thumb|Cmentarz wojenny Lijssenthoek w Belgii
Cmentarz wojenny – cmentarz przeznaczony do pochówku osób, których śmierć pozostawała w związku z wojną lub innym konfliktem zbrojnym. Na cmentarzach wojennych grzebani są przede wszystkim polegli i zmarli żołnierze, a zależnie od systemu prawnego również jeńcy wojenni, osoby internowane, członkowie personelu pomocniczego oraz cywilne ofiary działań wojennych, okupacji i represji. Cmentarz wojenny może stanowić samodzielną nekropolię. Groby wojenne występują również jako wydzielone kwatery na cmentarzach komunalnych, wyznaniowych lub wojskowych, a także jako pojedyncze albo zbiorowe mogiły położone poza cmentarzami.
Pojęcie i funkcje
Na gruncie prawa polskiego o uznaniu nekropolii za cmentarz wojenny decyduje jej przeznaczenie do chowania osób należących do kategorii określonych w ustawie z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennychJolanta Mikołajczyk, Ochrona grobów i cmentarzy wojennych w Polsce. Wybór dokumentów, Księgarnia Akademicka, Kraków 2017, s. 14..
Pojęcia tego nie należy utożsamiać z cmentarzem wojskowym: sam fakt przeznaczenia nekropolii dla żołnierzy lub weteranów nie przesądza o jej statusie jako cmentarza wojennego. Groby weteranów niespełniające przesłanek uznania ich za groby wojenne podlegają odrębnej regulacji. Cmentarz wojskowy może jednocześnie obejmować groby wojenne, jeżeli pochowane w nich osoby należą do kategorii wskazanych w ustawie.
Cmentarze wojenne pełnią funkcję grzebalną, sanitarną, ewidencyjną i upamiętniającą. Mogą być związane z miejscem bitwy, szpitalem wojskowym, obozem jenieckim lub miejscem masowej śmierci. Tworzone są również jako cmentarze zbiorcze, na które przenosi się szczątki ekshumowane z rozproszonych i tymczasowych mogił.
W zagospodarowaniu cmentarzy wojennych stosowane są pojedyncze nagrobki, mogiły zbiorowe, ossuaria, krzyże, obeliski, kaplice, ściany z nazwiskami poległych oraz elementy architektury krajobrazu. Forma nagrobków może uwzględniać narodowość i wyznanie pochowanych albo opierać się na jednolitym wzorze podkreślającym równość poległych. Na części nekropolii oddziela się kwatery według przynależności państwowej, wojskowej lub religijnej, na innych żołnierze przeciwnych armii spoczywają obok siebie.
Historia Obowiązek właściwego postępowania ze zwłokami poległych rozwijał się wraz z kodyfikacją międzynarodowego prawa humanitarnego. Konwencja genewska z 1906 roku zobowiązywała strony konfliktu między innymi do odszukiwania poległych, ochrony ich zwłok przed ograbieniem oraz ustalania tożsamości zmarłych.
Współczesny system organizowania cmentarzy wojennych ukształtował się podczas I wojny światowej. Bezpośrednio po bitwach poległych chowano często w prowizorycznych mogiłach położonych na polach walk. Po przesunięciu frontu prowadzono ekshumacje, identyfikację szczątków i przenoszenie ich na planowo urządzone nekropolie. Upowszechniła się zasada indywidualnego oznaczania grobów, o ile możliwe było ustalenie tożsamości zmarłego, oraz równego traktowania poległych niezależnie od stopnia wojskowego, narodowości i wyznania.
thumb|Cmentarz wojenny w Stróżach
Na ziemiach polskich szczególnie rozbudowany system powstał w Galicji Zachodniej. Pod koniec 1915 roku przy austro-węgierskim Ministerstwie Wojny utworzono IX Wydział Grobów Wojennych, któremu podlegały terenowe jednostki w Krakowie, Przemyślu i Lwowie. Ich zadania obejmowały ewidencję poległych, porządkowanie pól bitewnych, ekshumacje oraz projektowanie i budowę cmentarzy. W Galicji Zachodniej urządzono około 400 takich nekropolii.
