thumb|Napoleon Zerwas z innymi przywódcami EDES Napoleon Zerwas (; ur. 17 maja 1891 w Arcie, zm. 10 grudnia 1957 w Atenach) – grecki wojskowy, zawodowy oficer armii greckiej i przywódca ruchu oporu podczas II wojny światowej. Zorganizował i stanął na czele Narodowej Republikańskiej Ligi Greckiej (EDES) – drugiej pod względem liczebności i aktywności (po ELAS) organizacji ruchu oporu walczącej z siłami okupacyjnymi państw Osi.
Wczesne lata i kariera wojskowa Urodził się w Arcie w Epirze, lecz jego przodkowie pochodzili z wioski Suli. Rodzina Zerwasa należała do jednego ze słynnych klanów Suliotów, którzy byli pionierami walk przeciwko Alemu Paszy; wielu członków tego rodu pełniło funkcje dowódców podczas greckiej wojny o niepodległość. Matką Zerwasa była Ewanthia Konstantopoulou. Po ukończeniu szkoły średniej w 1910 roku Napoleon wstąpił ochotniczo do 2 Dywizji Piechoty. W czasie wojen bałkańskich awansował do stopnia starszego sierżanta. Następnie uczęszczał do szkoły podoficerskiej armii greckiej, którą ukończył w 1914 roku w stopniu sierżanta sztabowego.
Był zwolennikiem polityki Elefteriosa Wenizelosa (wenizelistą) i w 1916 roku jako jeden z pierwszych dołączył do wenizelistowskiego Ruchu Obrony Narodowej w Salonikach. Z wyróżnieniem walczył w wielu bitwach na froncie macedońskim podczas I wojny światowej, ostatecznie awansując do stopnia majora. Po porażce Partii Liberalnej Wenizelosa w wyborach w 1920 roku zbiegł do Konstantynopola. Do Aten powrócił dopiero pod koniec 1922 roku, po rewolucji wrześniowej, i ponownie wstąpił do armii.
Trzy lata później, po ustanowieniu dyktatury generała Teodorosa Pangalosa (czerwiec 1925), został mianowany komendantem garnizonu w Atenach, obejmując jednocześnie dowództwo nad 2. batalionem Gwardii Republikańskiej. Oddziały te stanowiły główne oparcie dla reżimu wojskowego Pangalosa w stolicy. Mimo to Zerwas wziął udział w zamachu stanu z 22 sierpnia 1926 roku, przeprowadzonym pod wodzą generała Georgiosa Kondylisa, który doprowadził do obalenia Pangalosa. Zerwas starł się jednak z Kondylisem miesiąc później, gdy nowy silny człowiek w państwie próbował rozbroić i rozwiązać Gwardię Republikańską. W Atenach doszło do krwawych walk między batalionem Zerwasa a siłami rządowymi. Po poniesionej klęsce Zerwas został skazany na dożywocie. Jednak dwa lata później nowo powstały republikański rząd Elefteriosa Wenizelosa (gabinet liberałów z lat 1928–1932) udzielił mu amnestii, a Zerwas otrzymał stopień podpułkownika w stanie spoczynku.
Okupacja i ruch oporu Utworzenie EDES We wrześniu 1941 roku, kilka miesięcy po zajęciu Grecji przez państwa Osi, Zerwas wraz z innymi byłymi oficerami armii greckiej i działaczami politycznymi popierającymi Wenizelosa założył Narodową Republikańską Ligę Grecką (EDES). Celami EDES były: walka z okupantami, zniesienie monarchii i ustanowienie republiki opartej na zasadach socjaldemokratycznych. Dwiema głównymi zasadami kierującymi działaniami Zerwasa były nienawiść do dynastii Glücksburgów oraz równie silna niechęć do komunizmu. Program EDES mówił o „republice w formie socjalistycznej”, jednak brytyjski historyk Mark Mazower określił socjalizm Zerwasa mianem „powierzchownego”. Co istotne, program EDES nie wspominał o zbrojnym oporze; dopiero gdy Zerwas otrzymał łapówkę w wysokości 24 000 złotych suwerenów od agenta brytyjskiego Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE), zgodził się udać w góry, by prowadzić wojnę partyzancką. Cierpiący na otyłość i hipochondrię Zerwas niechętnie podchodził do trudów życia andartesa (partyzanta), dlatego wolał pozostać w Atenach.
