Zamek w Sieciechowie – niezachowany i dotychczas niezlokalizowany średniowieczny zamek królewski w rejonie Sieciechowa, którego budowę źródła kronikarskie przypisują Kazimierzowi III Wielkiemu. Powstanie zamku należy odróżniać od wcześniejszych grodów funkcjonujących w mikroregionie sieciechowskim co najmniej od XI–XIII wieku.

Dokładne miejsce położenia kazimierzowskiego zamku nie zostało ustalone i nie są znane pozostałości architektoniczne pozwalające odtworzyć formę zamku.

Historia Wcześniejsze grody w rejonie Sieciechowa Tradycja istnienia warownego ośrodka w Sieciechowie jest znacznie starsza od zamku przypisywanego Kazimierzowi Wielkiemu. Gall Anonim wymienił gród należący do palatyna Sieciecha, jednego z najpotężniejszych możnowładców za panowania Władysława Hermana. Ośrodek ten miał pochodzić z nadania książęcego.

Dariusz Kalina zwrócił uwagę, że wcześniejsze związki miejscowości z władzą książęcą potwierdza również przekazana przez Jana Długosza tradycja fundacji klasztoru benedyktyńskiego w Sieciechowie przez Bolesława Krzywoustego.

Długosz, opisując wydarzenia z 1097 roku, przekazał wiadomość o uwięzieniu Zbigniewa i oddaniu go pod straż palatyna Sieciecha:

„Sbignewum quoque filium carceri coniectum Setkegio palatino Cracoviensi in castro uno asservandum in custodiam tradidit”.

Przekaz ten potwierdza istnienie warownej siedziby związanej z Sieciechem, choć nie pozwala jednoznacznie ustalić jej położenia.

O znaczeniu miejscowego ośrodka osadniczego świadczy również dokument z 1191 roku, w którym wśród dóbr należących do kościoła Najświętszej Marii Panny w Sandomierzu wymieniono kaplicę:

„de Scezechow cum suis redditibus”.

W tym czasie Sieciechów leżał przy ważnych szlakach komunikacyjnych łączących Radom z rejonem Wisły, Solcem, Zawichostem, Sandomierzem i Krakowem.

Gród kasztelański w XIII wieku W 1229 roku źródła wymieniają pierwszego znanego kasztelana sieciechowskiego Floriana. Cztery lata później, w 1233 roku, książę Konrad I mazowiecki podstępnie uwięził księżnę Grzymisławę wraz z jej małoletnim synem Bolesławem Wstydliwym i osadził ich w warowni sieciechowskiej, gdzie przebywali ponad rok.

Źródło określiło miejsce ich uwięzienia jako:

„in Syeczychoviense castrum supra fluvium Wisla in diocensis Cracoviensi”.

Wzmianka ta jednoznacznie potwierdza funkcjonowanie w XIII wieku warownego ośrodka w Sieciechowie położonego nad Wisłą.

Kalina przywołał hipotezę archeologów, według której w mikroregionie mogły funkcjonować dwa różne grody. Nie można również całkowicie wykluczyć, że część najstarszych przekazów dotyczących grodu Sieciecha odnosiła się do innej warowni.

Budowa zamku Kazimierza Wielkiego Budowę murowanego zamku w Sieciechowie przypisują Kazimierzowi Wielkiemu zarówno czternastowieczny przekaz o inwestycjach obronnych monarchy, jak i późniejsza relacja Jana Długosza.

W średniowiecznym wykazie królewskich fundacji wymieniono:

„castra in Secechow, Solecz”,

czyli zamki w Sieciechowie i Solcu nad Wisłą.

Nie wiadomo, kiedy dokładnie rozpoczęto budowę sieciechowskiej warowni ani jak daleko zaawansowane były prace. Kalina zwrócił uwagę na istotną zmianę hydrograficzną, która nastąpiła w pierwszej połowie XIV wieku. Wisła zmieniła wówczas koryto i odsunęła się od dawnego miasta, co mogło zapoczątkować degradację znaczenia Sieciechowa, zahamować realizację zamku oraz przyczynić się do wzrostu roli pobliskiej Stężycy.

Kalina uważał Pełkę z Rzochowa, występującego w latach 1333–1339, za ostatniego starostę sieciechowskiego i przypuszczał, że już w tym okresie miejscowy ośrodek tracił dawne znaczenie. Późniejsze badania administracji regionu wskazują jednak, że tytuł starosty sieciechowskiego występował również później; w 1386 roku noszący go urzędnik wystawił dokument w zamku w Stężycy.

Brak informacji o zamku w późniejszych źródłach może wskazywać, że budowla stosunkowo wcześnie przestała pełnić istotną funkcję administracyjną i militarną. Kalina wskazywał jako pośrednią przesłankę rozwój fortyfikacji pobliskiego Klasztoru benedyktyńskiego w Opactwie-Sieciechowie. Klasztor miał być otoczony systemem obronnym z dwunastoma basztami, a w 1588 roku opat Wereszczyński przeznaczył dochody z wójtostwa we wsi Psary na jego uzbrojenie.

