Organy wyborcze w Polsce – organy wykonujące zadania związane z przygotowaniem i przeprowadzaniem wyborów, ustalaniem wyników oraz nadzorem nad przestrzeganiem prawa wyborczego w Polsce. Organizację i zadania organów wyborczych określa przede wszystkim ustawa z 5 stycznia 2011 – Kodeks wyborczy. Polskie organy wyborcze dzielą się na stałe, którymi są Państwowa Komisja Wyborcza (PKW) i komisarze wyborczy, oraz komisje powoływane w związku z zarządzonymi wyborami: okręgowe, rejonowe, terytorialne i obwodowe.
Podstawa prawna Podstawowym aktem regulującym organizację i zadania organów wyborczych jest ustawa z 5 stycznia 2011 – Kodeks wyborczyDział II (art. 152–191h) ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. W dziale II Kodeksu określono rodzaje organów wyborczych, zasady ich powoływania, skład i zadania poszczególnych organów oraz zasady obsługi wyborów. Zakres zadań i obszar działania poszczególnych komisji doprecyzowują przepisy dotyczące danego rodzaju wyborówArt. 152 § 4 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.)..
Podstawę prawną powoływania dzielnicowych komisji wyborczych w Warszawie stanowi art. 7 ustawy z 15 marca 2002 o ustroju miasta stołecznego WarszawyArt. 7 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy (, ze zm.).. Dzielnicowe komisje wyborcze w Warszawie powołuje się według zasad przewidzianych dla gminnych komisji wyborczych w gminach liczących do 20 000 mieszkańców. Samo przeprowadzanie wyborów do rad dzielnic Warszawy odbywa się zgodnie z przepisami dotyczącymi wyborów do rad gmin liczących powyżej 20 000 mieszkańców.
Przeprowadzanie referendów regulują ustawa z 14 marca 2003 o referendum ogólnokrajowym oraz ustawa z 15 września 2000 o referendum lokalnymArt. 10–14 ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o referendum ogólnokrajowym (, ze zm.).Art. 49–51 ustawy z dnia 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (, ze zm.).. Ustawa o referendum ogólnokrajowym powierza przeprowadzenie referendum PKW, komisarzom wyborczym i obwodowym komisjom do spraw referendum. Ustawa o referendum lokalnym przewiduje powoływanie terytorialnych i obwodowych komisji do spraw referendum.
PKW ustala na podstawie Kodeksu wyborczego regulamin własnej pracy oraz regulaminy komisarzy wyborczych i komisji wyborczych niższego stopniaArt. 160 § 4 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Regulaminy ustalane przez PKW określają zasady i tryb pracy, sposób wykonywania zadań oraz sposób sprawowania nadzoru nad przestrzeganiem prawa wyborczego. PKW wydaje także wytyczne, których muszą przestrzegać komisarze wyborczy, urzędnicy wyborczy i komisje wyborcze niższego stopniaArt. 161 § 1 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.)..
Podział organów Kodeks wyborczy dzieli organy wyborcze na stałe oraz powoływane w związku z zarządzonymi wyboramiArt. 152 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Stałymi organami wyborczymi są Państwowa Komisja Wyborcza i komisarze wyborczy. Do organów powoływanych w związku z zarządzonymi wyborami należą komisje okręgowe, rejonowe, terytorialne i obwodowe. Komisje wyborcze są organami kolegialnymi, czyli wieloosobowymi, a komisarze wyborczy są organami jednoosobowymiArt. 152, 157, 166, 170, 174, 178 i 182 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.)..
Kodeks wyborczy wymienia trzy rodzaje terytorialnych komisji wyborczych: wojewódzkie, powiatowe i gminne. W miastach komisje gminne występują pod nazwą miejskich komisji wyborczych§ 2 uchwały nr 25/2024 Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 23 stycznia 2024 r. w sprawie sposobu zgłaszania kandydatów na członków terytorialnych komisji wyborczych, wzoru zgłoszenia oraz zasad powoływania tych komisji, w tym trybu przeprowadzania losowania, w wyborach do rad gmin, rad powiatów, sejmików województw i rad dzielnic m.st. Warszawy oraz w wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast ().. Do komisji terytorialnych zalicza się również dzielnicowe komisje wyborcze w Warszawie.