SOE nisko oceniało zdolności przywódcze Zerwasa; jeden z agentów pisał z goryczą o jego „lekceważeniu nawet podstawowych zasad konspiracji”. W tym samym raporcie odnotowano, że Zerwas „liczy na pomyślny obrót spraw, ale otacza się gromadą bezużytecznych oficerów, ponieważ ich zwolnienie zakłóciłoby jego spokój. Jako organizator jest całkowicie bezwartościowy”. Zerwas, człowiek opisywany przez osoby z jego otoczenia jako postać przypominająca „nijakiego i ugodowego dyrektora przedsiębiorstwa”, był przede wszystkim przywódcą politycznym, a nie wojskowym. Inny agent SOE pisał o nim, że przypominał „prezesa prowincjonalnej spółki tramwajowej, która jest sztucznie podtrzymywana przy życiu, lecz nad którą zawsze wisi widmo radykalnych zmian – zastąpienia tramwajów autobusami w bliżej nieokreślonej przyszłości. Tymczasem prezesowi nie wiedzie się najgorzej; nawet jeśli przyszłość nie rysuje się w różowych barwach, on sam jest dobrze zabezpieczony”.
W sierpniu 1942 roku wraz ze swoim doradcą politycznym i zastępcą w strukturach EDES, Komninosem Pyromaglou, Zerwas udał się w góry Epiru, gdzie utworzył zbrojne ramię tej organizacji – EOEA (Ethnikes Omades Ellinon Antarton, czyli Narodowe Oddziały Greckich Partyzantów). Po przeniesieniu się w góry rodzinnego Epiru, Zerwas przy werbunku partyzantów (andartes) polegał głównie na koneksjach rodzinnych. Był on typowym przywódcą partyzanckim, którego status archigosa (wodza) opierał się na charyzmie, a jego program polityczny – poza postulatem przywrócenia republiki – odznaczał się znaczną niejasnością. Pyromaglou podsumował filozofię Zerwasa i EDES jako: „Wiara w Lidera. Wszystko [zależy] od Lidera. Wszystko dla Lidera”. Siły EDES-EOEA zostały ostatecznie uznane przez brytyjskie Dowództwo Sił na Bliskim Wschodzie za oddziały bojowe sił alianckich.
Zerwas włączał do swojego ruchu nie tylko republikanów, ale w coraz większym stopniu także rojalistów, którzy postrzegali EDES jako jedyną akceptowalną alternatywę dla EAM – konkurencyjnego ruchu oporu zdominowanego przez komunistów, który rozszerzył swoje wpływy na większość terytorium kraju. Działalność EOEA ograniczała się głównie do Epiru, choć Zerwas sprawował pewną kontrolę również nad obszarem Valtos w regionie Etolia-Akarnania.
Gorgopotamos i Epir W listopadzie 1942 roku siły EDES oraz ELAS (pod dowództwem Arisa Weluchiotisa), we współpracy z niewielką grupą brytyjskich specjalistów od sabotażu, wysadziły w powietrze wiadukt pod Gorgopotamos. Po sukcesie operacji Harling na miejsce przybył zespół agentów SOE pod dowództwem „Monty’ego” Woodhouse’a, aby przeszkolić oddziały Zerwasa i zorganizować dostawy broni.
Zmiana orientacji politycznej thumb|Odznaczenia wojskowe Zerwasa Jako republikanin Zerwas był naturalnym przeciwnikiem rządu na uchodźstwie w Kairze, któremu przewodził król Jerzy II. Jednak gdy Woodhouse dał do zrozumienia, że Brytyjczycy są skłonni zwiększyć dostawy broni, jeśli Zerwas opowie się za monarchią, ten 9 marca 1943 roku wystosował deklarację lojalności wobec króla. Ponieważ EDES było ugrupowaniem republikańskim, nagłe przejście Zerwasa na pozycje monarchistyczne zszokowało jego zwolenników. Jednocześnie Zerwas ostrzegał Woodhouse’a przed „mrocznymi siłami komunizmu wspieranymi przez Rosję”, mając na myśli konkurencyjny ruch EAM. Po tym, jak Zerwas zadeklarował lojalność wobec króla, Brytyjczycy znacząco zwiększyli dostawy broni dla EDES; w ciągu 1943 roku organizacja ta otrzymała dwukrotnie więcej uzbrojenia od Wielkiej Brytanii niż EAM. Mimo wrogiego nastawienia rządu brytyjskiego do EAM i preferowania przez niego organizacji EDES, raporty SOE wskazywały, że EAM była liczniejszą i skuteczniejszą grupą ruchu oporu.
W 1943 roku alianci planowali inwazję na Sycylię. W ramach działań dywersyjnych Brytyjczycy zamierzali przekonać Niemców, że celem aliantów jest Grecja; wymagało to nasilenia ataków partyzanckich, które miały sprawiać wrażenie przygotowań do inwazji. Grożąc wstrzymaniem dostaw broni, SOE zdołało w maju 1943 roku wymusić zawarcie Porozumienia Oddziałów Narodowych, na mocy którego EAM i EDES zobowiązały się do zaprzestania wzajemnych walk i podporządkowania się dowództwu marszałka polnego Henry’ego „Jumbo” Wilsona, naczelnego dowódcy sił alianckich w rejonie Morza Śródziemnego. Latem 1943 roku EAM, EDES i SOE współdziałały w ramach operacji Animals – zakrojonej na szeroką skalę kampanii sabotażu i ataków partyzanckich na siły Wehrmachtu; była to dokładnie taka forma działań partyzanckich, jakiej Niemcy spodziewali się w obliczu nadchodzącej inwazji. W rezultacie do Grecji pospiesznie przerzucono osiem niemieckich dywizji.
