Ból przewlekły, ból chroniczny (ang. chronic pain) – ból, który utrzymuje się lub nawraca przez okres dłuższy niż 3 miesiące. Może występować jako objaw choroby lub uszkodzenia, ale w części przypadków stanowi samodzielny problem zdrowotny, w którym ból jest jedynym lub dominującym problemem klinicznym.
Ból przewlekły jest zjawiskiem wieloczynnikowym, na którego powstawanie, utrzymywanie się i wpływ na funkcjonowanie mogą oddziaływać czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne. Może prowadzić do ograniczenia aktywności i sprawności, zaburzeń snu, cierpienia emocjonalnego oraz pogorszenia jakości życia.
W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11 ból przewlekły został ujęty w grupie MG30 i podzielony na przewlekły ból pierwotny oraz sześć głównych kategorii przewlekłego bólu wtórnego.
Definicja W klasyfikacji ICD-11 ból przewlekły zdefiniowano jako ból utrzymujący się lub nawracający przez okres dłuższy niż 3 miesiące. Kryterium czasowe zastąpiło stosowane wcześniej definicje odwołujące się między innymi do utrzymywania się bólu poza przewidywany okres gojenia.
Przewlekłość opisuje czasowy charakter bólu, a nie jego mechanizm. Zarówno ból ostry, jak i przewlekły może mieć różne mechanizmy, a u jednej osoby mogą współistnieć komponenty nocyceptywne, neuropatyczne i nocyplastyczne.
Klasyfikacja Klasyfikacja opracowana przez grupę roboczą Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu (IASP) we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia wyróżnia siedem głównych kategorii bólu przewlekłego:
przewlekły ból pierwotny (MG30.0); przewlekły ból związany z chorobą nowotworową (MG30.1); przewlekły ból pooperacyjny lub pourazowy (MG30.2); przewlekły wtórny ból mięśniowo-szkieletowy (MG30.3); przewlekły wtórny ból trzewny (MG30.4); przewlekły ból neuropatyczny (MG30.5); przewlekły wtórny ból głowy lub ból ustno-twarzowy (MG30.6).
Przewlekły ból pierwotny Przewlekły ból pierwotny oznacza ból występujący w co najmniej jednej okolicy anatomicznej przez ponad 3 miesiące, któremu towarzyszy istotne cierpienie emocjonalne lub ograniczenie funkcjonowania i którego nie można lepiej wyjaśnić innym rozpoznaniem przewlekłego bólu.
W tej kategorii ból jest traktowany jako problem zdrowotny sam w sobie, a nie wyłącznie jako objaw innej choroby. Obejmuje ona między innymi przewlekły ból uogólniony, do którego w ICD-11 zaliczono fibromialgię, przewlekły pierwotny ból mięśniowo-szkieletowy, przewlekły pierwotny ból trzewny oraz niektóre pierwotne bóle głowy i twarzy.
Określenie bólu jako pierwotnego nie oznacza jego psychogennego pochodzenia. Klasyfikacja zakłada możliwość współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych i nie wymaga przypisania bólu do jednej z tych grup czynników.
Przewlekły ból wtórny W przewlekłym bólu wtórnym ból jest związany z inną chorobą lub stanem zdrowotnym. ICD-11 wyróżnia przewlekły ból związany z chorobą nowotworową, pooperacyjny lub pourazowy, wtórny mięśniowo-szkieletowy, wtórny trzewny, neuropatyczny oraz wtórny ból głowy lub ustno-twarzowy.
Rozróżnienie bólu pierwotnego i wtórnego odnosi się do sposobu klasyfikowania stanu klinicznego i nie jest równoznaczne z podziałem według mechanizmów neurofizjologicznych bólu.
Mechanizmy Mechanizmy bólu przewlekłego są zróżnicowane. Ból nocyceptywny powstaje wskutek rzeczywistego lub zagrażającego uszkodzenia tkanek innych niż nerwowe i aktywacji nocyceptorów, ból neuropatyczny wynika z uszkodzenia lub choroby somatosensorycznego układu nerwowego, natomiast ból nocyplastyczny wiąże się ze zmienioną nocycepcją, której nie można w pełni wyjaśnić mechanizmem nocyceptywnym ani neuropatycznym. Mechanizmy te mogą występować jednocześnie i tworzyć kontinuum, dlatego przypisanie danego zespołu bólowego wyłącznie do jednej kategorii nie zawsze jest możliwe.
