Operacja Denver (często określana także jako operacja INFEKTION) – kampania dezinformacyjna prowadzona w latach 80. XX wieku, w okresie zimnej wojny, przez KGB przy współudziale służb bloku wschodniego, w tym Stasi. Jej celem było rozpowszechnienie fałszywej tezy, że wirus HIV, wywołujący AIDS, został sztucznie wytworzony w ramach amerykańskiego programu broni biologicznej. W przekazie kampanii jako rzekome miejsce wytworzenia wirusa wskazywano zwłaszcza wojskowe laboratorium w w stanie Maryland.

Określenie „INFEKTION” upowszechniło się za sprawą relacji byłego funkcjonariusza Stasi . Badacze Douglas Selvage i , korzystając z dokumentów Stasi i bułgarskich służb bezpieczeństwa, wskazali jednak, że kryptonim używany w dokumentach wschodnioniemieckich brzmiał „Denver”.

Punktem wyjścia kampanii był artykuł opublikowany w 1983 roku w indyjskim dzienniku „”, a jej ważnym narzędziem stała się broszura biologów Jakoba i Lilli Segalów, w której spekulacje o laboratoryjnym pochodzeniu HIV przedstawiono jako naukowe uzasadnienie tej tezy. Pod koniec lat 80. XX wieku media radzieckie stopniowo wycofywały się z tej narracji, jednak teza o sztucznym pochodzeniu HIV przetrwała i łączyła się z późniejszymi teoriami spiskowymi dotyczącymi AIDS. W samym 1987 roku historię powtórzono w ponad 80 krajach i w 30 językach. Stany Zjednoczone odpowiadały sprostowaniami i naciskiem dyplomatycznym, a w 1992 roku szef rosyjskiego wywiadu zagranicznego Jewgienij Primakow przyznał, że artykuły spreparowało KGB. Zakres udziału Stasi pozostaje przedmiotem sporu historyków.

Geneza mały|Tzw. kula testowa w Fort Detrick. Kampania dezinformacyjna wskazywała ten ośrodek jako rzekome miejsce stworzenia wirusa HIV Pierwszy etap kampanii wiąże się z artykułem opublikowanym w indyjskim dzienniku „” 16 albo 17 lipca 1983 roku – data jest sporna, bo egzemplarz nie zachował się w archiwach publicznych. Ukazał się pod tytułem i miał postać listu anonimowego autora, przedstawionego jako „znany amerykański naukowiec i antropolog” z Nowego Jorku. Tekst sugerował, że AIDS mógł powstać w wyniku prac Pentagonu nad nową bronią biologiczną, prowadzonych we współpracy z rządową agencją Centers for Disease Control (CDC, amerykańskim urzędem do spraw kontroli chorób). Choroba miała według artykułu przedostać się z amerykańskich obiektów w Pakistanie do Indii. Według listu naukowcy CDC mieli na zlecenie Pentagonu zbierać w Zairze i Nigerii, a następnie w Ameryce Łacińskiej wirusy nieobecne w Europie i Azji, badane potem w Fort Detrick. Według raportu amerykańskiego Departamentu Stanu z 1987 roku gazeta „” była wykorzystywana jako kanał rozpowszechniania materiałów przychylnych Związkowi Radzieckiemu.

Douglas Selvage zwraca uwagę, że KGB bywa uznawane za twórcę tezy o amerykańskim pochodzeniu wirusa. Twierdzenia z „Patriotu” z 1983 roku i z prasy radzieckiej z 1985 roku niewiele jednak – jak zauważa – wykraczały poza teorie spiskowe krążące już wcześniej w amerykańskim środowisku gejowskim, które odpowiedzialnością za epidemię obarczało władze federalne. Według niego publikacja w „Patriocie” była w 1983 roku prawdopodobnie pojedynczą akcją dezinformacyjną Moskwy, obliczoną na podsycenie napięć między Indiami a Stanami Zjednoczonymi i Pakistanem. W 1985 roku KGB postanowiło wykorzystać ten artykuł ponownie, w nowej, szerszej kampanii.

We wrześniu 1985 KGB przesłało bułgarskim służbom bezpieczeństwa instrukcję w sprawie „środków aktywnych” (tajnych operacji wpływu prowadzonych przez służby specjalne) związanych z AIDS. Dokument opisywał cel kampanii jako stworzenie za granicą przekonania, że choroba była skutkiem tajnych eksperymentów amerykańskich służb i Pentagonu nad bronią biologiczną. Selvage uznaje za prawdopodobny publiczny początek tej szerszej kampanii KGB artykuł Walentina Zapiewałowa, który 30 października 1985 roku opublikowała radziecka „Litieraturnaja gazieta”, gazeta wykorzystywana przez KGB do dezinformacji. Tekst rozwijał tezę o rzekomym stworzeniu HIV w amerykańskich laboratoriach, łączył ją z Fort Detrick i doświadczeniami na grupach marginalizowanych oraz obszernie cytował artykuł z „Patriotu”.