Zabezpieczenie wybrzeża Morza Jońskiego i wypędzenie Czamów Pod koniec 1944 roku siły EDES pod dowództwem Zerwasa, przy wsparciu Brytyjczyków, zabezpieczyły wybrzeże Morza Jońskiego. Kolejne działania doprowadziły do wypędzenia z greckiego regionu Epiru całej muzułmańskiej mniejszości albańskiej – Czamów (liczącej około 20 000 osób). Czamowie, słabo zintegrowani z chrześcijańskim społeczeństwem greckim, byli obiektem działań albańskiego irredentyzmu wspieranego przez Włochy zarówno przed wojną, jak i w jej trakcie; część z nich kolaborowała z siłami Osi, biorąc udział w akcjach odwetowych przeciwko ludności greckiej. Niewielka grupa dołączyła do lewicowej partyzantki EAM-ELAS. 18 czerwca 1944 roku siły EDES pod dowództwem Zerwasa, wspierane przez aliantów, przypuściły atak na miejscowość Paramythia w regionie Tesprotia. Po krótkotrwałych walkach z połączonymi siłami Czamów i Niemców miasto zostało ostatecznie wyzwolone. Skuteczna ofensywa sił EDES trwała przez całe lato 1944 roku. Do szeregu brutalnych aktów odwetu wymierzonych w muzułmańską społeczność miasta dochodziło w tym czasie bez zgody dowództwa EDES. Działania te skłoniły większość przedstawicieli społeczności Czamów do ucieczki przez granicę do Albanii.
W końcowej fazie okupacji obszar działań EDES ograniczał się wyłącznie do Epiru; organizacja utraciła kontrolę nad regionem Etolia-Akarnania w wyniku krótkotrwałej wojny domowej z ELAS w 1943 roku. Podczas starć w grudniu 1944 roku siły EDES zostały ponownie zaatakowane przez oddziały Arisa Weluchiotisa; w ciągu doby zmuszono je do opuszczenia Epiru i ucieczki na wyspę Korfu. 15 lutego 1945 roku, po klęsce ELAS w Atenach w starciu z siłami rządowymi i brytyjskimi, Zerwas rozwiązał na Korfu resztki swoich oddziałów partyzanckich.
Lata powojenne thumb|Logo Narodowej Partii Grecji Po zakończeniu II wojny światowej Zerwas założył Narodową Partię Grecji. W wyborach przeprowadzonych 31 marca 1946 roku uzyskał mandat poselski do parlamentu greckiego, reprezentując okręg Janina, a jego partia zdobyła 25 miejsc w izbie. Następnie, w okresie od 24 stycznia do 23 lutego 1947 roku, zasiadał w rządzie Dimitrisa Maximosa jako minister bez teki, a następnie, do 29 sierpnia 1947 roku, pełnił funkcję ministra porządku publicznego. Stany Zjednoczone i Wielka Brytania sprzeciwiały się jego nominacji, podejrzewając go o kolaborację z nazistowskimi Niemczech podczas II wojny światowej oraz o dążenia dyktatorskie.
Jako minister porządku publicznego Zerwas zainicjował nieskuteczne reformy żandarmerii i zarządził masowe aresztowania komunistów. Gdy został odwołany ze stanowiska, Dwight Griswold, szef amerykańskiej misji gospodarczej w Grecji, skomentował to słowami: „Mam wrażenie, że tworzy on więcej komunistów, niż ich eliminuje”. Kilka lat później Zerwas połączył swoją partię z Partią Liberalną i ponownie uzyskał mandat poselski z okręgu Janina. Następnie, w rządach Sofoklisa Wenizelosa, pełnił funkcję ministra robót publicznych (od 2 września 1950 do 30 września 1951 roku), a do 1 lutego 1951 roku kierował również resortem marynarki handlowej. W kolejnych wyborach nie zdołał ponownie dostać się do parlamentu i wycofał się z życia politycznego. Zmarł w Atenach 10 grudnia 1957 roku.
Pamięć W 2008 roku dom należący do drugiej żony Zerwasa, Aikaterini – położony przy ulicy Kallergi 9 w dzielnicy Metaksurjo – został przekazany Fundacji Muzeum Wojskowego z zamiarem przekształcenia go w placówkę poświęconą jego życiu. Muzeum Domu Generała Napoleona Zerwasa otwarto w listopadzie 2022 roku; jego ekspozycja obejmuje zarówno życie Zerwasa, jak i działalność ruchu oporu EDES.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Greccy generałowie Kategoria:Greccy ministrowie Kategoria:Greccy parlamentarzyści