Aleksander Janocha (ur. 19 czerwca 1897 w Męcince koło Jedlicza, zm. 14 września 1948 w Paczkowie) – polski wojskowy, kapitan Wojska Polskiego, uczestnik I i II wojny światowej, sybirak, w okresie okupacji niemieckiej sołtys Męcinki. W latach 1944–1945 żołnierz 16 Pułku Piechoty 6 Dywizji Piechoty 1 Armii Wojska Polskiego, uczestnik walk o Warszawę i Bydgoszcz, na Wale Pomorskim, w bitwie o Kołobrzeg oraz w operacji berlińskiej. Za udział w walkach o Kołobrzeg został mianowany kapitanem i odznaczony Krzyżem Walecznych.

Przed II wojną światową prowadził działalność handlową w Męcince i na lotnisku w Krośnie. Był związany ze Szkołą Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich w Krośnie, gdzie zawiadywał kasynem oficerskim. Na jego zlecenie krośnieński malarz Stanisław Kochanek wykonał portret marszałka Józefa Piłsudskiego, uratowany przez Janochę we wrześniu 1939 przed wkraczającymi do Krosna wojskami niemieckimi.

Życiorys Pochodzenie i młodość

Aleksander Janocha urodził się w 1897 w Męcince koło Jedlicza jako syn Wojciecha i Józefy Janochów. Ukończył szkołę powszechną w Jedliczu, a następnie Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika w Krośnie.

Pochodził z rodziny o tradycjach wojskowych. Jego starszym bratem był Stanisław Michał Janocha (1895–1940), kapitan administracji (łączności) Wojska Polskiego, uczestnik I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej, kawaler Krzyża Srebrnego Orderu Virtuti Militari, zamordowany przez NKWD w Katyniu.

Bratem Aleksandra był również Józef Janocha, który podobnie jak on dosłużył się stopnia kapitana.

I wojna światowa i służba po 1918 W 1915 Janocha wstąpił w szeregi wojska. W tym samym roku został wcielony do armii austro-węgierskiej i skierowany na front austro-włoski w rejonie Udine. W 1916 został wywieziony na Syberię.

W 1918, po zakończeniu działań wojennych i odzyskaniu przez Polskę niepodległości, powrócił do kraju. Jako żołnierz zameldował się w Warszawie i otrzymał przydział do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W późniejszym okresie został przeniesiony do rezerwy, po czym powrócił do rodzinnego domu w Męcince.

Rodzina Po przejściu do rezerwy Aleksander Janocha ożenił się z Olgą Wodonos z Męcinki. Małżeństwo miało dwie córki – Annę i Halinę. Aleksander zapewnił córkom wykształcenie i przygotowanie zawodowe, natomiast Olga zajmowała się domem i rodziną.

Córka Halina została później żoną Stanisława Gęsiaka ps. „Cowboy”, żołnierza Armii Krajowej.

Siostra Aleksandra była żoną Kaspra Mroza. Podczas okupacji niemieckiej część należącego do niego budynku mieszkalnego w Męcince zajmowali żołnierze niemieccy.

Działalność handlowa i lotnisko w Krośnie Od 1937 Janocha zajmował się handlem. W swoim domu rodzinnym w Męcince otworzył sklep z artykułami spożywczymi i przemysłowymi. W lokalu udostępniał również mieszkańcom bilard i szachy.

Prowadził ponadto działalność związaną z lotniskiem w Krośnie, gdzie prowadził kantynę. Z jego działalnością wiązały się również trzy kasyna funkcjonujące w Krośnie w tym jedno w rejonie określanym miejscowo jako koło tzw. Filipki lub „koło Leśniaka”.

Działalność Janochy przypadła na okres funkcjonowania w Krośnie Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich. Dzieje tej placówki i jej obecność na krośnieńskim lotnisku przedstawił Janusz Kubit w monografii Szkoła Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich. Krosno 1938–1939.

Wrzesień 1939 We wrześniu 1939, podczas niemieckiego nalotu na lotnisko w Krośnie, zbombardowane zostało jedno z największych kasyn prowadzonych przez Janochę. Po zajęciu lotniska przez wojska niemieckie jego działalność na tym terenie była stopniowo ograniczana. Na początku 1940 ostatecznie ją zlikwidował.

Sołtys Męcinki podczas okupacji Po zakończeniu działalności na krośnieńskim lotnisku Janocha pozostał w Męcince, gdzie został wybrany sołtysem. Nadal prowadził sklep we własnym domu, w którym mieszkał wraz z rodziną. Podjął także pracę w miejscowej elektrowni.

Bardzo dobrze znał język niemiecki, dzięki czemu mógł bezpośrednio porozumiewać się z Niemcami. Wojsko niemieckie miało wówczas swoją siedzibę w elektrowni w Męcince i zajmowało również pobliskie zabudowania mieszkalne, w tym cały jeden budynek oraz część domu Kaspra Mroza, męża siostry Aleksandra Janochy.

Ostrzeganie mieszkańców przed łapankami Janocha pełniąc funkcję sołtysa, uzyskiwał od Niemców informacje o terminach planowanych łapanek młodych ludzi przeznaczonych do wywozu na roboty przymusowe do III Rzeszy. Potajemnie ostrzegał rodziny, w których znajdowała się zagrożona młodzież, umożliwiając jej ukrycie się przed Niemcami.

Osoby ostrzeżone przed łapankami ukrywały się m.in. w piwnicach, na strychach, w stodołach, brogach ze słomą oraz w zabudowaniach gospodarczych, nawet w chlewniach. Według relacji zebranych przez Węgrzyn w ten sposób wielu mieszkańców uniknęło wywiezienia na roboty do Niemiec.