Przebieg kampanii

Kampania wykorzystywała mechanizm typowy dla radzieckich „środków aktywnych”. Fałszywa lub zmanipulowana informacja pojawiała się najpierw poza Związkiem Radzieckim. Następnie media radzieckie cytowały ją jako rzekomo niezależne doniesienie zagraniczne. Według amerykańskiego raportu z 1987 historię o sztucznym pochodzeniu AIDS powielano w wielu krajach, a jej warianty pojawiały się w prasie, radiu i serwisach agencji informacyjnych. Fałszywe doniesienia rozchodziły się dzięki przedrukom w prasie krajów trzecich, która korzystała z materiałów radzieckich agencji TASS i Nowosti, mających biura w odpowiednio 66 i 47 krajach rozwijających się. Do połowy 1987 roku różne warianty historii ukazały się m.in. w Kenii, Senegalu, Argentynie, Nigerii, Sudanie, Boliwii, Indiach i Pakistanie. Fragmenty przedrukowała też niekomunistyczna prasa w Indonezji i na Filipinach. Według Selvage’a najważniejszym międzynarodowym przełomem w rozpowszechnianiu tezy Segalów było opublikowanie 26 października 1986 roku przez londyński tabloid „Sunday Express” artykułu . Jego autor rozmawiał wcześniej z Jakobem i Lilli Segalami, autorami broszury . KGB uznało tę publikację za szczęśliwy zbieg okoliczności sprzyjający kampanii, choć bułgarskim partnerom zaprzeczyło, by miało udział w jej powstaniu. Sam artykuł przedrukowywano i cytowano na całym świecie. W samym 1987 roku historię przedrukowano lub powtórzono w ponad 80 krajach i w 30 językach.

Selvage zwraca uwagę, że równolegle z obiegiem radzieckim rozwijała się amerykańska wersja tezy, głoszona przez środowisko Lyndona LaRouche’a. Obie wersje rozwijały się we wzajemnym oddziaływaniu: Moskwa powoływała się na twierdzenia ludzi LaRouche’a jako na niezależne potwierdzenie tezy o Fort Detrick, a środowisko LaRouche’a przejęło z przekazu radzieckiego wskazanie tego ośrodka i nadało mu antyradziecki sens. Publiczny spór obu stron o pochodzenie HIV dodatkowo spopularyzował samą tezę.

Najwcześniejszy znany dokument Stasi dotyczący kampanii pochodzi z 1986 roku. Za środki aktywne odpowiadała w Stasi HVA/X, komórka Hauptverwaltung Aufklärung, czyli wywiadu zagranicznego NRD. Zachowany plan wspólnych działań HVA/X i bułgarskich służb bezpieczeństwa wymieniał operację „Denver” oraz dostarczenie materiałów mających „dowodzić”, że AIDS powstał w Stanach Zjednoczonych, a nie w Afryce. KGB w kolejnym dokumencie podkreślało, że kampanię prowadzono od 1985 roku we współpracy z partnerami z NRD i częściowo z Czechosłowacji. Ten sam dokument wskazywał, że kampanię wykorzystywano do podsycania nastrojów wymierzonych w bazy wojskowe w państwach, gdzie stacjonowały wojska amerykańskie. Służyły temu hasła przedstawiające żołnierzy USA jako najgroźniejszych nosicieli wirusa, a podważanie „afrykańskiej wersji” pochodzenia AIDS miało wzmagać nastroje antyamerykańskie w Afryce. Zdaniem Selvage’a wywiady bułgarski i czechosłowacki uczestniczyły w kampanii głównie przez kolportaż ulotek wokół amerykańskich baz wojskowych oraz inspirowanie w prasie państw NATO publikacji o rzekomo wysokim odsetku zakażeń wśród amerykańskich żołnierzy. Plan HVA/X określał cele operacji jako ukazanie zagrożeń wynikających z badań nad bronią biologiczną, jej produkcji i użycia, wzmocnienie nastrojów antyamerykańskich na świecie oraz wywołanie kontrowersji politycznych w samych Stanach Zjednoczonych.

Współpracę z bułgarskimi służbami kontynuowano. Od 16 do 19 września 1986 roku zastępca szefa HVA/X rozmawiał w Sofii z przedstawicielami bułgarskich służb, a wśród tematów była „akcja DENVER”, której Bułgarzy nadali własny kryptonim „PANDEM” i którą kierowali przeciw Stanom Zjednoczonym i NATO. Oficerowie HVA/X wracali do tezy o amerykańskim pochodzeniu AIDS w rozmowach z bułgarskimi partnerami także w 1988 i 1989 roku, a na ostatnim z tych spotkań próbowali nakłonić ich, by przejęli jej rozpowszechnianie. Nie wiadomo, czy podjęto dalsze działania, bo ich ewentualne ślady zatarł upadek rządów NRD i Bułgarii.

