Jan Józef Chrzanowski (ur. 19 października 1899 w Tywrowie, zm. wiosną 1940 w Charkowie) – oficer piechoty Wojska Polskiego, majorW niektórych spisach katyńskich występuje przy jego nazwisku skrót „mjr dypl.”. Jest to błąd urzędniczy – nie posiadał tytułu oficera dyplomowanego., pośmiertnie mianowany podpułkownikiem, uczestnik I wojny światowej, wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej, ofiara zbrodni katyńskiej.

Życiorys

Pochodzenie i rodzina Pochodził z rodziny szlacheckiej z PodolaAkty chrztu Jana Chrzanowskiego oraz jego rodziców, dziadków i dalszych przodków.. Był synem Józefa Chrzanowskiego i Julii z UrbanowskichCentralne Archiwum Wojskowe, sygn. I.481.C.2726 (akta personalne, Karta Ewidencyjna).. Ukończył gimnazjum klasyczne w Winnicy.

Był żonaty z Melanią Sylwestrą z domu Okońską. Miał troje dzieci: synów Zbigniewa i Jerzego (ur. 1927) oraz córkę BarbaręBiogram rodzinny na podstawie dokumentów i przekazów rodziny Chrzanowskich..

Służba w armii rosyjskiej (1915–1918) Od 2 maja 1915 służył ochotniczo w 73 Krymskim Pułku Piechoty armii rosyjskiej, którego garnizonem pokojowym była Winnica. W latach 1916–1917 był junkrem w Szkole Chorążych Frontu Południowo-Zachodniego w Charkowie, po której ukończeniu otrzymał pierwszy stopień oficerski – chorążego. Następnie pełnił służbę jako oficer młodszy w 75 Pułku Piechoty Sewastopolskim, a później jako dowódca kompanii w 662 Pułku Piechoty.

Od listopada 1917 do czerwca 1918 służył w III Korpusie Polskim na Ukrainie (dowodzonym przez gen. Eugeniusza de Henning-Michaelisa) z siedzibą w Winnicy; korpus został rozbrojony przez Austriaków w rejonie Pikowa. Po jego rozwiązaniu działał w konspiracji w Polskiej Organizacji Wojskowej w Winnicy, m.in. w sekcji werbunkowej organizującej przerzut ochotników na wschód (Podole – Moskwa – Rostów nad Donem – Kubań).

Wojna polsko-bolszewicka (1918–1921) W październiku 1918 wstąpił do 4 Dywizji Strzelców gen. Lucjana Żeligowskiego, gdzie służył w kompanii oficerskiej. Wraz z dywizją brał udział w walkach w rejonie Odessy. 7 lutego 1919 wyróżnił się w boju pod Tyraspolem, za co dowództwo 29 Pułku Strzelców Kaniowskich złożyło (6 maja 1921 w Kaliszu) wniosek o odznaczenie go Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti MilitariCentralne Archiwum Wojskowe, sygn. I.482.104-10769 (wniosek o Virtuti Militari, akta 29 Pułku Strzelców Kaniowskich).. Po ewakuacji dywizji przez Dniestr do Besarabii i przemarszu przez Rumunię powrócił w czerwcu 1919 do Wojska Polskiego; jego jednostka (14 Pułk Strzelców) została przemianowana na 29 Pułk Strzelców Kaniowskich.

W 1920 walczył m.in. nad Berezyną, Dźwiną, pod Połockiem i Dzisną oraz nad Niemnem. 18 czerwca 1920 został ciężko ranny postrzałem pod Jaśmieniem nad Dźwiną (w toku wojny był ranny trzykrotnie). Za męstwo czterokrotnie otrzymał Krzyż Walecznych; pod koniec 1920 awansował na porucznika. Po wyjściu ze szpitala (3 września 1920) objął dowództwo kompanii rekonwalescentów 29 Pułku Piechoty i w tej roli towarzyszył pułkowi podczas akcji wileńskiej gen. Żeligowskiego (9 października – 19 listopada 1920), pozostając poza linią bojową.

Dwudziestolecie międzywojenne W latach 1921–1923 służył w 29 Pułku Strzelców Kaniowskich w KaliszuRocznik Oficerski 1923, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1923, s. 209, 439.. Następnie w latach 1923–1930 pełnił służbę w 86 Pułku Piechoty w Krasnem i Mołodecznie przy granicy ze ZSRRRocznik Oficerski 1928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 100, 221.. 1 lutego 1925 awansował na kapitana.

W latach 1930–1934 był dowódcą kompanii i wykładowcą w Szkole Podchorążych Piechoty w Różanie nad Narwią (III batalion), pod komendą płk. dypl. Ludwika BociańskiegoRocznik Oficerski 1932, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1932, s. 65, 558.. Został wspomniany w książce wspomnieniowej Bogusława Cereniewicza Wrześniowe drogi (1969) jako doświadczony zastępca dowódcy kompanii w tej szkoleB. Cereniewicz, Wrześniowe drogi, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1969, s. 39..