Organy wyborcze w Polsce Stałe organy wyborcze Państwowa Komisja Wyborcza Komisarze wyborczy Organy powoływane w związku z zarządzonymi wyborami Okręgowe komisje wyborcze Rejonowe komisje wyborcze Terytorialne komisje wyborcze Wojewódzkie komisje wyborcze Powiatowe komisje wyborcze Gminne i miejskie komisje wyborcze Dzielnicowe komisje wyborcze w Warszawie Obwodowe komisje wyborcze
Schemat przedstawia podział organów wyborczych na rodzaje, a nie zależności nadzorcze między organami wyborczymiArt. 160–161, 167, 172, 175 i 180 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.)..
Zakres działania Kodeks wyborczy odróżnia wynik głosowania od wyniku wyborówArt. 71, 75, 172, 175, 180 i 185 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Ustalenie wyniku głosowania polega na obliczeniu oddanych głosów i ustaleniu, jak rozłożyły się one między kandydatów lub listy. Ustalenie wyniku wyborów polega na stwierdzeniu, kto został wybrany, a w wyborach do organów wieloosobowych również na przydzieleniu mandatów.
Zakres działania poszczególnych organów wyborczych zależy od rodzaju wyborów oraz etapu ich przeprowadzaniaArt. 160, 167, 172, 175, 180 i 185 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.)..
Państwowa Komisja Wyborcza (PKW) wykonuje zadania dotyczące całego kraju i sprawuje nadzór nad przestrzeganiem prawa wyborczegoArt. 160–165, 237–240, 275–277, 314–318 oraz 354–361 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. W wyborach do Sejmu i Senatu sprawdza prawidłowość ustalenia wyników przez komisje okręgowe, a następnie ogłasza wyniki wyborów w skali kraju. W wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ustala na podstawie protokołów komisji okręgowych wynik głosowania w skali kraju, stwierdza wynik wyborów i podaje go do publicznej wiadomości. W wyborach do Parlamentu Europejskiego ustala wyniki głosowania w skali kraju, dokonuje podziału mandatów między uprawnione komitety i ich listy oraz ustala, którym kandydatom przypadły mandaty. Komisarze wyborczy działają na obszarze województwa lub jego części i wykonują przede wszystkim zadania związane z organizacją wyborów samorządowychArt. 166–169 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Powołują komisje terytorialne i obwodowe, tworzą i zmieniają obwody głosowania oraz dokonują podziału jednostek samorządu terytorialnego na okręgi wyborcze. Ustalają i ogłaszają zbiorcze wyniki wyborów do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw oraz wyborów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast przeprowadzonych na obszarze województwa. Komisje okręgowe działają w wyborach do Sejmu i Senatu, wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz wyborach do Parlamentu EuropejskiegoArt. 172, 230–238, 271–276, 294, 314–318 oraz 353–361 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. W wyborach do Sejmu i Senatu oraz do Parlamentu Europejskiego komisje okręgowe rejestrują kandydatów lub listy kandydatów i zarządzają drukiem kart do głosowania. W wyborach do Sejmu ustalają wyniki wyborów posłów w danym okręgu, a w wyborach do Senatu wynik wyborów senatora w danym okręgu. W wyborach do Parlamentu Europejskiego ustalają wynik głosowania w okręgu i przekazują go PKW, która dokonuje ostatecznego podziału mandatów. W wyborach prezydenckich ustalają zbiorczy wynik głosowania na obszarze swojej właściwości i przekazują protokół PKW. Okręg wyborczy jest obszarem, z którego w wyborach do organu wieloosobowego wybiera się określoną liczbę przedstawicieliArt. 201, 260, 340 i 462 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. W wyborach prezydenckich również działają komisje nazywane okręgowymi, choć Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest wybierany w głosowaniu ogólnokrajowymArt. 