Specjalna strefa ekonomiczna Ałabuga (SSE Ałabuga; ros. Особая экономическая зона промышленно-производственного типа «Алабуга», ОЭЗ ППТ «Алабуга»; ang. Alabuga Special Economic Zone; w aktach prawnych Unii Europejskiej także Alabuga) – specjalna strefa ekonomiczna typu przemysłowo-produkcyjnego położona w rejonie jełabuskim Tatarstanu w Rosji. Znajduje się około 10 km od Jełabugi, 25 km od Nabierieżnych Czełnów, 40 km od Niżniekamska i 210 km od Kazania. Zajmuje powierzchnię 3903,5 ha.
Jedynym akcjonariuszem spółki akcyjnej zarządzającej SSE Ałabuga – „Specjalna strefa ekonomiczna typu przemysłowo-produkcyjnego «Ałabuga»” – jest Ministerstwo Stosunków Ziemskich i Majątkowych Republiki Tatarstanu.
Od 2023 roku na terenie strefy rozwijany jest również kompleks produkcji wojskowych bezzałogowych statków powietrznych, w tym rosyjskiej odmiany irańskiego Shaheda 136, oznaczonej jako Gierań-2. Spółka zarządzająca SSE Ałabuga zawarła kontrakt z rosyjskimi siłami zbrojnymi dotyczący montażu tych bezzałogowców oraz stopniowej lokalizacji ich produkcji w Rosji.
Historia thumb|Widok ogólny specjalnej strefy ekonomicznej Ałabuga w 2017 roku
Kamska Fabryka Traktorów W latach 80. XX wieku prawobrzeżna część dorzecza Kamy była rozpatrywana jako perspektywiczny ośrodek przemysłowy. W rejonie Nabierieżnych Czełnów rozwinięto połączenia drogowe i kolejowe, powstały nowe zakłady KamAZu, fabryka wyposażenia elektrycznego dla transportu i kombinat celulozowo-papierniczy, a także uruchomiono Niżniekamską Elektrownię Wodną.
W 1984 roku Rada Ministrów ZSRR podjęła decyzję o budowie w rejonie Jełabugi (KamTZ). Kompleks miał obejmować zakłady produkcji uniwersalnych ciągników, silników, aparatury paliwowej i turbosprężarek, odlewnię i kuźnię oraz fabrykę obrabiarek, która w razie mobilizacji mogła zostać przestawiona na produkcję pojazdów opancerzonych. Dyrekcję przyszłego przedsiębiorstwa objął , wcześniej dyrektor odlewni KamAZ-u. Generalnym wykonawcą zostało przedsiębiorstwo KamGESenergostroj, głównym projektantem charkowski GiprTraktorsielchozmasz, a inwestorem Ministerstwo Przemysłu Ciągnikowego i Maszyn Rolniczych ZSRR. Pierwszy metr sześcienny betonu pod przyszły zakład wylano 12 października 1984 roku. Do 1988 roku zmontowano sześć hal, wybudowano elektrociepłownię, ułożono około 90 km gazociągu wysokiego ciśnienia z Udmurcji i zmontowano cztery prototypowe ciągniki.
Jełabuska Fabryka Samochodów W lipcu 1988 roku Rada Ministrów ZSRR zdecydowała o przekształceniu KamTZ w Jełabuską Fabrykę Samochodów (JelAZ), która 9 sierpnia 1988 roku została podporządkowana Ministerstwu Przemysłu Samochodowego ZSRR. W latach 1989–1995 planowano uruchomić tam masową produkcję małych samochodów osobowych, w tym modelu Oka. Prowadzono również rozmowy z Fiatem o utworzeniu wspólnego przedsiębiorstwa produkującego Fiata Pandę i wspólnie projektowany model A93. Kryzys polityczny i problemy z finansowaniem spowodowały opóźnienie programu. W listopadzie 1991 roku zakład został przekazany pod jurysdykcję Tatarstanu.
W latach 90. podstawowym działającym przedsiębiorstwem JelAZ-u była fabryka narzędzi i obrabiarek uruchomiona w 1992 roku. W 1997 roku osiągnęła rentowność, zatrudniając około 1000 osób na powierzchni około 100 tys. m². Władze Tatarstanu próbowały jednocześnie wznowić projekt produkcji samochodów. Pod koniec 1995 roku osiągnięto porozumienie z General Motors, a na początku 1996 roku powstało wspólne przedsiębiorstwo (ang. joint venture) „JelAZ – General Motors” o kapitale zakładowym 250 mln dolarów. Na terenie zakładów rozpoczęto montaż produkowanych w Brazylii samochodów Chevrolet Blazer.
Pierwszych 30 Chevroletów Blazer zmontowano w styczniu 1997 roku. Planowano zwiększenie produkcji do 50 tys. pojazdów rocznie, jednak finansowanie projektu nie osiągnęło zakładanego poziomu i przedsięwzięcie nie zostało rozwinięte zgodnie z pierwotnym planem.