W latach 1934–1936 dowodził kompanią karabinów maszynowych w 58 Pułku Piechoty w Poznaniu. 1 stycznia 1936 awansował na majora, a od 7 kwietnia 1936 do przełomu 1938/1939 dowodził II batalionem tego pułku. 28 czerwca 1937 dowodził batalionem podczas manewrów z ostrym strzelaniem w Biedrusko w obecności króla Rumunii Karola II i marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego. Na przełomie 1938/1939, po przebytym zawale serca, został przeniesiony do Siedlec na stanowisko kwatermistrza 22 Pułku Piechoty.

Kampania wrześniowa i niewola W sierpniu 1939 był kwatermistrzem Ośrodka Zapasowego 9 Dywizji Piechoty w Siedlcach. Po rozpoczęciu wojny wziął udział w odwrocie w kierunku Włodawy, a po rozwiązaniu ośrodka jego oddziały weszły w skład Grupy „Kowel” płk. dypl. Leona Koca, a następnie zgrupowania płk. dypl. Tadeusza Zieleniewskiego. Uczestniczył w walkach z Niemcami pod Polichną i Godziszowem (29–30 września) oraz z Armią Czerwoną na linii Krzemień – Dzwola – Kocudza.

W nocy z 1 na 2 października 1939 pod Momotami Górnymi zgrupowanie płk. Zieleniewskiego skapitulowało przed oddziałami sowieckimi. Mimo warunków kapitulacji NKWD aresztowało oficerów; wśród nich znalazł się Jan Chrzanowski. Od października 1939 do wiosny 1940 był więziony w obozie specjalnym NKWD w Starobielsku.

Śmierć Wiosną 1940, na podstawie listy transportowej L.S. 3564, został wywieziony ze Starobielska i zamordowany strzałem w tył głowy w gmachu NKWD w Charkowie. Jego ciało pochowano w Piatichatkach, gdzie zostało zidentyfikowane podczas ekshumacji. Nazwisko figuruje w Księdze Cmentarnej Polskiego Cmentarza Wojennego w Charkowie (s. 68)Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, red. J. Tucholski, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 68..

Ordery i odznaczenia Krzyż Walecznych – czterokrotnie (1920–1921) Złoty Krzyż Zasługi – 1938 (wniosek z 30 czerwca 1938) Order Korony Rumunii, Krzyż Oficerski – 1937 Médaille Interalliée de la Victoire (Francja) – zgoda na noszenie z dniem 31 lipca 1930 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości – 1928 Medal Pamiątkowy „Polska Swemu Obrońcy” 1918–1921 Medal za Długoletnią Służbę (brązowy i srebrny) Odznaka Strzelecka i Państwowa Odznaka Strzelecka

Awans pośmiertny i upamiętnienie Decyzją Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej Aleksandra Szczygły z 5 października 2007 został pośmiertnie awansowany na stopień podpułkownika; awans ogłoszono 9 listopada 2007 w WarszawieDecyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z 5 października 2007 w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie..

Formy upamiętnienia: mogiła zbiorowa na Polskim Cmentarzu Wojennym w Charkowie (Piatichatki); tablica z jego nazwiskiem w Kaplicy Katyńskiej (Mauzoleum Katyńskie) w katedrze polowej Wojska Polskiego w WarszawieKatedra Polowa Wojska Polskiego, katedrapolowa.pl (Kaplica Katyńska / Mauzoleum Katyńskie).; Dąb Pamięci w ramach programu „Katyń… ocalić od zapomnienia”, pod opieką parafii w Solcu-ZdrojuBaza „Katyń – Pamiętam”, katyn-pamietam.pl/hero/460.; symboliczny grób na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A 5 DZ, rząd 4, grób 42D).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia H. Bagiński, Wojsko Polskie na Wschodzie 1914–1920, Warszawa 1921 (reprint 1990). W. Jarno, 4 Dywizja Strzelców na Kubaniu i w Odessie, „Res Historica” 2020. Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, red. J. Tucholski, Warszawa 2003. Indeks Represjonowanych, Ośrodek KARTA / IPN.

Kategoria:Oficerowie 29 Pułku Strzelców Kaniowskich Kategoria:Oficerowie 58 Pułku Piechoty (II RP) Kategoria:Majorowie piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (czterokrotnie) Kategoria:Oficerowie Wojska Polskiego zamordowani w Charkowie Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Ofiar Totalitaryzmu na Piatichatkach w Charkowie Kategoria:Urodzeni w 1899 Kategoria:Zmarli w 1940