Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. (skrótowo Volksbund; ') – niemieckie stowarzyszenie o charakterze humanitarnym i niezarobkowym, zajmujące się odnajdywaniem, identyfikowaniem i ponownym pochówkiem ofiar wojen oraz utrzymywaniem niemieckich grobów i cmentarzy wojennych poza granicami Niemiec. Na zlecenie rządu federalnego Niemiec wykonuje część zadań państwa w zakresie opieki nad grobami wojennymi.
W 2025 roku Volksbund opiekował się 839 cmentarzami, położonymi w 45 państwach, na których spoczywało około 2,8 mln ofiar wojen. Organizacja liczyła 54 263 członków i zatrudniała 502 pracowników. Jej główna siedziba znajduje się w Niestetal koło Kassel, a przedstawicielstwo stołeczne w Berlinie.
Historia Powstanie i Republika Weimarska Organizację utworzono 16 grudnia 1919 jako inicjatywę obywatelską mającą wspierać państwo niemieckie w opiece nad grobami żołnierzy poległych podczas I wojny światowej. Traktat wersalski gwarantował ochronę grobów wojennych, jednak znaczna część niemieckich żołnierzy była pochowana poza granicami kraju – w samej Francji spoczywało około 840 tys. poległych. Za jednego z głównych inicjatorów powstania stowarzyszenia uznawany jest Siegfried Emmo Eulen.
Volksbund pomagał rodzinom poległych w ustalaniu miejsc pochówku, a od połowy lat 20. XX wieku przejmował opiekę nad cmentarzami i uczestniczył w budowie nowych nekropolii wojennych. Upowszechniał również obchodzony w całych Niemczech od 1925 roku Volkstrauertag, czyli Dzień Żałoby Narodowej. Liczba członków organizacji wzrosła z 46 tys. w 1922 roku do blisko 150 tys. na początku 1933 roku.
Według historyka Floriana Greinera działalność Volksbundu w okresie Republiki Weimarskiej była związana z konserwatywną i nacjonalistyczną kulturą pamięci. Organizacja odrzucała liberalną demokrację, zbliżała się ideowo do ruchu volkistowskiego, a śmierć żołnierzy interpretowała w kategoriach ofiary poniesionej dla ojczyzny.
Okres narodowego socjalizmu Po przejęciu władzy przez NSDAP kierownictwo Volksbundu dobrowolnie podporządkowało organizację procesowi ujednolicania instytucji życia publicznego. W 1933 roku przyjęto scentralizowaną strukturę opartą na zasadzie wodzostwa (Führerprinzip), a stowarzyszenie włączyło się w narodowosocjalistyczny kult poległych. Do 1936 roku liczba jego członków wzrosła do prawie 300 tys. W czasie II wojny światowej budowę cmentarzy wojskowych prowadziła przede wszystkim służba grobownictwa wojennego Wehrmachtu.
Działalność po 1945 roku Po zakończeniu wojny Volksbund otrzymał zezwolenie na wznowienie działalności w trzech zachodnich strefach okupacyjnych Niemiec. Od 1946 roku uczestniczył w utworzeniu ponad 400 cmentarzy wojennych na terenie Niemiec. W 1954 roku rząd Republiki Federalnej Niemiec formalnie powierzył mu poszukiwanie grobów niemieckich żołnierzy za granicą, przenoszenie szczątków na cmentarze zbiorowe oraz opiekę nad tymi nekropoliami.
Po wojnie zmienił się także sposób przedstawiania znaczenia cmentarzy. Zamiast nacjonalistycznego kultu poległych organizacja zaczęła akcentować cierpienie wszystkich ofiar wojen, pojednanie międzynarodowe oraz edukację na rzecz pokoju.
Po przemianach politycznych w Europie Środkowo-Wschodniej działalność Volksbundu rozszerzono na państwa dawnego bloku wschodniego. Według danych organizacji od 1991 roku odnowiono lub ponownie urządzono 331 cmentarzy związanych z II wojną światową oraz 188 miejsc pochówku z okresu I wojny światowej w Europie Wschodniej, Środkowej i Południowo-Wschodniej. W 2001 roku Volksbund utworzył fundację Gedenken und Frieden, wspierającą projekty związane z pamięcią i edukacją pokojową.