W 1917 roku utworzono brytyjską Komisję Grobów Wojennych Imperium, późniejszą Komisję Grobów Wojennych Wspólnoty Narodów. Po zakończeniu I wojny światowej podobne instytucje prowadziły poszukiwania poległych, komasację rozproszonych mogił, zakładanie cmentarzy oraz sporządzanie ewidencji.
W 2023 roku na Listę światowego dziedzictwa UNESCO wpisano 139 cmentarzy i miejsc pamięci I wojny światowej położonych w Belgii i Francji. Uznano je za świadectwo rozwoju nowych form upamiętniania poległych oraz zespoły o wartości historycznej, architektonicznej, artystycznej i krajobrazowej.
Ochrona w prawie międzynarodowym Artykuł 17 I konwencji genewskiej z 1949 roku nakazuje stronom konfliktu zapewnienie poległym godnego pochówku, poszanowanie grobów, ich właściwe utrzymanie i oznakowanie oraz prowadzenie służby ewidencji grobów. W miarę możliwości zmarli powinni być grupowani według narodowości.
Artykuł 34 I protokołu dodatkowego z 1977 roku przewiduje poszanowanie, utrzymanie i oznaczanie miejsc pochówku osób zmarłych wskutek okupacji lub działań wojennych. Państwa powinny również zawierać porozumienia ułatwiające rodzinom dostęp do grobów, ochronę miejsc pochówku oraz ewentualny powrót szczątków do państwa pochodzenia. Szczegółowe zasady opieki nad cmentarzami znajdującymi się poza państwem pochodzenia poległych są ponadto określane w umowach dwustronnych.
Organizacje opieki Do najważniejszych organizacji zajmujących się cmentarzami wojennymi należą:
Komisja Grobów Wojennych Wspólnoty Narodów, która upamiętnia około 1,7 mln poległych z państw Wspólnoty Narodów i opiekuje się cmentarzami, grobami oraz pomnikami w około 23 tys. miejsc w ponad 150 państwach i terytoriach; Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge, utworzony w 1919 roku i wykonujący na zlecenie władz niemieckich zadania związane z poszukiwaniem, ekshumacją i pochówkiem niemieckich ofiar wojen za granicą; organizacja opiekuje się około 840 cmentarzami w 45 państwach, na których spoczywa około 2,8 mln osób.
Organizacje te prowadzą również ewidencje pochowanych, udzielają informacji rodzinom, odnawiają nagrobki i założenia krajobrazowe oraz prowadzą działalność edukacyjną i upamiętniającą.
Cmentarze wojenne w Polsce Podstawowym aktem prawnym regulującym status tych nekropolii w Polsce jest pozostająca w mocy ustawa z 28 marca 1933 roku o grobach i cmentarzach wojennych. Zgodnie z nią cmentarzami wojennymi są cmentarze przeznaczone do chowania zwłok osób zaliczonych przez ustawę do kategorii pochowanych w grobach wojennych.
Ustawa zalicza do nich miejsca spoczynku: poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie państwa polskiego; osób wojskowych, które poległy albo zmarły z powodu działań wojennych, bez względu na ich narodowość; osób wykonujących zadania przy formacjach wojskowych, które poległy lub zmarły wskutek działań wojennych; jeńców wojennych, osób internowanych oraz uchodźców z 1915 roku; wojskowych i cywilnych ofiar represji okupanta niemieckiego albo sowieckiego od 1 września 1939 roku; ofiar niemieckich i sowieckich obozów, w tym cmentarzysk prochów; osób, które od 8 listopada 1917 do 31 lipca 1990 roku straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym, represji totalitarnych albo czystek etnicznychCmentarze, chowanie zmarłych, w: Mała encyklopedia prawa, red. Zbigniew Rybicki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 71..
Groby i cmentarze wojenne pozostają pod opieką państwa bez względu na narodowość, wyznanie i przynależność wojskową pochowanychCmentarze, chowanie zmarłych, w: Mała encyklopedia prawa, red. Zbigniew Rybicki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 71.
Zobacz też mogiła zbiorowa grób nieznanego żołnierza Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino
Przypisy
Linki zewnętrzne Program „Groby i cmentarze wojenne w kraju” Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego