thumb|Stanisław Mucha, Fotografia Bramy Śmierci w Auschwitz-Birkenau (1945) thumb|Stanisław Mucha jako żołnierz Legionów Polskich w czasie I wojny światowej Fotografia Bramy Śmierci w Auschwitz-Birkenau – czarno-białe zdjęcie polskiego fotografa Stanisława Muchy, wykonane wewnątrz niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau w lutym lub marcu 1945 roku, po jego wyzwoleniu. Przedstawia ono bramę wjazdową z budynkiem wartowni i prowadzące do niej tory kolejowe.

Pierwotnie zlecona przez Sowietów w celu udokumentowania wyzwolonego obozu, fotografia ta, od lat 60. XX wieku, stała się symbolem Auschwitz-Birkenau i Holokaustu. Często jest błędnie interpretowana jako zewnętrzny widok obozu.

Geneza Obóz zagłady Auschwitz II – Birkenau został założony w 1941 roku jako część kompleksu obozów koncentracyjnych Auschwitz w pobliżu miasta Oświęcim, w części okupowanej Polski, anektowanej przez nazistowskie Niemcy. Służył on przede wszystkim mordowaniu Żydów w ramach Holokaustu. W obozie zamordowano również wielu nie-Żydów, zwłaszcza Polaków oraz Sinti i Romów, nazywanych wówczas „Cyganami”. W styczniu 1945 roku, w związku ze zbliżaniem się Armii Czerwonej, znaczna liczba więźniów obozu została wysłana na marsze śmierci na zachód. Około 5800 z nich pozostało i przetrwało do wyzwolenia obozu przez sowiecką 60 Armię 27 stycznia. Wkrótce potem Polski Czerwony Krzyż utworzył w obozowych blokach szpital polowy.

Fotograf Stanisław Mucha przybył do Auschwitz-Birkenau w lutym 1945 roku z komisją Czerwonego Krzyża. Sowiecka komisja śledcza zleciła mu wykonanie zdjęć obozu i znalezionych tam dowodów rzeczowych. W lutym i marcu wykonano łącznie 100 fotografii. 38 z nich zamieścił w albumie, który przekazał Państwowemu Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. Wśród nich znajdowało się zdjęcie numer 28 przedstawiające wartownię, którą Mucha, jak oświadczył, zamierzał wykorzystać do udokumentowania torów kolejowych. Tory te zostały zbudowane wiosną 1944 roku. Po niemieckiej inwazji na Węgry w marcu 1944 roku, Reichsführer-SS Heinrich Himmler zlecił byłemu komendantowi obozu, Rudolfowi Hößowi, eksterminację węgierskich Żydów, który następnie przystąpił do rozbudowy połączenia kolejowego i systemu torów w obozie.

Opis thumb|Selekcja węgierskich Żydów na rampie obozowej w Auschwitz-Birkenau, maj lub czerwiec 1944 roku. W tle widoczna jest brama i wartownia thumb|Brama wjazdowa obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, sfotografowana w 2011 roku poza terenem obozu. Przez bramę widać rozchodzące się tory kolejowe ze zdjęcia Muchy Fotografia została zrobiona wewnątrz obozu. W górnej jednej trzeciej, zajmującej niemal całą szerokość zdjęcia, ukazana jest otwarta brama wjazdowa obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau, zbudowana w 1943 roku. Dokładnie w centrum bramy i fotografii stoi wartownia. Po prawej stronie znajduje się kolejna otwarta brama, przeznaczona dla pojazdów mechanicznych. Od bramy centralnej odchodzi tor kolejowy, rozgałęziający się na trzy linie za pomocą zwrotnic. W dolnej części zdjęcia widoczny jest początek rampy, na którą przybywali i byli selekcjonowani nowi więźniowie, oraz pokryte śniegiem porozrzucane blaszane i emaliowane naczynia.