Działalność Do podstawowych zadań Volksbundu należą poszukiwanie i ekshumowanie szczątków ofiar wojen, ustalanie ich tożsamości, ponowne pochówki na cmentarzach zbiorowych oraz utrzymywanie niemieckich cmentarzy wojennych za granicą. Organizacja udziela także informacji rodzinom poległych i zaginionych oraz prowadzi internetową bazę danych. We wrześniu 2026 roku baza obejmowała ponad 5,4 mln poległych i zaginionych.
Cmentarze wojenne są wykorzystywane przez organizację jako miejsca pamięci, edukacji historycznej i spotkań międzynarodowych. Pierwsze oficjalne międzynarodowe spotkania młodzieży i obozy pracy Volksbund zorganizował w 1953 roku pod hasłem Versöhnung über den Gräbern – Arbeit für den Frieden („Pojednanie nad grobami – praca dla pokoju”). Stowarzyszenie współpracuje ze szkołami i uczelniami oraz prowadzi ośrodki spotkań i edukacji młodzieży.
Volksbund organizuje także uroczystości związane z niemieckim Dniem Żałoby Narodowej. Tradycyjny patronat nad stowarzyszeniem sprawuje urzędujący prezydent federalny Niemiec.
Działalność jest finansowana ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zbiórek publicznych oraz środków przekazywanych przez rząd federalny i kraje związkowe. W 2025 roku łączne przychody organizacji wyniosły około 53,8 mln euro, z czego około 24,1 mln euro stanowiły refundacje i dotacje publiczne.
Struktura Najwyższym organem wyborczym i uchwałodawczym stowarzyszenia jest Federalny Zjazd Przedstawicieli (Bundesvertretertag), pełniący funkcję walnego zgromadzenia członków. Pomiędzy jego posiedzeniami najwyższym organem jest prezydium federalne, obejmujące m.in. członków zarządu federalnego i przewodniczących struktur krajowych. W każdym z 16 niemieckich krajów związkowych działa związek krajowy Volksbundu.
Na czele organizacji stoi prezydent. Od 2017 roku funkcję tę pełni generał w stanie spoczynku Wolfgang Schneiderhan, były generalny inspektor Bundeswehry. 29 listopada 2025 został jednogłośnie wybrany na trzecią kadencję. Bieżącą działalnością administracyjną kieruje sekretarz generalny; stanowisko to zajmuje Dirk Backen.
Działalność w Polsce Podstawę prawną działalności Volksbundu w Polsce stanowi m.in. umowa między rządami Polski i Niemiec o grobach ofiar wojen i przemocy totalitarnej, podpisana w Warszawie 8 grudnia 2003 roku i obowiązująca od 19 stycznia 2005 roku. Umowa obejmuje identyfikację, dokumentowanie, urządzanie, utrzymywanie i ochronę grobów wojennych, a także ekshumacje i ponowne pochówki. W artykule 9 wykonanie zadań należących do strony niemieckiej powierzono Volksbundowi.
Od początku lat 90. XX wieku organizacja urządzała w Polsce zbiorcze cmentarze, na które przenoszono szczątki niemieckich żołnierzy odnajdywane w rozproszonych miejscach pochówku. Ze środków Republiki Federalnej Niemiec utworzono m.in.:
Cmentarz żołnierzy niemieckich w Siemianowicach Śląskich (największy niemiecki cmentarz wojenny w Polsce), Cmentarz żołnierzy niemieckich w Polesiu (województwo lubelskie), Cmentarz żołnierzy niemieckich w Przemyślu, Niemiecki cmentarz wojenny i Park Pokoju w Nadolicach Wielkich (województwo dolnośląskie), Niemiecki cmentarz wojenny w Bartoszach (województwo warmińsko-mazurskie), Niemiecki cmentarz wojenny w Glinnej (województwo zachodniopomorskie).
Organizacja przebudowała i rozszerzyła kilka istniejących cmentarzy w Polsce, np. Cmentarz wojenny w Joachimowie-Mogiłach (województwo mazowieckie), Cmentarz żołnierzy niemieckich w Mławce (województwo warmińsko-mazurskie).
Wybrane cmentarze
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Oficjalna strona Volksbundu Internetowa wyszukiwarka poległych i zaginionych Wyszukiwarka cmentarzy wojennych
Kategoria:Stowarzyszenia w Niemczech Kategoria:Organizacje non-profit Kategoria:Organizacje założone w 1919