Zamek w Nowej Brzeźnicy – niezachowany zamek królewski w Nowej Brzeźnicy, w obecnym województwie łódzkim. Istnienie królewskiego castrum jest poświadczone źródłowo od 1345 roku, a warownia została wymieniona wśród zamków fundowanych przez Kazimierza Wielkiego. Forma średniowiecznego zamku nie jest znana. W XVI i XVII wieku na jego miejscu funkcjonowała dwuczłonowa, częściowo obronna siedziba starościńska, z zabudową skupioną na otoczonym fosą kopcu i na położonym od strony miasta przygródku. mały|Dom Jana Długosza w Krakowie

Historia

Brzeźnica była królewskim ośrodkiem położonym w dawnym województwie sieradzkim, w powiecie radomszczańskim, niedaleko jego granicy z ziemią krakowską. Zamek królewski, określany w źródłach jako castrum, jest poświadczony od 1345 roku. Został również wymieniony w średniowiecznym zestawieniu zamków fundowanych przez Kazimierza Wielkiego.

W 1370 roku zamek znalazł się wśród warowni przekazanych przez Ludwika Węgierskiego w lenno księciu Władysławowi Opolczykowi. W czasie konfliktu Opolczyka z Władysławem Jagiełłą w lecie 1391 roku Brzeźnica, podobnie jak większość umocnionych siedzib księcia (m. in. Krzepice, Olsztyn), poddała się wojskom królewskim pod dowództwem Spytka z Melsztyna i powróciła do domeny królów polskich.

W końcu XIV i na początku XV wieku zamek pełnił funkcję siedziby administracji królewskiej. Co najmniej od 1399 roku funkcję burgrabiego brzeźnickiego pełnił Jan Długosz z Niedzielska, ojciec kronikarza Jana Długosza.

W XVI wieku obiekt zaczął przybierać charakter przede wszystkim administracyjny. W inwentarzach z 1534 i 1535 roku określono go łacińskim mianem curia sub oppido, czyli dworu położonego pod miastem. Opisy te przedstawiają siedzibę w stosunkowo dobrym stanie; oprócz zabudowań znajdujących się na kopcu na przygródku wymieniono także browar, łaźnię i dom czeladny.

W 1545 roku starosta Jan Spytek Tarnowski prowadził przy siedzibie prace remontowo-budowlane, które prawdopodobnie przyczyniły się do zachowania jej w dobrym stanie w połowie XVI wieku.

Szczegółowy opis zespołu zachował się w lustracji z lat 1564–1565. Wynika z niego, że była to wówczas dwuczłonowa siedziba z zasadniczą częścią mieszkalną ulokowaną na kopcu oraz z przylegającym od strony miasta przygródkiem. Wzmiankowane są: fosa, most, brama, dwie piwnice murowane i komóra, którą skarbnica zowią.

W pierwszej połowie XVII wieku zabudowania były nadal użytkowane i modernizowane. Lustracja z lat 1628–1632 nazywa mieszkalną część zespołu „zamkiem”. Powiększono wówczas główny drewniany dom, przebudowano kominy i piece, a budynek z murowanymi piwnicami zmieniono przez podział dawnej wielkiej izby na trzy komory. Na przygródku powstał duży drewniany dom określony jako „budowanie z dawna wójtowskie”, a cały zespół został ponownie otoczony parkanem. W trakcie lustracji nie wymieniono żadnych murów otaczających zabudowę.

Przed połową XVII wieku stan zamku znacznie się pogorszył. W 1655 roku Hieronim Olszewski, obejmując starostwo brzeźnickie, miał zastać „zamek tak barzo pusty (...), w którym podczas niepogody i mieszkać niepodobna było”. W latach 1655-1659 przeprowadził jego remont.

Ostateczny upadek siedziby starościńskiej wiązany jest z przekazaniem w 1717 roku należących do starostwa dóbr paulinom z Częstochowy, którzy dochody z nich mieli przeznaczać na utrzymanie twierdzy jasnogórskiej. W tym okresie centrum administracyjne klucza przeniesiono do pobliskich Dworszowic.

Lokalizacja

Relikty zamku nie są obecnie czytelne w terenie. Leszek Kajzer i Jerzy Augustyniak lokalizowali dawną siedzibę około 800 m na północny zachód od rynku w Nowej Brzeźnicy, na podmokłych łąkach w dolinie niewielkiego potoku Smolnicy, będącego dopływem rzeki Brzeźnicy, obecnie nazywanej Pisią. Śladem dawnego układu wodnego mają być pozostałości fos-stawów.

