ORP Odra – polski średni okręt desantowy (ODS) z okresu zimnej wojny, jedna z dwóch zbudowanych dla Polski jednostek projektu 770MA. Jego wyporność pełna wynosiła 820 ton, a napęd stanowiły silniki wysokoprężne, pozwalające na osiągnięcie prędkości 18,5 węzła. Początkowo okręt był uzbrojony w podwójny zestaw armat automatycznych AK-230 kalibru 30 mm oraz dwie wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych kalibru 140 mm i mógł przewozić maksymalnie pięć czołgów T-54 lub PT-76.
Okręt został zwodowany 16 lipca 1966 roku w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, a do służby w Marynarce Wojennej wcielono go 8 stycznia 1967 roku. Intensywnie eksploatowana jednostka, oznaczona numerami taktycznymi 888, 821 i 843, służyła w 2 Brygadzie Okrętów Desantowych 8 Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu. ORP „Odra” został skreślony z listy floty we wrześniu 1990 roku, po ponad 23 latach służby.
Projekt i budowa Głównym zadaniem polskiej Marynarki Wojennej, przydzielonym przez ZSRR w ramach istniejącego od 1955 roku Układu Warszawskiego w planowanych działaniach ofensywnych przeciwko NATO, był współudział w operacji desantowej na Półwysep Jutlandzki, co umożliwiłoby opanowanie Cieśnin Duńskich i wyjście na Morze Północne. Wobec braku w polskiej Marynarce Wojennej nowoczesnych środków desantowych, w 1957 roku w gdańskim Centralnym Biurze Konstrukcji Okrętowych nr 2 (CBKO-2) rozpoczęto prace nad projektem okrętu desantowego, noszącym numer 765 i nazwę kodową Orkan. W 1959 roku Polska otrzymała od ZSRR wytyczne i wymagania dotyczące budowy średniego okrętu desantowego na potrzeby jego marynarki, znacznie różniące się od założeń polskiego projektu, nad którym prace w związku z tym przerwano. Pierwszy wariant nowego, dostosowanego do radzieckich wymagań projektu o numerze 770 został opracowany pod kierunkiem mgr. inż. Stanisława Wojnowskiego w czerwcu 1960 roku, jednak zarówno on, jak i dwa kolejne nie uzyskały akceptacji; dopiero czwarty, oznaczony symbolem 770D, został przyjęty przez stronę radziecką do realizacji. Jednostka miała być średniej wielkości okrętem desantowym (ODS – okręt desantowy średni), przeznaczonym do transportu sprzętu bojowego i jego desantowania na wszystkich teatrach działań marynarki ZSRR z wyjątkiem Oceanu Spokojnego. Jednopokładowy okręt miał mieć zdolność pływania przy stanie morza 6 i desantowania przy stanie morza 2, a jego ładownia mogła pomieścić sprzęt wojskowy o masie 183 ton w postaci czterech czołgów ciężkich (IS-2) albo pięciu średnich (T-34/85) lub pływających (PT-76), a zamiennie także trzech haubic kalibru 122 lub 152 mm, dziewięciu samochodów ciężarowych (ZiS-151) i 19 samochodów terenowych (GAZ-69). Zamówienie na budowę jednostek projektu 770D złożono w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, która 15 lipca 1961 roku rozpoczęła prace nad okrętem prototypowym o numerze stoczniowym 770D/1. Po wejściu do służby we Flocie Czarnomorskiej w 1962 roku otrzymał on oznaczenie SDK-22. Wkrótce w stoczni rozpoczęto budowę serii kolejnych 14 okrętów tego projektu.
Prowadzone od połowy 1963 roku intensywne testy okrętów projektu 770D, przeprowadzane zarówno przez stronę radziecką, jak i polską, zaowocowały szeregiem uwag i wniosków mających na celu ulepszenie konstrukcji. Podstawowym problemem było dostosowanie rampy wyładowczej do desantowania nowego transportera opancerzonego BTR-60P, który podczas prób opuszczania okrętu zahaczał tyłem o rampę, uszkadzając przy tym osłony śruby napędowej; zdarzały się też przypadki zawiśnięcia pojazdu na rampie, uniemożliwiającego zarówno dalszy zjazd, jak i cofnięcie do wnętrza ładowni. Doraźnym rozwiązaniem tego problemu było zamontowanie przedłużaczy rampy, jednak ostatecznie została ona przekonstruowana, co umożliwiło również desantowanie pojazdów na głęboką wodę (do 2 metrów). Okręty nowego projektu, oznaczonego 770MA, otrzymały też nowy maszt główny, dostosowany do montażu anteny radaru kierowania ogniem artyleryjskim MR-104 Ryś, oraz zmieniony kształt drugiej kondygnacji nadbudówki, z odkrytym głównym stanowiskiem dowodzenia przeniesionym nad sterówkę. Ogółem w latach 1965–1967 zbudowano 23 okręty projektu 770MA, z których 21 trafiło do marynarki wojennej ZSRR, a dwa zostały zamówione przez Polskę.