Analiza Choć fotografia Muchy została zrobiona wewnątrz obozu, odnosi się wrażenie, że została wykonana poza obozem koncentracyjnym. Na przykład niektóre artystyczne zastosowania tego obrazu pokazują trzy tory poza obozem, jak na przykład w powieści graficznej Maus. Opowieść ocalałego autorstwa amerykańskiego rysownika Arta Spiegelmana. Nawet byli więźniowie przedstawiali te tory poza obozem, jak pokazano na rysunku 15-letniego wówczas Niemca Thomasa Gevego z 1945 roku. Niektórzy medioznawcy również ulegają temu wrażeniu. Na przykład niemiecki literaturoznawca i medioznawca opisał rampę widoczną na pierwszym planie jako „przedsionek grozy”, podczas gdy „miejsce śmierci” pozostawało niewidoczne za „progiem bramy”. Według niemieckiego historyka przyczyny tego wrażenia leżą w centralnej perspektywie zdjęcia. Jego punkt zbiegu znajduje się w przejściu bramy, ku któremu zbiegają się linie zbiegu torów. To sprawia, że ​​brama jawi się jako wejście do obozu i „miejsce przeznaczenia wszystkich pociągów”. Perspektywa ta wciąga widza. Ponieważ tory kolejowe zazwyczaj uniemożliwiają zawrócenie, fotografia wywołuje wrażenie beznadziejnej sytuacji, która nieuchronnie prowadzi do wartowni. Pojawia się ona jako granica między życiem tu i teraz widza a śmiercią w życiu poza wartownią, która pozostaje ukryta przed jego wzrokiem. Jedynie naczynia na pierwszym planie sugerują, co stało się z ludźmi w obozie. Ponadto niemiecka historyczka sztuki Monika Flacke podkreśla pustkę i ponurość, a także przytłaczającą ciszę zdjęcia, którą można zrozumieć nawet bez znajomości kontekstu historycznego.

Według Christopha Hamanna brak sprawców i ofiar Holokaustu na fotografii ukazuje ludobójstwo Żydów jako proces biurokratyczny i przemysłowy, ocenę, która dotarła również do większości niemieckiego społeczeństwa w latach 60. XX wieku poprzez proces Adolfa Eichmanna i drugi proces oświęcimski we Frankfurcie nad Menem. Jednakże przesłania to fakt, że oprócz tych, którzy wykonywali rozkazy, wśród morderców było również wielu sprawców nadużyć i osób motywowanych nazistowską ideologią. Co więcej, przedstawiając obóz koncentracyjny poza Niemcami gdzieś na „rozległych obszarach Wschodu”, Holokaust jest przedstawiany jako wydarzenie, które nie miało nic wspólnego z rzeczywistością Niemców, pozornie zwalniając ich z odpowiedzialności za te zbrodnie. Według Hamanna, to, wraz z brakiem przemocy, ułatwiło powszechny odbiór zdjęcia.

Wykorzystanie thumb|Wejście do obozu macierzystego w Auschwitz z napisem „Arbeit macht frei” thumb|Fotografia chłopca z getta warszawskiego, która, podobnie jak zdjęcie wartowni w Auschwitz-Birkenau, stała się symbolem Holokaustu Liczba ocalałych fotografii dokumentujących Holokaust jest ogromna. Na przykład amerykańska historyczka mówiła w 1986 roku o ponad dwóch milionach zdjęć przechowywanych w archiwach ponad 20 krajów, nie licząc obszernych zbiorów w archiwach Związku Radzieckiego. Dla porównania, liczba fotografii wykorzystanych w publikacjach jest niewielka. Wśród tych zdjęć znajduje się motyw wartowni, w szczególności fotografia Muchy, jedyna z jego zdjęć z Auschwitz-Birkenau, która zyskała szerokie uznanie. Wartownia stała się symbolem obozu Auschwitz-Birkenau i „ikoną zagłady”, tak jak Auschwitz stało się synonimem Holokaustu. To samo dotyczy fotografii bramy obozu macierzystego w Auschwitz z napisem „Arbeit macht frei” (Praca czyni wolnym).

Wykorzystanie zdjęcia Muchy do celów dokumentalnych spotyka się w niektórych kręgach z krytyką. Monika Flacke zauważa na przykład, że ponieważ fotografia została wykonana po wyzwoleniu obozu, nie można jej uznać za dokument zagłady i dlatego ma jedynie ograniczoną wartość dokumentacyjną. Ponieważ zdjęcie jest zazwyczaj wykorzystywane na wystawach i w książkach bez żadnego wyjaśnienia jego pochodzenia lub wzmianki o autorze, historyczne obrazy są bezkrytycznie produkowane i reprodukowane jedynie po to, by wywołać emocje i zaspokoić oczekiwania odbiorców.