Wolna strefa ekonomiczna thumb|Widok ulicy Sz-2 od strony wschodniej thumb|Widok ulicy Sz-2 od strony zachodniej
W celu przyciągnięcia inwestycji i ograniczenia bezrobocia władze Tatarstanu podjęły decyzję o utworzeniu wolnej strefy ekonomicznej (ang. free economic zone). Ustawa Republiki Tatarstanu „O wolnej strefie ekonomicznej «Ałabuga»” została przyjęta 22 kwietnia 1998 roku głosami 33 deputowanych , przy jednym głosie przeciwnym. Regulacje opracowano wspólnie z przedstawicielami rosyjskich organów celnych, Ministerstwa Finansów Federacji Rosyjskiej i Państwowy Komitet Republiki Tatarstanu ds. Zarządzania Majątkiem. Rezydenci strefy zostali zwolnieni z większości podatków, z wyjątkiem jednolitego podatku socjalnego i podatku dochodowego od osób fizycznych.
Do 2003 roku w strefie działało 13 przedsiębiorstw, m.in. wspólne przedsięwzięcie z Volvo produkujące autobusy na podwoziach KamAZ-a, zakład ciągników Mińskiej Fabryki Traktorów, przedsiębiorstwa przemysłu spożywczego, chemicznego i meblarskiego oraz wspólne przedsiębiorstwo produkujące urządzenia grzewcze.
Prokuratura Tatarstanu zakwestionowała część przepisów regionalnej ustawy jako niezgodnych z federalnym prawem cywilnym. Spór trafił ostatecznie do Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej, który 21 marca 2003 roku uznał, że ustanowienie takiego reżimu wykraczało poza kompetencje władz Tatarstanu. 23 kwietnia 2003 roku Rada Państwowa Tatarstanu formalnie uchyliła ustawę o wolnej strefie ekonomicznej Ałabuga.
Dyrekcja Programów Inwestycyjnych W celu kontynuowania projektów inwestycyjnych i realizacji zobowiązań wobec rezydentów władze Tatarstanu powołały Dyrekcję Programów Inwestycyjnych na terenie strefy przemysłowej „Ałabuga”. Organizacja została następcą wolnej strefy ekonomicznej i przejęła zarządzanie jej obszarem. W 2004 roku na zarządzanym przez nią terenie uruchomiono cztery projekty produkcyjne o łącznej wartości inwestycji około 3 mln dolarów.
Specjalna strefa ekonomiczna Doświadczenia Tatarstanu zostały wykorzystane podczas prac rosyjskiego Ministerstwa Rozwoju Gospodarczego nad nowymi przepisami dotyczącymi specjalnych stref ekonomicznych. Projekt strefy w Jełabudze znalazł się wśród zwycięzców konkursu na utworzenie pierwszych tego typu obszarów. 21 grudnia 2005 roku rząd Federacji Rosyjskiej przyjął rozporządzenie nr 784 o utworzeniu w rejonie jełabuskim specjalnej strefy ekonomicznej typu przemysłowo-produkcyjnego. 18 stycznia 2006 roku Ministerstwo Rozwoju Gospodarczego i Handlu Federacji Rosyjskiej, oraz administracja rejonu jełabuskiego podpisały porozumienie przewidujące wspólne finansowanie infrastruktury inżynieryjnej, transportowej i społecznej.
24 lipca 2006 roku utworzono spółkę akcyjną „Specjalna strefa ekonomiczna typu przemysłowo-produkcyjnego «Ałabuga»”. Oficjalne otwarcie strefy odbyło się 20 listopada 2007 roku z udziałem m.in. prezydenta Tatarstanu Mintimera Szajmijewa, Michaiła Miszustina, Elwiry Nabiulliny, Denisa Manturowa i Siergieja Iwanowa.
Infrastruktura Infrastruktura techniczna thumb|Kompleks ciepłowniczy thumb|Drogi i infrastruktura techniczna na terenie SSE Ałabuga
Zasilanie strefy zapewniają m.in. stacje elektroenergetyczne (ang. electrical substations) Tojma-2 o mocy 100 MW i Szcziołokow-500 o mocy 250 MW. W grudniu 2014 roku uruchomiono stację rozdzielczą o mocy 600 MW, której zadaniem było zwiększenie niezawodności dostaw energii dla rezydentów strefy.
Woda doprowadzana jest ze stacji uzdatniania korzystającej z ujęcia Turajewo, położonego około 65 km od strefy. Ścieki z przedsiębiorstw są wstępnie oczyszczane lokalnie, a następnie kierowane do oczyszczalni rejonu jełabuskiego.