Przyszły ORP „Odra” został zbudowany w Stoczni Północnej im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku (numer stoczniowy 770MA/35). Stępkę okrętu położono 11 października 1965 roku, a jednostkę zwodowano 16 lipca 1966 roku. Otrzymała ona nazwę rzeki związanej z historią polskiej wojskowości – Odry. Cena okrętów bez uzbrojenia wynosiła 47–51 mln złotych.
Dane taktyczno-techniczne thumb|left|alt=Zestaw artyleryjski AK-230 eksponowany w Parku Militarnym Muzeum Wojska w Białymstoku. Przed dwulufową wieżyczką stoi manekin ubrany w polski mundur marynarza|Zestaw artyleryjski AK-230 eksponowany w Parku Militarnym Muzeum Wojska w Białymstoku Jednostka była płaskodennym okrętem desantowym średniej wielkości. Długość całkowita wynosiła 73 metry (70 metrów między pionami), szerokość 8,62 metra, a zanurzenie od 1,02 metra na dziobie do 1,98 metra na rufie. Wykonany ze stali i całkowicie spawany kadłub jednostki miał na tępym dziobie dwuskrzydłowe, otwierane na boki wrota o wymiarach 3,7 × 3,26 metra, przez które za pomocą opuszczanej i wysuwanej rampy zjazdowej odbywał się wyładunek sprzętu wojskowego. Mechanizm otwierania wrót i opuszczania rampy napędzany był za pomocą wyciągarek elektrycznych poprzez system linowy. W przebiegającym niemal na całej długości kadłuba dnie podwójnym mieściły się zbiorniki balastowe, paliwa i wody. Większa część pokładu nie była zabudowana ze względu na znajdujące się na nim dwa przesuwne luki do ładowni, o wymiarach 15 × 2,7 metra na dziobie i 3 × 2,7 metra w części rufowej; w wolnych miejscach rozmieszczono natomiast dużą liczbę pojemników z pneumatycznymi tratwami ratunkowymi. Ładownia miała długość 41,8 metra, szerokość 5,3 metra i wysokość 3,36 metra. Na lewej burcie znajdowała się winda kotwiczna służąca do obsługi jednej kotwicy umieszczonej w kluzie. Kadłub za ładownią był podzielony na cztery przedziały wodoszczelne, przy założeniu dwuprzedziałowej niezatapialności. W pierwszym, dwukondygnacyjnym przedziale znajdowały się pomieszczenia oficerskie i podoficerskie, centrala artyleryjska, pomieszczenie z logiem, echosondą i żyroskopem oraz pomieszczenie dla żołnierzy desantu. W drugim przedziale znajdowała się siłownia okrętowa, w której oprócz silników głównych i agregatów prądotwórczych mieścił się kocioł parowy; w trzecim znajdowały się pomieszczenia załogi i żołnierzy desantu, a czwarty (skrajnik rufowy) zajmowała maszyna sterowa. Rufa zakończona była pawężą, do której zamocowano dodatkową kotwicę mogącą służyć do awaryjnego ściągnięcia jednostki z plaży w przypadku awarii systemu opartego na zbiornikach balastowych.
Na pokładzie w części rufowej znajdowała się wykonana z hydronalium nadbudówka z masztem i niewielkim, opływowym kominem, a za nią umieszczono urządzenia kotwiczne i łódź ratunkową wraz z żurawikami. Dolna kondygnacja nadbudówki mieściła barbetę stanowiska artyleryjskiego, kabiny: dowódcy i oficerską, kambuz z magazynem żywności, mesę, pomieszczenie akumulatorów, filtry powietrza, rozbieralnię, umywalnię oraz ubikacje oficerskie i załogi. Na jej drugiej kondygnacji ulokowano opancerzone główne stanowisko dowodzenia, sterówkę oraz pomieszczenia nawigacyjne i łączności, a nad sterówką umieszczono otwarte stanowisko dowodzenia z celownikami broni artyleryjskiej i rakietowej. Wyporność standardowa wynosiła 772 tony, pełna 820 ton, a maksymalna 883 tony.
