thumb|Kazimierz Zarankiewicz podczas wykładu w Państwowej Wyższej Szkole Technicznej Państwowa Wyższa Szkoła Techniczna (PWST) – państwowa uczelnia zawodowa o profilu technicznym działająca w Warszawie w czasie okupacji niemieckiej, w latach 1942–1944, na terenie Politechniki Warszawskiej.
Geneza powstania Wybuch II wojny światowej 1 września 1939 r. przerwał działalność wszystkich uczelni w Warszawie, w tym Politechniki Warszawskiej (PW). W październiku 1939 r. wojska niemieckie zajęły Gmach Główny PW, a w listopadzie zawiadomiono warszawskie uczelnie, że ich otwarcie nie jest w najbliższym czasie przewidywane. Zarządzenie o ich zamknięciu (z datą wsteczną od 30 września 1939 r.), zakazujące również m.in. prowadzenia działalności naukowej oraz wstępu do dawnych pracowni naukowych i bibliotek władze Generalnego Gubernatorstwa wydały we wrześniu 1940 r..
Władzę zwierzchnią nad Politechniką sprawowała Komisja Likwidacyjna Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, która została podporządkowana okupacyjnemu Wydziałowi Spraw Wewnętrznych przy Urzędzie Szefa Dystryktu Warszawskiego (jesienią 1940 r. funkcję tę przejął niemiecki Urząd Kuratora Szkół Wyższych). Na terenie Politechniki pozostali tylko pracownicy niezbędni do utrzymania oraz ochrony budynków i majątku uczelni. Pełnomocnikiem Komisji Likwidacyjnej mianowano rektora PW Kazimierza Drewnowskiego, który miał zarządzać majątkiem Politechniki. Ponieważ zgodnie z zarządzeniem władz Generalnego Gubernatorstwa wszystkie urzędy akademickie wraz z zamknięciem uczelni uznano za nieważne, rektor Drewnowski od tego czasu posługiwał się tytułem „zarządcy Politechniki Warszawskiej”.
W maju 1940 r. władze oświatowe Generalnego Gubernatorstwa wydały zezwolenie na uruchomienie na terenie Politechniki 10 zakładów badawczych: Metalurgicznego, Elektrotechnicznego, Budowy Dróg, Techniki Prądów Słabych, Chemii Technicznej, Techniki Cieplnej, Budownictwa, Miernictwa, Budownictwa Wodnego oraz Fizyki Technicznej. Podyktowane było to względami praktycznymi – zakłady te miały wykonywać prace zlecone na potrzeby przemysłu i gospodarki Warszawy. Zatrudniono tam 50 pracowników naukowych i 32 pomocniczych, czyli ok. 20% osób zatrudnionych na uczelni przed wojną. W tym samym roku pomieszczenia PW zostały udostępnione trzem dwuletnim szkołom zawodowym II stopnia: Państwowej Szkole Elektrycznej (dyrektor Roman Trechciński), Państwowej Szkole Metaloznawczo-Odlewniczej (dyrektor Kazimierz Gierdziejewski) i Państwowej Szkole Budownictwa Lądowego i Wodnego (dyrektor Edward Warchałowski). Miały one status średnich szkół technicznych, jednak ich oficjalny program pozwalał wykładowcom na przekazywanie wiedzy na poziomie dwóch pierwszych lat studiów technicznych (co w praktyce przygotowywało do uzyskania dyplomu inżyniera na zajęciach konspiracyjnych). Szkoły te mogły odpłatnie korzystać ze sprzętu laboratoryjnego podlegającego zakładom uczelni, co pozwoliło na pozyskanie z Wydziału Szkolnictwa przy Urzędzie Szefa Dystryktu Warszawskiego środków na naprawę uszkodzonych budynków, a zatrudnieni w szkołach pracownicy PW mogli liczyć na karty żywnościowe, minimalne wynagrodzenie oraz uniknięcie wywózki do III Rzeszy.
Na jesieni 1941 r., wobec rosnącego zainteresowania wykorzystywaniem zaplecza naukowego i sprzętu laboratoryjnego PW do celów wojskowych, niemieckie władze okupacyjne zaczęły rozważać utworzenie dwuletniej (według innego źródła – trzyletniej) nieakademickiej szkoły inżynierskiej dla Polaków i Ukraińców, absolwentów szkół zawodowych II stopnia. Decyzja o jej uruchomieniu zapadła na początku 1942 r.. W ten sposób Politechnika Warszawska jako jedyna warszawska uczelnia uzyskała w czasie okupacji możliwość prowadzenia nauki jawnie, na poziomie odpowiadającym pierwszym dwóm latom studiów przedwojennych. Ustalono, że nowo utworzona szkoła będzie mogła zająć wszystkie niezniszczone w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 r. budynki PW z wyjątkiem Gmachu Aerodynamiki, w którym była prowadzona działalność na rzecz koncernu Reichswerke Hermann Göring.
