mały|Budynek z zewnątrz (2013) Hala Maszyn EC1 w Łodzi – zabytkowa hala dawnej elektrowni miejskiej w Łodzi, będąca częścią kompleksu EC1 przy ul. Targowej 1/3. Została wzniesiona w związku z uruchomieniem Elektrowni Łódzkiej w 1907 roku i jest zaliczana do przemysłowych budynków łączących architektoniczny modernizm z elementami secesyjnymiJustyna Mokras-Grabowska, „Nowe rekreacyjne przestrzenie miejskie w obiektach postindustrialnych i ich percepcja. Przykład kompleksu EC1 w Łodzi”, „Studia Periegetica” 2017, nr 3 (19), s. 33–45.

We wnętrzu budynku zachowały się elementy historycznego wyposażenia, m.in. suwnica, klatka schodowa z zegarem, bordiury i kafle. Po zakończeniu działalności elektrowni Hala Maszyn została zaadaptowana do nowych funkcji. Obecnie jest częścią kompleksu EC1 Łódź – Miasto Kultury i służy jako przestrzeń wystawiennicza, koncertowa oraz miejsce organizacji wydarzeń kulturalnych.

Historia Prace przy budowie elektrowni rozpoczęto 25 maja 1906 roku; elektrownię uruchomiono we wrześniu 1907 roku. Hala Maszyn powstała jako część pierwszego etapu budowy elektrowni i została następnie rozbudowana w latach 1908 oraz 1912–1913. Rozbudowa była związana z szybkim zwiększaniem mocy zakładu: w 1907 roku wynosiła ona 2,1 MW, a w 1913 roku już 21,1 MW.

W czasie II wojny światowej część zabudowy została uszkodzona w wyniku pożaru w 1943 roku, po którym przeprowadzono prace odbudowujące i modernizacyjne. Po kolejnych przekształceniach elektrowni w XX wieku Hala Maszyn zachowała swoją strukturę i charakterystyczne elementy wyposażenia. Elektrownia zakończyła działalność w 2000 roku, a w pierwszej dekadzie XXI wieku rozpoczęto rewitalizację kompleksu i jego adaptację do nowych funkcji. Hala Maszyn została zachowana jako jeden z najważniejszych elementów historycznej zabudowy EC1 i przystosowana do funkcji kulturalnych.

Architektura budynku Hala Maszyn jest dwukondygnacyjnym, murowanym budynkiem o jednoprzestrzennym wnętrzu, wznoszonym etapami w latach 1907–1914Edward Ulmann, Ludwik Tołłoczko (oprac.), Elektrownia Łódzka 1907–1932. XXV. Zarys historyczny i opis techniczny Zakładów Elektrowni Łódzkiej, Łódź: Łódzkie Towarzystwo Elektryczne S.A., 1932.. Jej bryła zachowała się w niezmienionym kształcie; w 1943 roku spłonął dach nad maszynownią. Autor projektu nie jest znany. Budynek wyróżnia się ceglanymi elewacjami. Elewację wschodnią urozmaica centralny ryzalit mieszczący pięcioboczną klatkę schodową, a otwory okienne i drzwiowe zamknięte są łukami odcinkowymi i ujęte w dekoracyjne ramy. Elewacja południowa ma rozbudowany rytm osi, pilastrów, blend, fryzów i gzymsów.

Wnętrze zachowało liczne elementy pierwotnego wystroju, w tym ceramiczne kafle i okładziny ścian, zielony fryz i ceramiczny gzyms, geometryczny fryz w przedsionku oraz sztukaterię z rozetami na stropie. Zachowały się również metalowe schody, dekoracyjne balustrady o motywach secesyjnych, secesyjna stolarka drzwiowa, posadzka oraz podest dawnej rozdzielni. W hali znajduje się także zachowana i odnowiona suwnica pomostowa, wykonana przez Towarzystwo Przemysłu Metalowego K. Rudzki i Ska w Warszawie, przypominająca o pierwotnej funkcji budynku.

Podczas adaptacji Hali Maszyn nie wprowadzono istotnych zmian konstrukcyjnych ani znaczących ingerencji w zewnętrzną formę budynku. Zachowano historyczną konstrukcję dachu, nad którą wykonano dodatkowe przykrycie, a we wnętrzu wprowadzono antresolę. Przeprowadzono również prace konserwatorskie elewacji oraz historycznego wystroju wnętrza.

Rewitalizacja

Po zakończeniu działalności elektrociepłowni EC1 w 2000 roku kompleks stopniowo tracił swoją funkcję i ulegał degradacji. W 2003 roku został przekazany miastu Łodzi. W maju 2008 roku rozpoczęto projekt rewitalizacji i adaptacji kompleksu na cele kulturalno-artystyczne, powiązany z programem Nowe Centrum Łodzi. Prace obejmowały modernizację i konserwację zabytkowych budynków oraz przystosowanie ich do nowych funkcji. W przypadku Hali Maszyn zachowano historyczną bryłę, układ przestrzenny i elementy wystroju, a adaptacja nie wiązała się z istotnymi zmianami konstrukcyjnymi.

Rewitalizacja EC1 była częścią szerszej transformacji poprzemysłowych terenów w centrum Łodzi. W projekcie połączono zachowanie historycznej substancji kompleksu z wprowadzeniem nowych funkcji kulturalnych, edukacyjnych i rekreacyjnych. Sowińska-Heim wskazuje EC1 jako przykład adaptacji, w której zachowano historyczną formę i znaczną część oryginalnych elementów, jednocześnie wprowadzając nowe rozwiązania odpowiadające współczesnemu użytkowaniu.

Funkcje kulturalne

Po adaptacji Hala Maszyn pełni funkcję przestrzeni wystawienniczej i koncertowej. Jest wykorzystywana również do organizacji projekcji filmowych, spektakli, festiwali, imprez artystycznych, spotkań i innych wydarzeń. W dokumentacji programowej Narodowego Centrum Kultury Filmowej przewidziano w niej organizację wystaw czasowych, projekcji filmowych, spektakli teatralnych i koncertów.

Wśród wydarzeń organizowanych w Hali Maszyn znalazły się m.in. wystawa „Leonardo da Vinci – Energia Umysłu” w latach 2017–2018. W 2024 roku w Hali Maszyn odbyła się projekcja filmu Chłopi (2023), po której zorganizowano multimedialny koncert Łukasza L.U.C. Rostkowskiego. Obiekt jest również wykorzystywany jako przestrzeń dużych wydarzeń kulturalnych i artystycznych.

Przypisy

Kategoria:Dawne elektrownie w Polsce Kategoria:Śródmieście (Łódź) Kategoria:Kultura w Łodzi