego”.

Szata graficzna Tekst składano w jednej szpalcie. Charakterystycznym elementem pierwszej strony była ozdobna winieta tytułowa przedstawiająca rodzinę zajętą czytaniem i zabawą. Kamisińska odczytała jej sygnaturę jako „GG” lub „JJ sc; R. v. Waldvein’s XA Wien”.

Ilustracje pojawiały się regularnie. Niemal każdy numer zawierał od jednego do trzech drzeworytów, zwykle powiązanych z sąsiadującym tekstem. Przedstawiały między innymi sceny rodzajowe, widoki, architekturę miejską, roślinność i zwierzęta; zajmowały średnio około 6% objętości pisma. Według Kolasy był to pierwszy i do 1864 jedyny polski periodyk dziecięcy wyposażony w dekoracyjną winietę tytułową. Od rocznika 1862 jakość ilustracji wzrastała; stawały się bardziej zróżnicowane i częściej zajmowały całą stronę.

Zakończenie wydawania Ostatnim numerem był nr 13 rocznika szóstego, datowany na 30 czerwca 1866. Po wybuchu wojny prusko-austriackiej redakcja poinformowała w nim o czasowym zawieszeniu wydawania w związku z „nieprzewidzianymi wypadkami”, które negatywnie wpłynęły na stosunki w kraju. Zapowiadane wznowienie nie nastąpiło. Autorzy monografii dziejów polskiej prasy dziecięcej przypuszczają, że pismo z czasem traciło czytelników, a wojna była jedynie bezpośrednim pretekstem do zakończenia przedsięwzięcia.

Znaczenie historyczne Kolasa, Woźniakowski i Rogoż ocenili lwowski dwutygodnik jako słabszy pod względem literackim i edytorskim od współczesnego mu warszawskiego „Przyjaciela Dzieci”, wskazując również na zachowawczy charakter jego programu. Jednocześnie przypisali mu istotną rolę w rozwoju galicyjskiej prasy dziecięcej, ponieważ utrwalił tradycję wydawania czasopism dla młodych odbiorców, kontynuowaną później przez „Opiekuna Polskich Dzieci” i „Towarzysza Pilnych Dzieci”.

Kolasa wskazuje przejście od modelu autorskiego (stosowanego w Przyjacielu Dzieci Przyjaciel Dzieci (1848–1852) do modelu redakcyjnego. Było to zjawisko charakterystyczne dla całej prasy skierowanej do polskich dzieci w tamtym okresie.

Przypisy

Linki zewnętrzne „Przyjaciel Dzieci” - pierwszy rocznik (1861) w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej Ostatni numer „Przyjaciela Dzieci” z 30 czerwca 1866 w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej Adam Horbowski, „Wartości wychowawcze lwowskich czasopism dla dzieci i młodzieży („Przyjaciel Dzieci”, „Czytelnia dla Młodzieży”)”, w: Jerzy Jarowiecki (red.), Książki, czasopisma, biblioteki Krakowa i Lwowa XIX i XX wieku, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1993, s. 165-176, ISSN 0239-6025. Wersja cyfrowa.

Kategoria:Czasopisma dla dzieci i młodzieży Kategoria:Czasopisma w języku polskim Kategoria:Czasopisma wydawane od 1861 Kategoria:Czasopisma wydawane do 1866 Kategoria:Niewydawane dwutygodniki polskie Kategoria:Prasa we Lwowie (Królestwo Galicji i Lodomerii)