Ból nocyplastyczny (ang. nociplastic pain) – ból wynikający ze zmienionej nocycepcji, występujący mimo braku wyraźnych dowodów na rzeczywiste lub zagrażające uszkodzenie tkanek powodujące aktywację obwodowych nocyceptorów oraz bez dowodów na chorobę lub uszkodzenie układu somatosensorycznego, które wyjaśniałyby występowanie bólu.
Jest jednym z trzech podstawowych mechanistycznych określeń bólu, obok bólu nocyceptywnego i neuropatycznego. Określenia te opisują przypuszczalny mechanizm powstawania bólu i nie stanowią wzajemnie wykluczających się rozpoznań. U jednej osoby mogą jednocześnie występować mechanizmy nocyceptywne, neuropatyczne i nocyplastyczne.
Historia Do początku XXI wieku mechanizmy bólu opisywano przede wszystkim jako nocyceptywne albo neuropatyczne. Po zawężeniu definicji bólu neuropatycznego do bólu spowodowanego uszkodzeniem lub chorobą układu somatosensorycznego część przewlekłych zespołów bólowych nie mieściła się jednoznacznie w żadnej z tych kategorii. U niektórych pacjentów nie stwierdzano uszkodzenia tkanek ani choroby układu somatosensorycznego wystarczających do wyjaśnienia nasilenia i rozległości bólu, natomiast badania wskazywały na zmienione przetwarzanie bodźców nocyceptywnych.
W 2016 roku Eva Kosek i współpracownicy zaproponowali wprowadzenie trzeciego mechanistycznego określenia takich stanów bólowych. Rozważano między innymi terminy nociplastic, algopathic i nocipathic. W 2017 roku Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu (IASP) przyjęło termin nociplastic pain i włączyło go do swojej terminologii.
Termin został wprowadzony jako opis mechanizmu bólu, a nie jako nazwa odrębnej choroby.
Mechanizm Mechanizmy prowadzące do bólu nocyplastycznego nie zostały w pełni poznane. W badaniach wskazuje się na zmienione przetwarzanie sygnałów nocyceptywnych w obwodowym i ośrodkowym układzie nerwowym, zwiększoną reaktywność układu nocyceptywnego oraz zaburzenia mechanizmów modulujących i hamujących ból.
Z bólem nocyplastycznym wiąże się sensytyzacja obwodowa i ośrodkowa. Mogą one prowadzić między innymi do hiperalgezji, czyli nadmiernej odpowiedzi bólowej na bodziec normalnie wywołujący ból, oraz allodynii, czyli odczuwania bólu pod wpływem bodźców, które zwykle go nie powodują. Sensytyzacja nie jest jednak swoista dla bólu nocyplastycznego i może występować również w innych rodzajach bólu.
W przeciwieństwie do bólu nocyceptywnego natężenie bólu nie musi pozostawać w ścisłym związku z rozległością uszkodzenia lub zapalenia tkanek. W przeciwieństwie do bólu neuropatycznego nie jest wymagane stwierdzenie uszkodzenia lub choroby układu somatosensorycznego.
Obraz kliniczny Ból nocyplastyczny może mieć charakter regionalny, wieloogniskowy lub uogólniony. Jego rozległość lub nasilenie mogą być większe, niż wynikałoby to ze stwierdzanych zmian strukturalnych w tkankach lub nerwach.
Mogą mu towarzyszyć zaburzenia snu, zmęczenie, trudności z koncentracją i pamięcią oraz zwiększona wrażliwość na inne bodźce, takie jak światło, dźwięki i zapachy. Objawy te nie są jednak swoiste dla bólu nocyplastycznego.
Mechanizm nocyplastyczny jest opisywany między innymi w fibromialgii. Może również odgrywać rolę w części przypadków przewlekłego bólu dolnego odcinka kręgosłupa i napięciowego bólu głowy. Obecność danego zespołu chorobowego nie oznacza jednak, że występujący w nim ból ma wyłącznie charakter nocyplastyczny. Na przykład w przewlekłym bólu kręgosłupa mechanizm nocyplastyczny może współistnieć z bólem nocyceptywnym lub neuropatycznym.
Kryteria kliniczne W 2021 roku zaproponowano kryteria kliniczne i system stopniowania prawdopodobieństwa przewlekłego bólu nocyplastycznego dotyczącego układu mięśniowo-szkieletowego. Nie stanowią one kryteriów rozpoznawania wszystkich postaci bólu nocyplastycznego.
Za możliwy ból nocyplastyczny uznaje się według tych kryteriów ból trwający ponad trzy miesiące, mający regionalne, wieloogniskowe lub uogólnione rozmieszczenie, którego nie można w pełni wyjaśnić mechanizmem nocyceptywnym ani neuropatycznym. Dodatkowo w badaniu klinicznym muszą występować objawy nadwrażliwości bólowej w bolesnym obszarze, takie jak mechaniczna lub termiczna allodynia albo przedłużone odczuwanie bólu po zakończeniu bodźca.
Określenie prawdopodobny ból nocyplastyczny stosuje się, gdy spełnione są powyższe warunki, a ponadto w wywiadzie występuje nadwrażliwość na dotyk, ucisk, ruch, ciepło lub zimno w bolesnym obszarze oraz co najmniej jeden z objawów towarzyszących: zwiększona wrażliwość na światło, dźwięki lub zapachy, zaburzenia snu, zmęczenie albo zaburzenia funkcji poznawczych.
Nie ustalono kryteriów pewnego bólu nocyplastycznego. Nie istnieje również pojedynczy test laboratoryjny, badanie obrazowe ani biomarker pozwalający na potwierdzenie tego mechanizmu bólu u konkretnej osoby.
Ból nocyplastyczny a sensytyzacja ośrodkowa Ból nocyplastyczny i sensytyzacja ośrodkowa są pojęciami powiązanymi, lecz nie są synonimami. Sensytyzacja ośrodkowa jest definiowana jako zwiększona reaktywność neuronów nocyceptywnych w ośrodkowym układzie nerwowym na normalne lub podprogowe bodźce. Jest zjawiskiem neurofizjologicznym, podczas gdy ból nocyplastyczny jest klinicznym określeniem mechanistycznym opisującym ból.
Sensytyzacja ośrodkowa może być jednym z mechanizmów uczestniczących w powstawaniu i podtrzymywaniu bólu nocyplastycznego, ale nie jest dla niego swoista. W rozwoju bólu nocyplastycznego mogą uczestniczyć również mechanizmy obwodowe. Z tego względu określanie bólu nocyplastycznego jako nowej nazwy sensytyzacji ośrodkowej jest nieprecyzyjne.
Klasyfikacja Pojęcie bólu nocyplastycznego nie jest tożsame z pojęciem przewlekłego bólu pierwotnego stosowanym w klasyfikacji ICD-11. Ból nocyplastyczny jest określeniem mechanizmu, natomiast przewlekły ból pierwotny jest kategorią diagnostyczną. Mechanizm nocyplastyczny może występować również w stanach, w których obecne są nocyceptywne lub neuropatyczne przyczyny bólu.
Zobacz też
ból nocycepcja ból neuropatyczny fibromialgia
Przypisy
Kategoria:Ból Kategoria:Neurologia