Działalność Państwowa Wyższa Szkoła Techniczna (niem. Staatliche Höhere Technische Fachschule) z polskim językiem wykładowym rozpoczęła działalność 1 kwietnia 1942 r. (według innego źródła 20 kwietnia 1942 r.). Wiązało się to z faktem, że wojsko stacjonujące w Gmachu Głównym opuściło wtedy budynek. Na stanowisko dyrektora mianowano Niemca Alberta Güttingera z Norymbergi, jego zastępcą ds. dydaktycznych został Kazimierz Drewnowski, dotychczasowy zarządca PW, zastępcą ds. administracyjnych Oskar Friederici, a funkcję sekretarza objął Kazimierz Zarankiewicz. W struktury szkoły zostały włączone działające na jej terenie zakłady badawcze (z wyjątkiem Zakładu Metalurgicznego) oraz zakłady badawcze mieszczące się w budynku Instytutu Fizyki Doświadczalnej Uniwersytetu Warszawskiego przy ul. Hożej 69 – ich liczba powiększyła się do 14.
Władze Polskiego Państwa Podziemnego wyraziły zgodę na udział przedwojennych pracowników PW w organizacji i funkcjonowaniu szkoły, widząc w niej szansę zatrudnienia dla pozbawionych możliwości zarobkowania naukowców, a dla młodzieży – na zdobywanie wiedzy i wykształcenia w trudnych warunkach okupacyjnych.
Początkowo PWST składała się z czterech wydziałów: Budownictwa (z oddziałami: Konstrukcyjno-Budowlanym i Komunikacyjno-Wodnym), Budowy Maszyn (z oddziałami: Technologicznym i Konstrukcyjnym), Elektrycznego (z oddziałami: Energetycznym – według innego źródła: Elektrycznym i Telekomunikacyjnym) oraz Chemii Technicznej, a na jesieni 1942 r. utworzono Wydział Mierniczy. Struktura ta w zasadzie odpowiadała przedwojennej strukturze Politechniki Warszawskiej z pominięciem Wydziału Architektury. Za funkcjonowanie wydziałów odpowiadali kierownicy, w większości przypadków byli to dziekani PW powołani przed wojną. Nadzór nad całym majątkiem uczelni sprawowała administracja ogólna, którą kierował zastępca dyrektora – do dyspozycji miał sekretarza i kilkunastu pracowników technicznych. Natomiast opiekę nad budynkami pełniła administracja gmachów, do której przydzielono wybranych pracowników naukowo-dydaktycznych oraz techników (ok. 60 osób). Obowiązywał podział obowiązków: budynki, które stanowiły zaplecze naukowo-dydaktyczne wydziałów, podlegały kierownikowi wydziału, woźnemu lub pracownikom administracyjnym, natomiast budynki pełniące funkcję pawilonów specjalistycznych podlegały profesorom, woźnym lub pracownikom technicznym, którzy byli tam zatrudnieni. Na początku kwietnia 1942 r. otwarto Bibliotekę Główną, a do jej obsługi zatrudniono przedwojennych pracowników.
Zapisy do PWST rozpoczęły się 1 marca 1942 r. Do końca miesiąca zgłosiło się 2907 osób, w tym 495 maturzystów, 274 absolwentów szkół zawodowych z lat 1940–1941, 932 uczniów ostatniej klasy tych szkół i 750 byłych studentów Politechniki. Wśród zgłaszających się były 223 kobiety. Kandydaci na studia byli kierowani na tzw. kurs specjalny, na którym mieli uzupełnić wiedzę, aby osiągnąć poziom wymagany na PWST. Kurs ten trwał od 1 do 3 semestrów w zależności od stopnia przygotowania przyszłego studenta. W kwietniu 1942 r. brało w nim udział 500 osób, we wrześniu dołączyło kolejne 200. Aby rozpocząć studia na właściwym kursie normalnym, należało zdać egzamin wstępny. Czesne wynosiło 150 zł na pół roku i mogło być uiszczane w miesięcznych ratach. Zajęcia na dwuletnim kursie normalnym dla 550 osób (wg innego źródła zgłosiło się ok. tysiąca kandydatów, część z nich odpadła po pierwszym semestrze) rozpoczęły się 2 listopada 1942 r. ze względu na termin zakończenia prac remontowych Gmachu Głównego. Ćwiczenia prowadzone były przeważnie w pobliżu budynków uczelni, czasem jednak również w innych lokalizacjach (np. w willi Antoniego Ponikowskiego na Służewcu). Wszyscy studiujący byli narodowości polskiej. Zgłaszających się volksdeutschów kierowano na uczelnie niemieckie i nie przyjmowano chętnych narodowości ukraińskiej. Wiele osób rezygnowało jednak z nauki ze względu na trudne warunki bytowe oraz represje stosowane przez niemieckie władze okupacyjne. Zakładano, że pierwsi absolwenci opuszczą szkołę na jesieni 1944 r..
Sposób prowadzenia zajęć w PWST miał charakter typowo szkolny – na wykładach i zajęciach sprawdzano obecność, po przekroczeniu dozwolonej liczby nieobecności odbywała się rozmowa wyjaśniająca z kierownikiem wydziału, a po zakończeniu roku szkolnego zdawało się egzaminy roczne. O promocji i wydawaniu dyplomów decydowały rady pedagogiczne. Władze uczelni starały się uzupełniać wyposażenie laboratoryjne i powiększać księgozbiór. Udzielano także zezwoleń na wydawanie powielanych skryptów.
Program nauczania obejmował przede wszystkim przedmioty podstawowe, więc zakończenie nauki dawało wiedzę na poziomie półdyplomu Politechniki. Pierwsi absolwenci używali tytułu inżyniera technika (bez dyplomu). Jednak w sierpniu 1943 r. Wydział Główny Nauki i Wychowania Urzędu Generalnego Gubernatora wydał zakaz używania tytułu inżyniera przez absolwentów PWST. Za złamanie zakazu groziła odpowiedzialność karna.
Działalności szkoły nie przerwało ani aresztowanie w listopadzie 1942 r. rektora Drewnowskiego i osadzenie go w obozie koncentracyjnym Dachau, ani aresztowania i egzekucje członków kadry akademickiej, m.in. zatrzymanego i rozstrzelanego Stefana Bryły, wcześniejszego dziekana Wydziału Architektury, oficjalnie kierującego Zakładem Badawczym Budownictwa i Wydziałem Budownictwa. Na stanowisko zastępcy dyrektora PWST mianowano Bolesława Tołłoczkę, a obowiązki Stefana Bryły przejął Tadeusz Tołwiński. Albert Güttinger osobiście interweniował w Sicherheitspolizei w sprawie kilku aresztowanych pracowników PWST, jednak bezskutecznie.
W PWST równolegle do zajęć realizowanych zgodnie z oficjalnym programem nauczania odbywały się zajęcia nieoficjalne, w które zaangażowana była kadra naukowa szkoły, profesorowie i studenci. Odbywały się one zarówno na terenie Politechniki, w specjalistycznych pracowniach i laboratoriach, jak i prywatnych mieszkaniach. Funkcję p.o. rektora konspiracyjnej Politechniki sprawował Stefan Straszewicz. Do działalności konspiracyjnej nie dopuszczono pracowników naukowych i pomocniczych pracowników nauki, których podejrzewano o kolaborację z niemieckimi władzami okupacyjnymi lub którzy zostali volksdeutschami. Z pracowni PWST konspiracyjnie korzystali także studenci Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Ziem Zachodnich.
Na początku 1944 r. kadra PWST liczyła 83 pracowników naukowych (większość stanowili profesorowie, docenci i lektorzy PW) oraz 50 asystentów (również w większości pomocniczy pracownicy nauki PW). Łącznie w latach 1942–1944 w PWST pracowało 131 z 275 przedwojennych pracowników naukowych PW.
Uczelnia prowadziła działalność do wybuchu powstania warszawskiego 1 sierpnia 1944 r.. Naukę rozpoczęło w niej ok. 1500 osób. Nie zachowały się jednak dokumenty, które pozwoliłyby dokładnie określić liczbę absolwentów kursów PWST.
Przypisy
Kategoria:Uczelnie w Warszawie Kategoria:Politechnika Warszawska Kategoria:Historia Warszawy w czasie II wojny światowej