Obrót śruby (także Dokręcanie śruby, dawniej W kleszczach lęku; ) – opera kameralna w prologu i dwóch aktach, skomponowana przez Benjamina Brittena do libretta na podstawie noweli Henry’ego Jamesa W kleszczach lęku z 1898 roku. Dzieło powstało w 1954 roku na zamówienie Biennale w Wenecji; jego prapremiera odbyła się 14 września tego samego roku w Teatro La Fenice w Wenecji pod dyrekcją kompozytora.

Akcja koncentruje się wokół młodej guwernantki, która przybywa do posiadłości Bly, aby opiekować się dwojgiem dzieci. Zaczyna dostrzegać zjawy zmarłego służącego Petera Quinta i poprzedniej guwernantki, panny Jessel, nabierając przekonania, że próbują one zawładnąć jej podopiecznymi. Opera nie rozstrzyga jednak, czy zjawy rzeczywiście się pojawiają, czy są wytworem wyobraźni guwernantki.

Kompozycja jest ukształtowana na zasadzie tematu z wariacjami. Po prologu, przed pierwszą sceną, pojawia się temat główny obejmujący wszystkie dwanaście dźwięków skali chromatycznej. Każdą z pozostałych piętnastu scen poprzedza krótkie interludium, będące kolejną wariacją tego tematu. Zasada wariacyjna obejmuje także materiał muzyczny samych scen, a kolejne przekształcenia tematu wiążą strukturę dzieła z tytułową metaforą „obrotu śruby” i współtworzą narastające napięcie dramatyczne.

Powstanie Pomysł napisania opery na podstawie noweli Henry’ego Jamesa pojawił się w związku z zamówieniem Biennale w Wenecji na nową operę kameralną, której premiera miała odbyć się w 1954 roku w Teatro La Fenice w Wenecji. Britten, zachęcony przez Petera Pearsa, zainteresował się nowelą W kleszczach lęku, a przygotowanie libretta powierzył . Prace nad kompozycją rozpoczął 30 marca 1954 roku. Partytura została ukończona na początku sierpnia tego samego roku, po około czterech miesiącach intensywnej pracy. W trakcie komponowania Piper dokonywała jeszcze drobnych zmian w tekście libretta.

Piper zachowała zasadniczą strukturę opowiadania Jamesa, skracając je i upraszczając. Tekst prologu, opracowanego muzycznie w formie recytatywu, pozostaje bliski początkowemu fragmentowi pierwowzoru. Librecistka pominęła obecną w noweli grupę słuchaczy, powierzając wprowadzenie do akcji jednemu narratorowi, który kieruje swoje słowa do widzów. Jednym z najważniejszych problemów adaptacji było zachowanie na scenie narracyjnej niejednoznaczności noweli. Libretto nie rozstrzyga, czy duchy Quinta i panny Jessel rzeczywiście się pojawiają, czy też ich obecność wynika ze sposobu, w jaki guwernantka postrzega rzeczywistość.

Muzyka Opera składa się z prologu i dwóch aktów obejmujących łącznie szesnaście scen. Podział ten zachowuje epizodyczną konstrukcję noweli Jamesa, liczącej dwadzieścia cztery rozdziały. Po prologu pojawia się temat główny, który poprzedza pierwszą scenę; każdą z pozostałych scen poprzedza krótkie interludium, będące kolejną wariacją tego tematu i wprowadzające w atmosferę następnej sceny.

Zasada wariacyjna nie ogranicza się do interludiów, lecz obejmuje również materiał muzyczny poszczególnych scen, dlatego całą operę rozpatruje się jako rozbudowaną formę tematu z wariacjami. System ten organizuje zarówno konstrukcję dzieła, jak i jego dramaturgię: kolejne przekształcenia tematu stanowią muzyczny odpowiednik rozwoju akcji i narastania napięcia, urzeczywistniając tytułową metaforę „obrotu śruby”, oznaczającą stopniowe zwiększanie presji. Muzyka dostosowuje się do charakteru poszczególnych epizodów, a zarazem zachowuje ciągłość dzięki rozwijaniu wspólnego materiału tematycznego. Z tytułowym „obrotem śruby” wiąże się również organizacja tonalna dzieła. Kolejne transpozycje zmieniają dźwiękowy punkt odniesienia muzyki: w pierwszym akcie przesuwa się on coraz wyżej, natomiast w drugim powraca do punktu wyjścia, tworząc odpowiednik pełnego obrotu śruby.

Temat główny obejmuje wszystkie dwanaście dźwięków skali chromatycznej, Britten nie traktuje go jednak jako serii poddanej ścisłym regułom dodekafonii. Materiał ten stanowi przede wszystkim punkt wyjścia do kolejnych przekształceń: kompozytor stosuje inwersję tematu i swobodnie zmienia kolejność jego dźwięków w poszczególnych wariacjach.