294 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Komisje rejonowe działają wyłącznie w wyborach do Parlamentu Europejskiego i stanowią szczebel pośredni między komisjami obwodowymi a komisjami okręgowymiArt. 175–177 oraz 339–353 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Komisja rejonowa sprawdza protokoły otrzymane od komisji obwodowych i w razie stwierdzenia nieprawidłowości może zarządzić ponowne ustalenie wyniku głosowania w obwodzie. Na podstawie protokołów z obwodów komisja rejonowa ustala wynik głosowania w rejonie i przekazuje go właściwej komisji okręgowej. Komisje rejonowe zapewniają również dostarczenie kart do głosowania komisjom obwodowym i rozpatrują skargi na działalność tych komisji. Komisje terytorialne działają w wyborach samorządowychArt. 178–180, 442–447, 452–458, 460–469 oraz 488–490 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Gminna lub miejska komisja wyborcza ustala wyniki wyborów do rady gminy lub rady miasta oraz wyniki wyborów wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Powiatowa komisja wyborcza ustala wyniki wyborów do rady powiatu. Wojewódzka komisja wyborcza ustala wyniki wyborów do sejmiku województwa. Komisje powiatowe oraz miejskie komisje wyborcze w miastach na prawach powiatu ustalają ponadto zbiorcze wyniki głosowania do sejmiku województwa na swoim obszarze i przekazują je do dalszego ustalania wyników wyborów do sejmiku. Komisje obwodowe działają bezpośrednio w miejscach, w których wyborcy oddają głosyArt. 12 oraz 182–185 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Obwodowa komisja wyborcza przeprowadza głosowanie, pilnuje przestrzegania prawa w czasie głosowania, liczy oddane głosy i ustala wynik głosowania w obwodzie. Podaje wynik głosowania w obwodzie do publicznej wiadomości i przekazuje go komisji właściwej do dalszego ustalania wyników. Obwód głosowania jest jednostką organizacyjną utworzoną na potrzeby przeprowadzenia głosowania, w której określona grupa wyborców oddaje głosy. Komisja obwodowa nie ustala, kto został wybrany w całych wyborach.
Nadzór Państwowa Komisja Wyborcza, jako stały najwyższy organ wyborczy, nie ma nad sobą organu wyborczego wyższego stopniaArt. 157 § 1 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Niektóre uchwały PKW podlegają kontroli Sądu NajwyższegoArt. 161a ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Pełnomocnik wyborczy, czyli osoba uprawniona do występowania na rzecz i w imieniu komitetu wyborczego, może zaskarżyć do Sądu Najwyższego uchwałę PKW dotyczącą wytycznych lub wyjaśnień wydawanych przez organArt. 86 § 2 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Jeżeli Sąd Najwyższy uwzględni skargę, PKW musi niezwłocznie uchylić zaskarżoną uchwałę albo zmienić ją zgodnie z orzeczeniem sądu.
Nadzór nad organami wyborczymi niższego stopnia jest podzielony między kilka organów:
PKW rozpatruje skargi na działalność komisji okręgowych oraz komisarzy wyborczych. Jeżeli uchwały komisji okręgowych lub rejonowych albo postanowienia komisarzy wyborczych naruszają prawo lub są niezgodne z wytycznymi PKW, PKW je uchyla. Komisarze wyborczy rozpatrują skargi na działalność komisji terytorialnych. Jeżeli uchwały komisji terytorialnych lub obwodowych naruszają prawo lub są niezgodne z wytycznymi PKW, właściwy komisarz wyborczy je uchyla. Komisje okręgowe rozpatrują, zależnie od rodzaju wyborów, skargi na działalność komisji rejonowych lub obwodowych. Komisje rejonowe i komisje terytorialne rozpatrują skargi na działalność komisji obwodowych.
Obsługa i finansowanie Krajowe Biuro Wyborcze (KBW) zapewnia obsługę PKW, komisarzy wyborczych, Korpusu Urzędników Wyborczych oraz innych organów wyborczych w zakresie określonym w Kodeksie wyborczymArt. 156, 187 i 190 oraz art. 191a–191g ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (, ze zm.).. Szef KBW jest organem wykonawczym Państwowej Komisji Wyborczej.