Położenie w podmokłej dolinie pozwalało wykorzystać wodę jako element systemu obronnego. Z opisów XVI-wiecznych wynika, że główne budowle znajdowały się na kopcu otoczonym fosą, a od strony miasta przylegał do niego drugi człon - przygródek.

Dwór w XVI i XVII wieku

Zespół w XVI wieku

Najpełniejszy obraz siedziby daje lustracja z lat 1564–1565. Zasadnicza zabudowa znajdowała się na kopcu otoczonym fosą, która była wówczas zaniedbana i według lustratorów „zawalony, rogożem zarósł, potrzebuje wyprawy”. Nad fosą znajdował się most z poręczami prowadzący do bramy.

Przy bramie po prawej stronie znajdowała się „komora, którą skarbnicą zowią”. Na piętrze urządzono „komórek 5 z tarcic, między nimi przysionek”. Po lewej stronie bramy stał kolejny budynek, którego dolną kondygnację tworzyły „piwnice murowane 2 (...) niesklepiaste”, natomiast na parterze znajdowała się „izba wielka biała”.

Po przeciwległej stronie dziedzińca znajdował się duży drewniany parterowy dom mieszkalny, częściowo jednotraktowy, a częściowo dwutraktowy. Był to zapewne główny budynek mieszkalny całej siedziby. Na kopcu znajdowała się również lodownia usytuowana od strony miasta.

Drugi człon zespołu stanowił przynajmniej częściowo opalikowany przygródek położony między kopcem a miastem. Stały tam drewniane budynki kuchni i piekarni, izba przeznaczona dla masztalerza oraz niewielki dom podstarościego.

Przekształcenia w XVII wieku

Lustracja z lat 1628–1632 wskazuje, że zasadniczy układ zespołu został zachowany, choć część budynków przebudowano. Do dużego domu mieszkalnego dobudowano kolejną izbę, dokonano zmian przy piecach i kominach, a budynek stojący nad murowanymi piwnicami przebudowano, dzieląc dawną wielką izbę na trzy mniejsze pomieszczenia.

Na kopcu wzniesiono również nową drewnianą kuchnię. Większe przekształcenia przeprowadzono na przygródku, gdzie znajdował się duży budynek mieszkalny określony w lustracji jako „budowanie z dawna wójtowskie”. Funkcjonował tam również browar, a spośród nowych zabudowań wymieniono stajnię z magazynowym poddaszem oraz oborę.

Szczególnym elementem zabudowy był kryty ganek prowadzący w kierunku kościoła, opisany jako „ganek do samego kościoła zbudowany, nowo gontami pobity”. Lustratorzy podkreślali również obronne zamknięcie całego zespołu: „te wszystkie budowanie, także zamek, nowem parkanem obwiedzione”.

Średniowieczny zamek

Z powodu nie przeprowadzenia badań archeologicznych nie jest na razie znany wygląd pierwotnej siedziby królewskiej z XIV wieku. Nie zachowały się jej naziemne relikty, a źródła pisane nie pozwalają ustalić planu ani rodzaju zabudowy średniowiecznej.

Leszek Kajzer i Jerzy Augustyniak wysunęli hipotezę, że pod koniec panowania Kazimierza Wielkiego rozpoczęto w Brzeźnicy inwestycję zamkową, która mogła nie zostać ukończona. W takim przypadku przeprowadzone zostałyby przede wszystkim prace ziemne związane z uformowaniem kopca i wykonaniem przekopu, a być może także budowa murowanych piwnic domu mieszkalnego.

Hipoteza ta nie może jednak zostać uznana za rozstrzygniętą, gdyż nie wiadomo, kiedy powstały murowane partie znane z XVI-wiecznych opisów. Nie można również ustalić, czy kopiec był w całości sztucznym nasypem usypanym podczas budowy zamku, czy przynajmniej częściowo powstał wskutek narastania warstw użytkowych. Janusz Pietrzak zwrócił również uwagę, że nie można wykluczyć, że drewniany charakter późniejszej siedziby nie był skutkiem niedokończenia budowy, lecz odpowiadał pierwotnemu programowi zamku.

Stan badań

Janusz Pietrzak w 2003 roku stwierdzał, że stanowisko zamku w Brzeźnicy nie było przedmiotem badań terenowych, a wiedza o jego układzie pochodziła przede wszystkim z inwentarzy z lat 1534 i 1535 oraz lustracji z lat 1564–1565 i 1628–1632.

Zobacz też Nowa Brzeźnica Kazimierz III Wielki Jan Długosz

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Zamki w województwie łódzkim Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce Kategoria:Zamki królewskie w Polsce Kategoria:Fundacje świeckie Kazimierza III Wielkiego Kategoria:Nowa Brzeźnica