Zaopatrzenie w ciepło zapewniają własne źródła ciepła przedsiębiorstw-rezydentów oraz o projektowej mocy cieplnej 420 Gcal/h. We wrześniu 2016 roku spółka zarządzająca Ałabugą odkupiła elektrociepłownię od przedsiębiorstwa Generirujuszczaja kompanija za 280 mln rubli. Gaz dostarczany jest z gazociągu Możga–Jełabuga.
Logistyka thumb|Plac kontenerowy thumb|Posterunek celny thumb|Terminal kolejowy na terenie SSE Ałabuga
Strefa jest połączona około dwukilometrową drogą dojazdową z federalną drogą M7. Dostęp do transportu wodnego zapewniają porty w Nabierieżnych Czełnach i Niżniekamsku, a do transportu lotniczego – międzynarodowy port lotniczy Begiszewo. Na teren strefy prowadzą również bocznice kolejowe od należącej do .
Od stycznia 2008 roku działa plac kontenerowy (ang. container yard). W kwietniu tego samego roku rozpoczął pracę jełabuski posterunek celny, którego obszar właściwości ograniczono do specjalnej strefy ekonomicznej. Wraz z nim utworzono wolny obszar celny (ang. free customs zone). W 2014 roku placówka została uznana za najlepszy posterunek celny w Rosji.
Parki przemysłowe thumb|Park przemysłowy A Plus Park Ałabuga
W 2015 roku w Ałabudze otwarto dwa parki przemysłowe (ang. industrial parks): „Synergia” i „A Plus Park Ałabuga”. W „Synergii”, o powierzchni 24,5 tys. m², znajdują się moduły łączące pomieszczenia produkcyjne z administracyjno-socjalnymi. „A Plus Park Ałabuga” oferował około 200 tys. m² powierzchni produkcyjnej, magazynowej i biurowej klasy A.
Infrastruktura społeczna W 2014 roku zakończono budowę osiedla domów jednorodzinnych „Tri Miedwiedia” o powierzchni 40,47 ha, około 7 km od strefy. Powstało tam 40 dwukondygnacyjnych domów, Alabuga International School z rozszerzonym nauczaniem języka angielskiego, przedszkole, mieszkania dla nauczycieli i specjalistów oraz infrastruktura rekreacyjna i sportowa.
W październiku 2016 roku Ałabuga nabyła hotel Alabuga City Hotel w historycznej części Jełabugi. W 2017 roku jako operatora obiektu wybrano sieć .
W dokumentach planistycznych strefy przewidziano także budowę dzielnicy mieszkaniowej „Siewiernyj” o powierzchni 115,9 ha. Plan obejmował 209 domów jednorodzinnych o łącznej powierzchni 33,4 tys. m² oraz około 242 tys. m² zabudowy wielorodzinnej, co miało zapewnić miejsce dla około 9450 mieszkańców. W projekcie przewidziano szkoły, przedszkola, centrum usług publicznych oraz park o powierzchni 19,6 ha.
Uniwersytet korporacyjny thumb|Uniwersytet korporacyjny Ałabugi
W 2016 roku w Ałabudze rozpoczął działalność uniwersytet korporacyjny (ang. corporate university) prowadzący program przygotowywania kadry kierowniczej dla przedsiębiorstw-rezydentów. Program oparto m.in. na metodzie przypadków (ang. case method), zajęciach z marketingu, zarządzania strategicznego i zarządzania produkcją oraz stażach w działach administracji strefy.
Ałabuga Politech thumb|Kompleks Ałabuga Politech
W 2021 roku na terenie strefy uruchomiono centrum edukacyjne . Według śledztwa dziennikarskiego serwisu „Protokół” formalnie nie jest ono samodzielną szkołą wyższą, lecz jednostką Jełabuskiego Kolegium Politechnicznego.
W mediach pojawiały się zarzuty dotyczące jakości nauczania, obowiązkowej pracy nocnej studentów, sposobu traktowania uczniów i systemu kar. W 2021 i 2023 roku odnotowano samobójstwa dwóch uczniów, a publikacje prasowe opisywały w związku z tym warunki panujące w placówce i presję związaną z możliwością skreślenia z listy studentów.
2 kwietnia 2024 roku dwa bezzałogowe statki powietrzne (BSP; ang. unmanned aerial vehicle, UAV) zaatakowały kompleks obiektów związanych ze strefą. Jeden z ataków objął kompleks hosteli dla pracowników i studentów Ałabuga Politech; według rosyjskich informacji rannych zostało 14 osób. Reuters, powołując się na analizę ekspertów i materiałów wizualnych, opisał użyty w ataku statek powietrzny jako prawdopodobnie zmodyfikowany do lotu bezzałogowego ukraiński lekki samolot Aeroprakt A-22; w tym materiale podano 13 rannych. Wcześniej media informowały o angażowaniu studentów Ałabuga Politech do produkcji bezzałogowych statków powietrznych wywodzących się z konstrukcji Shahed 136, używanych przez Rosję podczas inwazji na Ukrainę.