Partytura jest przeznaczona na trzynastoosobową orkiestrę kameralną. Niewielki skład umożliwia szczegółowe kształtowanie brzmienia i ścisłe powiązanie instrumentacji z przebiegiem akcji. Poszczególnym dźwiękom tematu odpowiadają charakterystyczne barwy instrumentalne, a zmiany instrumentacji wpływają na znaczenie i sposób odbioru materiału muzycznego. Jego przekształcenia służą również charakteryzowaniu bohaterów i sytuacji scenicznych, natomiast podobieństwa między odmianami materiału związanymi z poszczególnymi postaciami podtrzymują niejednoznaczność fabuły. Muzyka nie tylko towarzyszy zatem wydarzeniom przedstawionym w libretcie, lecz także współtworzy ich atmosferę i znaczenie. W partyturze złożone formy polifoniczne, takie jak wielogłosowa passacaglia w finale, sąsiadują z prostszymi formami pieśniowymi. Instrumentacja odróżnia zarazem muzyczny obraz świata rzeczywistego od sfery związanej ze zjawami.

Postacie i obsada prapremiery thumb|Projekt kostiumu guwernantki autorstwa do inscenizacji w (1995) RolaGłosWykonawca podczas prapremiery (Teatro La Fenice), 14 września 1954 (Dyrygent: Benjamin Britten)NarratortenorPeter PearsGuwernantkasopranMiles, chłopiecdyszkantDavid HemmingsFlora, dziewczynkasopranOlive DyerPani Grose, gospodynisopranJoan CrossPanna Jessel, zmarła guwernantkasopranArda MandikianPeter Quint, zmarły służącytenorPeter Pears

Treść Prolog Narrator przedstawia historię młodej kobiety, której zaproponowano posadę guwernantki w posiadłości Bly, gdzie ma opiekować się dwojgiem osieroconych dzieci – Milesem i Florą. Ich wuj i opiekun prawny, mieszkający w Londynie, nie zamierza uczestniczyć w ich wychowaniu i stawia warunek, by guwernantka nie kontaktowała się z nim w żadnych sprawach dotyczących Bly. Guwernantka przyjmuje propozycję i udaje się do posiadłości.

Akt I Po przybyciu do Bly guwernantkę witają pani Grose, gospodyni domu, oraz oboje dzieci. Wkrótce nadchodzi list informujący, że Miles został usunięty ze szkoły. Podczas spaceru guwernantka dostrzega w oddali nieznanego mężczyznę. Opisuje go pani Grose, która rozpoznaje w nim Petera Quinta, zmarłego służącego w Bly. Gospodyni wyjaśnia, że za życia Quint często przebywał z Milesem i wywierał na niego silny wpływ. Opowiada także o zmarłej pannie Jessel, poprzedniej guwernantce dzieci. Wkrótce guwernantka dostrzega jej postać.

Akt II Guwernantka próbuje nakłonić Milesa do wyjaśnienia przyczyn usunięcia go ze szkoły, lecz chłopiec uchyla się od odpowiedzi. Nadal dostrzega Quinta i pannę Jessel w pobliżu dzieci, co interpretuje jako próbę przejęcia nad nimi kontroli. Zachowanie guwernantki zaczyna natomiast budzić niepokój pani Grose. Gospodyni zabiera Florę z Bly, a guwernantka pozostaje sama z Milesem. Żąda, aby chłopiec powiedział, czy widzi Quinta. Miles początkowo zaprzecza, by go widział, lecz w końcu wymawia jego imię. Guwernantka obejmuje chłopca, usiłując ochronić go przed Quintem, jednak Miles osuwa się w jej ramionach i umiera.

Wykonania i recepcja Prapremiera odbyła się 14 września 1954 w Teatro La Fenice w Wenecji podczas , organizowanego w ramach Biennale w Wenecji, pod dyrekcją Brittena. Przyjęcie dzieła było na ogół przychylne. Krytycy chwalili zwłaszcza liryzm muzyki Brittena, porównując go pod tym względem z Verdim i Menottim; styl opery bywał zarazem określany jako eklektyczny. Najwięcej zastrzeżeń wzbudziło zastosowanie kameralnego składu orkiestry. uważał, że celowo oszczędna partia orkiestrowa, choć wystarczająca pod względem dramatycznym, jest zbyt uboga i mało zwarta, by mogła zadowolić słuchacza. Riccardo Malipiero twierdził natomiast, że skład kameralny nie wystarcza do udźwignięcia dramaturgii, a podporządkowana rola orkiestry sprowadza muzykę do funkcji dekoracyjnej i akompaniującej.

Pierwsze wykonanie opery w Polsce odbyło się 28 marca 2015 w wersji koncertowej podczas XIX Wielkanocnego Festiwalu Ludwiga van Beethovena w Filharmonii Narodowej w Warszawie. Wykonaniem kierował Łukasz Borowicz. Autorzy recenzji opublikowanej w „Kulturze Liberalnej” na ogół pozytywnie ocenili obsadę wokalną, krytycznie odnieśli się natomiast do interpretacji Borowicza, zarzucając jej brak gradacji dynamicznej i niedostateczne wyczulenie na barwę. Zwrócili również uwagę na powściągliwą reakcję publiczności, mimo że koncert zakończył się owacją na stojąco. Pierwszą polską inscenizację, wystawioną pod tytułem Dokręcanie śruby, przygotowała Opera na Zamku w Szczecinie. Premiera odbyła się 20 maja 2016; spektakl wyreżyserowała , kierownictwo muzyczne sprawował , a scenografię i kostiumy zaprojektowała Martyna Kander.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Opery w języku angielskim Kategoria:Opery XX wieku