W literaturze powtarzana jest wiadomość, że podczas Zjazdu stężyckiego w 1575 roku jedna z grup politycznych miała obradować w ruinach zamku sieciechowskiego, jednak Bartosz Pankowski zauważa, że pierwotne źródło tej informacji pozostaje nieznane. O istnieniu pozostałości dawnej warowni w XVI wieku świadczy Jan Kochanowski. W napisanej w związku ze zjazdem stężyckim w 1575 roku łacińskiej odzie In conventu Stesicensi wspomniał o widocznej w pobliżu miejsca obrad „starej siedzibie Sieciecha” (domus antiqua Secechi), podmywanej przez wody rzek. Z opisu poety wynika, że pole, na którym zgromadziła się szlachta, znajdowało się w jej sąsiedztwieJan Kochanowski, Lyricorum libellus, Ode III: In conventu Stesicensi, w. 1–8.. W późniejszej literaturze informację tę łączono z przekazem Świętosława Orzelskiego o osobnych naradach części uczestników zjazdu na łące położonej na południe od Stężycy. Bronisław Chlebowski podał w 1889 roku, że stronnictwo to obradowało w ruinach zamku sieciechowskiego, jednak znane źródła opisujące przebieg zjazdu nie stwierdzają tego wprostBronisław Chlebowski, Sieciechów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1889, s. 491–494..

Lokalizacja zamku (Hipotezy) Lokalizacja zamku Kazimierza Wielkiego pozostaje nierozstrzygnięta. Trudność wynika przede wszystkim z wielokrotnych zmian biegu Wisły, które gruntownie przekształciły topografię okolic Sieciechowa. W publikacjach pojawiło się kilka hipotez na temat lokalizacji zamku w Sieciechowie.

Hipoteza jeziora Czaple Jedna z hipotez zakłada, że pozostałości zamku znalazły się na dnie jeziora Czaple. Kalina wiązał tę możliwość ze zmianą biegu Wisły w pierwszej połowie XIV wieku.

Na początku XX wieku Stanisław Thugutt przekazywał informację, że jeszcze w XVIII wieku pozostałości zamku miały być widoczne nad Wisłą, która wówczas płynęła bezpośrednio pod dawnym miastem.

Bartosz Pankowski zwrócił jednak uwagę, że identyfikacja ruin z obiektem znajdującym się następnie pod wodą pozostaje hipotezą, ponieważ żadna z proponowanych lokalizacji nie została potwierdzona wykopaliskowo.

Hipoteza wsi Grzęda Istnienie miejsca obronnego w okolicy może pośrednio potwierdzać inwentarz starostwa sieciechowskiego z 1769 roku. Dokument wymieniał na terenie wsi Grzęda „stare zamczyska”, których pozostałości miały mieć postać ziemnych wałów zawierających elementy murów kamiennych. Według przekazu relikty te zostały następnie zniszczone przez gwałtowny wylew Wisły.

Hipoteza Fortu Bema W literaturze pojawia się również lokalizacja około 3 km od dzisiejszego Sieciechowa, na wysoczyźnie nad dawnym zakolem Wisły, w sąsiedztwie późniejszego Fortu Bema. Z tą okolicą łączono odkrycie z 1944 roku, gdzie według informacji przytoczonej przez Kalinę żołnierze niemieccy, kopiąc rowy przeciwczołgowe, mieli natrafić na ceglane fundamenty przypisywane zamkowi. Nie zachowała się jednak dokumentacja pozwalająca ustalić miejsce ani charakter tego odkrycia.

Brak dokumentacji archeologicznej nie pozwala jednak stwierdzić, czy fundamenty te rzeczywiście należały do średniowiecznego zamku.

Hipoteza grodziska w Zajezierzu Jednym ze stanowisk łączonych z wczesnośredniowiecznym Sieciechowem jest grodzisko w Zajezierzu nad Wisłą, pierwotnie położone na prawym brzegu Wisły. W starszej literaturze stanowisko datowano na XII–XIII wiek i wiązano z grodem sieciechowskim. Grodzisko w Zajezeirzu jest niewielkim założeniem jednoczłonowym. Jego podstawa ma kształt zbliżony do elipsy o wymiarach około '''40 × 50 m''' i powierzchni około 15,7 ara. Górna, użytkowa płaszczyzna obiektu zajmuje około 3,14 ara, a więc kwadrat o boku około 18 m.

Hipoteza Wójtowej Góry Wzgórze określane jako Wójtowa Góra, położone około kilometra na zachód od centrum Sieciechowa, przez długi czas uważano za miejsce grodu. Nowsza analiza materiałów archeologicznych przeprowadzona przez Łukasza Reczulskiego wykazała jednak brak fortyfikacji. Stanowisko funkcjonowało w średniowieczu jako osada otwarta, datowana na XIII lub początek XIV wieku.

Przypisy

Źródła Joannis de Czarnkow Chronicon Polonorum, wyd. Jan Szlachtowski, [w:] Monumenta Poloniae Historica, t. II, Lwów 1872. Jan Długosz, Historiae Polonicae libri XII, t. 2–3. Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, oddział LVI, inwentarz starostwa sieciechowskiego z 1769 roku.

Bibliografia

Pankowski Bartosz, Stan badań archeologicznych nad średniowiecznymi zamkami dawnego województwa sandomierskiego. Katalog, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego”, t. XXX, 2009, hasło nr 34 „Sieciechów”, s. 155–156.

Wąsowiczówna Teresa, Topografia wczesnośredniowiecznego Sieciechowa, „Przegląd Historyczny”, t. 50, z. 3, 1959, s. 567–581.

Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce Kategoria:Zamki w województwie mazowieckim Kategoria:Fundacje świeckie Kazimierza III Wielkiego Kategoria:Sieciechów (województwo mazowieckie)