Po wojnie fotografie zamówione przez Związek Radziecki początkowo nie były wykorzystywane w zachodnich mediach. Było to spowodowane narastającą zimną wojną. Sytuacja ta powoli zmieniła się pod koniec lat 50. XX wieku, kiedy zachodnioniemiecki wymiar sprawiedliwości zaczął ścigać nazistowskich zbrodniarzy. Zdjęcie Muchy zyskało szerokie uznanie w 1960 roku, kiedy pojawiło się wraz z fotografią chłopca z getta warszawskiego, która później stała się również symbolem Holokaustu, w książce niemieckiego pisarza Der gelbe Stern (Żółta gwiazda), jednym z pierwszych kompleksowych zbiorów zdjęć Holokaustu. W 1964 roku zostało ono zaprezentowane w dużym formacie na wystawie Auschwitz – Bilder und Dokumente (Auschwitz – Obrazy i Dokumenty) w kościele Świętego Pawła we Frankfurcie nad Menem. W przeciwieństwie do fotografii chłopca z getta warszawskiego, zdjęcie wartowni rzadko pojawiało się w niemieckich podręcznikach szkolnych. Jednak częściej używano go w mediach. Na przykład pojawiło się kilkakrotnie na okładce niemieckiego tygodnika Der Spiegel; po raz pierwszy zaprezentowano je tam w lutym 1979 roku. W Der Spiegel opublikowano pierwszą część sześcioodcinkowej serii Niemand kommt hier raus (Nikt stąd nie wyjdzie), w której polski pisarz i operator filmowy Wiesław Kielar opowiadał o swoim pobycie w Auschwitz-Birkenau. Fotografia Muchy tworzy dolną część okładki, nad którą widnieje tytuł Vernichtungslager Auschwitz. Häftling Nr. 290 berichtet. W następstwie tak zwanej debaty Goldhagena wokół książki Gorliwi kaci Hitlera: zwyczajni Niemcy i Holocaust autorstwa amerykańskiego historyka i pisarza Daniela Goldhagena, zdjęcie Muchy ponownie pojawiło się w Der Spiegel w 1996 roku. Jest ono przedstawione w tle okładki pod tytułem Die Deutschen: Hitlers willige Mordgesellen?; na pierwszym planie widać Adolfa Hitlera pozdrawianego przez tłum. Okładka ta jest przykładem wspomnianej reinterpretacji fotografii jako ujęcia zewnętrznego, ponieważ zgodnie z logiką montażu Hitler i tłum znajdują się w rzeczywistości wewnątrz obozu. Dwa lata później zdjęcie pojawiło się po raz trzeci na okładce Der Spiegel, tym razem jako centralny element kolażu fotografii osobowości i wydarzeń XX wieku. Wydanie to zapoczątkowało 50-częściowy cykl o zbliżającym się stuleciu.

Zdjęcie Muchy jest również wykorzystywane przez organizacje poświęcone upamiętnieniu Auschwitz-Birkenau i zbrodni nazistów. Na przykład było eksponowane na widocznym miejscu za mównicą podczas obchodów 70 rocznicy wyzwolenia obozu przez . W 2013 roku Centrum Szymona Wiesenthala wykorzystało fotografię na plakacie wywieszonym w wielu niemieckich miastach. Promowało ono akcję „Ostatnia szansa”, która apelowała o informacje prowadzące do ścigania nazistowskich zbrodniarzy wojennych. Zdjęcie jest również centralnym elementem wystaw w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu oraz w Centrum Dokumentacji i Kultury Niemieckich Sinti i Romów w Heidelbergu.

Fotografia Muchy jest tak dobrze znana, że wielu zwiedzających Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau wykorzystuje ją jako „punkt odniesienia” dla własnych zdjęć bramy wjazdowej.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Fotografie Zagłady Żydów Kategoria:Auschwitz-Birkenau Kategoria:1945 w Polsce