Pomoc więźniom obozu w Szebniach W okresie okupacji Janocha potajemnie dostarczał żywność więźniom obozu w Szebniach koło Jasła. Pomagali mu w tym Lubaś z Jaszczwi oraz Myrlak z Męcinki, właściciele miejscowych młynów.

Działalność społeczna i gospodarcza w Męcince Jako sołtys Janocha zajmował się również przedsięwzięciami gospodarczymi służącymi mieszkańcom miejscowości. Z jego inicjatywy rozpoczęto budowę ławy, czyli przeprawy przez rzekę Jasiołkę, ułatwiającej komunikację pomiędzy rejonem Brzezówki, Buczyny i Potakówki.

Poświęcenie i oddanie przeprawy do użytku nastąpiło w lipcu 1943. Nadano jej imię „Olga” na cześć żony Aleksandra Janochy.

W pobliżu elektrowni w Męcince Janocha zasadził także drzewa i krzewy, tworząc teren określany jako park wiejski. Po wojnie drzewa zostały usunięte przez pracowników elektrowni, a teren przeznaczono pod magazyn i parking samochodowy.

Powrót do służby wojskowej w 1944 We wrześniu 1944, po zajęciu Krosna przez wojska radzieckie, Janocha przedostał się przez Wisłok i udał się do Lublina, gdzie zgłosił się do służby w Wojsku Polskim. Miał wówczas 47 lat i posiadał stopień porucznika.

Otrzymał przydział do 6 Dywizji Piechoty, w składzie 16 Pułku Piechoty. Dzieje jednostki w latach 1944–1945 opisał Juliusz Jerzy Malczewski w monografii Szesnasty Kołobrzeski. Z dziejów 16 Kołobrzeskiego Pułku Piechoty 1944–1945.

Szlak bojowy 1944–1945 W szeregach 6 Dywizji Piechoty Janocha uczestniczył w działaniach bojowych prowadzonych na ziemiach polskich i niemieckich. Brał udział w działaniach związanych z zajęciem Warszawy i Bydgoszczy, następnie walczył na Wale Pomorskim, w bitwie o Kołobrzeg oraz w ofensywie prowadzonej w kierunku Berlina. Za udział w walkach o Kołobrzeg został mianowany na stopień kapitana oraz odznaczony Krzyżem Walecznych.

Służba po zakończeniu wojny Po zakończeniu II wojny światowej Janocha pozostał w służbie wojskowej. Powrócił do swojej jednostki w kraju, a następnie otrzymał przydział do dowództwa Okręgu Wojskowego w Krakowie.

W 1946, z powodu pogarszającego się stanu zdrowia, został przeniesiony do jednostki wojskowej w Paczkowie. W mieście tym otrzymał dom oraz działkę ziemi.

Postępująca choroba stopniowo ograniczała jego aktywność, a w ostatnim okresie życia przykuła go do łóżka.

Śmierć i pochówek Aleksander Janocha zmarł 14 września 1948 w Paczkowie w wieku 51 lat. Elektroniczna ewidencja Cmentarza Komunalnego w Paczkowie podaje jego pełne daty życia: 19 czerwca 1897 – 14 września 1948. Na nagrobku został określony jako „KAPT. W.P.”.

Pogrzeb Janochy został zorganizowany przez jednostkę Wojsk Ochrony Pogranicza w Paczkowie i odbył się z honorami wojskowymi.

Według Jadwigi Węgrzyn w późniejszych latach, oprócz rodziny, jego grobem opiekowali się również harcerze z Paczkowa, którzy podczas świąt państwowych pełnili przy nim warty honorowe.

Portret Józefa Piłsudskiego Z działalnością Aleksandra Janochy na krośnieńskim lotnisku związany jest zachowany portret marszałka Józefa Piłsudskiego autorstwa Stanisława Kochanka. Obraz został namalowany na zlecenie Janochy i przed wojną zdobił kasyno oficerskie Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich w Krośnie.

We wrześniu 1939 Janocha uchronił obraz przed wkraczającymi do Krosna wojskami niemieckimi. Dzieło było następnie przechowywane i ukrywane przez kolejne pokolenia jego rodziny przez okres okupacji niemieckiej, lata powojenne i okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Obraz został namalowany na sklejce lotniczej. Z upływem czasu jego stan uległ pogorszeniu. Pod koniec lat 90. XX wieku rodzina zleciła specjalistycznej pracowni konserwację dzieła. Portret został poddany renowacji i umieszczony w nowej ramie.

Potomkowie Aleksandra Janochy z rodziny Gęsiaków zdecydowali następnie o przekazaniu portretu do ekspozycji w Prywatnym Muzeum Podkarpackich Pól Bitewnych w Krośnie.

Odznaczenia Krzyż Walecznych – za udział w walkach o Kołobrzeg w 1945.

Przypisy

Bibliografia

Prywatne Muzeum Podkarpackich Pól Bitewnych w Krośnie, Ten obraz Marszałka Józefa Piłsudskiego zdobił kasyno oficerskie Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich w Krośnie, materiał dotyczący Aleksandra Janochy i portretu Józefa Piłsudskiego.

Kategoria:Kapitanowie ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Żołnierze 16 Kołobrzeskiego Pułku Piechoty Kategoria:Uczestnicy bitwy o Kołobrzeg (1945) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych Kategoria:Polscy zesłańcy na Sybir Kategoria:Ludzie związani z Krosnem Kategoria:Ludzie związani z Jedliczem Kategoria:Ludzie związani z Paczkowem Kategoria:Urodzeni w 1897 Kategoria:Zmarli w 1948 Kategoria:Uczestnicy I wojny światowej (Austro-Węgry)