Broszura Segalów

Ważnym narzędziem kampanii była broszura , przygotowana przez małżeństwo biologów i Lilli Segal oraz Ronalda Dehmlowa, który swój wkład w tekst określał jako minimalny. Autorzy twierdzili, że HIV mógł zostać sztucznie utworzony z fragmentów dwóch retrowirusów, czyli wirusów przepisujących swój materiał genetyczny na DNA, a następnie wydostać się z amerykańskiego laboratorium. Jako poszlakę wskazywali zbieżność pojawienia się AIDS z uruchomieniem w Fort Detrick w 1977 roku laboratorium najwyższej klasy bezpieczeństwa biologicznego. Broszurę wykorzystywała następnie propaganda radziecka jako rzekome naukowe potwierdzenie tezy o amerykańskiej odpowiedzialności.

Broszura Segalów opierała się jednak na przypuszczeniach i spekulacjach, a nie na dowodach naukowych. Wirusolodzy z Berlina Zachodniego, Francji i ZSRR odrzucali te wnioski. Uznawali je za sprzeczne z wiedzą o pochodzeniu HIV oraz z chronologią badań nad wirusami. Sceptyczny był również , dyrektor moskiewskiego Instytutu Wirusologii imienia Iwanowskiego, który mówił już w 1985 roku, że AIDS pochodzi, jak się wydaje, od małp z Afryki Środkowej. Według listu Segala z 26 sierpnia 1986 roku Żdanow przyznał w kwietniu na konferencji Światowej Organizacji Zdrowia, że ślady HIV wykryto we krwi oddanej w ZSRR jeszcze w 1974 roku, a więc przed uruchomieniem laboratorium w Fort Detrick. Segal mimo to nadal forsował tezę o Fort Detrick. Inną wersję okoliczności przedstawia współczesny wydarzeniom raport Departamentu Stanu, który wiąże podobną wypowiedź Żdanowa z II Międzynarodową Konferencją AIDS w Paryżu (23–25 czerwca 1986). Według raportu dane instytutu Żdanowa miały wskazywać na obecność AIDS w ZSRR przed 1974 rokiem. Późniejsze badania potwierdziły odzwierzęce pochodzenie wirusa. Wszystkie odmiany HIV-1 i HIV-2 wywodzą się z (SIV). HIV-1 obejmuje cztery linie genetyczne, grupy M, N, O i P, a każda z nich powstała wskutek osobnego przeniesienia wirusa z afrykańskich małp człekokształtnych na człowieka. Grupy M i N wywodzą się od szympansów z południowego Kamerunu, a grupy O i P od goryli zachodnich nizinnych. Analizy oparte na zegarze molekularnym, czyli metodzie datowania na podstawie tempa mutacji, wskazują, że grupa M powstała około 1908 roku. Stasi i KGB interesowały się pracą Segalów oraz rozpowszechnianiem broszury. Nie ma jednak potwierdzenia, że służby te były autorami jej tekstu.

Spór o rolę Stasi Po zjednoczeniu Niemiec upowszechnił się obraz, w którym Stasi miała najpierw współkształtować kampanię, a potem mistrzowsko ją przeprowadzić. Biolog i badacz polityki publicznej Robert Hunt Sprinkle sprawdzili te twierdzenia w obszernym studium źródłowym z 2013 roku, opartym na dokumentach Stasi (MfS), bułgarskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Departamentu Stanu, a także na spuściznach Jakoba i Lilli Segalów. Na pytanie, czy mit był sukcesem Stasi, odpowiedzieli przecząco.

Według Geißlera i Sprinkle’a teza o pochodzeniu HIV z Fort Detrick ukazała się drukiem po raz pierwszy w Indiach w 1983 roku i była opisywana w publikacjach na całym świecie jeszcze przed rokiem 1986. Właśnie z tego roku pochodzi najwcześniejszy znany dokument Stasi, który w ogóle wspomina o tej tezie. Wielu jej propagatorów autorzy uznają za z pozoru niezależnych zwolenników teorii spiskowych. Najbardziej pomysłowym z nich był ich zdaniem Jakob Segal, który nałożył na tezę cienką, lecz trwałą warstwę wiarygodności. Autorzy nie potrafili wykluczyć bezpośredniego wpływu KGB na Segala, ale nie znaleźli na to dowodów. Stasi natomiast – twierdzą – jego działań nie kierowała i miała kłopot z ich śledzeniem.