Okręt napędzany był przez dwa nawrotne, 12-cylindrowe, dwusuwowe silniki wysokoprężne 40D o nominalnej mocy 1620 kW (2200 KM) przy 750 obr./min i maksymalnej 1840 kW (2500 KM) przy 760 obr./min każdy, napędzające dwie stałe śruby. Maksymalna prędkość okrętu wynosiła 18,5 węzła. Zasięg wynosił 1000 Mm przy prędkości 16 węzłów. Energię elektryczną zapewniały cztery generatory główne produkcji zakładów z Andrychowa o mocy 52 kVA każdy, składające się z samowzbudnej, synchronicznej prądnicy i silnika wysokoprężnego S324 o mocy 55 kW (75 KM) przy 1500 obr./min (nominalnie używano trzech, a czwarty pełnił funkcję awaryjnego). Autonomiczność okrętu wynosiła pięć dób.
Uzbrojenie artyleryjskie jednostki stanowił początkowo jeden podwójny zestaw armat automatycznych AK-230 kalibru 30 mm z łącznym zapasem amunicji wynoszącym 1000 nabojów, umieszczony przed nadbudówką na osi symetrii okrętu, z celownikiem elektromechanicznym Kołonka i radarem kierowania ogniem artyleryjskim MR-104 Ryś, zamontowanym między 1970 a 1971 rokiem. Oprócz tego na pokładzie głównym, po jednej na każdej burcie, zainstalowane były dwie osiemnastolufowe wyrzutnie WM-18 niekierowanych pocisków rakietowych kalibru 140,4 mm, z łącznym zapasem 180 pocisków. Pocisk odłamkowo-burzący M14-OF miał długość 1,085 metra i masę 39,6 kg, jego prędkość początkowa wynosiła 400 m/s, a zasięg sięgał 9,8 km. W 1974 roku dodano drugie stanowisko AK-230 na przedłużonej rufowej części nadbudówki, zwiększając jednocześnie zapas amunicji do 2000 naboi na stanowisko ogniowe. W latach 80. na pokładzie głównym przed nadbudówką zainstalowano dwie poczwórne wyrzutnie Fasta-4M rakiet przeciwlotniczych bardzo bliskiego zasięgu Strzała-2M, samonaprowadzających się na podczerwień (z łącznym zapasem 16 pocisków). Jednostka wyposażona była również w zrzutnie dla sześciu świec dymnych.
Wyposażenie radioelektroniczne obejmowało radar nawigacyjny Doniec, radar kierowania ogniem artyleryjskim MR-104 Ryś, system rozpoznawczy „swój” Chrom-K, radiostację UKF R-609M, nadajnik SF/KF Jorsz-R, dwa odbiorniki Wołna-K, żyrokompas Kurs-4, kompas magnetyczny YKP-M3, kompas namiarowy YKP-M1, echosondę NEŁ-5, log MGŁ-25, pracujący w podczerwieni system pływania zespołowego Chmiel oraz rozgłośnię okrętową Kasztan.
Ładownia jednostki mogła wariantowo pomieścić:
pięć czołgów średnich lub lekkich T-54A, T-55, T-34/85, PT-76; cztery czołgi ciężkie IS-2; pięć samobieżnych dział przeciwlotniczych ZSU-57-2; pięć transporterów opancerzonych TOPAS, BTR-60P; cztery transportery pływające , PTS; dziewięć samochodów ciężarowych ZiŁ-151; 19 samochodów terenowych GAZ-69; trzy haubice kalibru 122 mm wraz z trzema ciągnikami artyleryjskimi ATS-1; trzy haubicoarmaty kalibru 152 mm wraz z trzema ciągnikami artyleryjskimi ATS-1.
Oprócz sprzętu okręt mógł przewozić od 20 do 200 żołnierzy desantu, z których 31 miało zapewnione miejsca sypialne.
Załoga okrętu składała się z 42 osób – 4 oficerów, 14 podoficerów i 24 marynarzy.
Służba Okręt został przekazany Marynarce Wojennej 30 listopada 1966 roku. 8 stycznia 1967 roku odbyła się uroczystość wcielenia do służby ORP „Odra” wraz z siostrzanym ORP „Nysa”. Jednostka otrzymała numer burtowy 888. Pierwszym dowódcą „Odry” został por. mar. Michał Kaczewski. W momencie wejścia do służby jednostka nie miała zamontowanego stanowiska armat AK-230 ani radaru kierowania ogniem MR-104 Ryś. ORP „Odra” wszedł w skład 1. dywizjonu 2 Brygady Okrętów Desantowych 8 Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu. Okręt przydzielono do III grupy 1. dywizjonu, wraz z „Notecią” (okrętem grupowym), „Wartą” i „Nysą”.
Podczas służby jednostka wraz z siostrzanymi okrętami desantowymi brała udział w wielu ćwiczeniach polskich sił desantowych oraz manewrach flot sojuszniczych. Przykładowo tylko w 1967 roku odbyły się cztery poważne ćwiczenia sił desantowych (sztabowe, Lato-67, Neptun-67 i Wrzesień-67).