Jednym ze zjawisk neurofizjologicznych badanych w związku z bólem przewlekłym jest sensytyzacja ośrodkowa, definiowana jako zwiększona reaktywność neuronów nocyceptywnych w ośrodkowym układzie nerwowym na prawidłowy lub podprogowy sygnał aferentny. W warunkach eksperymentalnych sensytyzacji mogą towarzyszyć między innymi hiperalgezja, allodynia, nasilone czasowe sumowanie bólu i doznania utrzymujące się po ustaniu bodźca.
Sensytyzacja ośrodkowa nie jest jednak synonimem bólu nocyplastycznego, a hiperalgezja i allodynia nie są swoiste dla tego mechanizmu. Związek między sensytyzacją ośrodkową a powstawaniem i utrzymywaniem bólu przewlekłego u ludzi pozostaje przedmiotem badań, a obserwowane klinicznie zwiększenie wrażliwości bólowej nie jest bezpośrednim pomiarem aktywności neuronów ośrodkowego układu nerwowego.
Obraz kliniczny i rozpoznanie Obraz kliniczny bólu przewlekłego jest zróżnicowany i zależy od jego przyczyny, lokalizacji i mechanizmu. Natężenie bólu nie wykazuje prostej zależności od rodzaju ani rozległości zmian strukturalnych w tkankach, a na doświadczenie bólu wpływają również czynniki psychologiczne, społeczne i behawioralne.
Przewlekłemu bólowi mogą towarzyszyć ograniczenie sprawności fizycznej i codziennej aktywności, zaburzenia snu, zmęczenie, obniżenie nastroju, lęk oraz trudności w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym. Zależności pomiędzy bólem, snem i stanem psychicznym mogą być dwukierunkowe – ból może pogarszać sen i stan emocjonalny, a zaburzenia snu i cierpienie psychiczne mogą wpływać na przebieg bólu.
Rozpoznanie i ocena bólu przewlekłego opierają się na całościowej ocenie klinicznej. Obejmuje ona charakterystykę bólu, jego lokalizację, czas trwania i przebieg, badanie fizykalne, ocenę możliwych mechanizmów i przyczyn oraz wpływu bólu na funkcjonowanie fizyczne, psychiczne i społeczne. Badania laboratoryjne, obrazowe i inne badania dodatkowe dobiera się w zależności od obrazu klinicznego i podejrzewanej przyczyny bólu.
Epidemiologia Częstość występowania bólu przewlekłego różni się znacznie między badaniami ze względu na różnice definicji, badanych populacji i metod pomiaru. Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu podaje, że ból przewlekły występuje u około 20% dorosłych w krajach zachodnich.
W przeglądzie systematycznym badań populacji dorosłych w Europie opublikowanym w 2025 roku oszacowania punktowej częstości występowania bólu przewlekłego w poszczególnych badaniach wynosiły od 12% do 48%. Autorzy wskazali na znaczną heterogeniczność badań i różnice metodologiczne utrudniające uzyskanie jednego uniwersalnego oszacowania częstości występowania.
Ze względu na związek z niepełnosprawnością, ograniczeniem aktywności zawodowej, obciążeniem psychicznym i obniżeniem jakości życia ból przewlekły stanowi istotny problem zdrowia publicznego.
Leczenie Leczenie bólu przewlekłego zależy od jego przyczyny, dominujących mechanizmów, chorób współistniejących i wpływu bólu na funkcjonowanie. Nie istnieje jedna metoda leczenia odpowiednia dla wszystkich rodzajów bólu przewlekłego, a współczesne postępowanie opiera się na indywidualnym doborze metod do obrazu klinicznego pacjenta.
Postępowanie może obejmować leczenie choroby podstawowej, farmakoterapię, rehabilitację i aktywność fizyczną, metody psychologiczne oraz, w wybranych przypadkach, zabiegi interwencyjne i metody neuromodulacyjne. Cele leczenia mogą obejmować nie tylko zmniejszenie natężenia bólu, lecz również poprawę sprawności, snu, dobrostanu psychicznego, jakości życia i możliwości wykonywania codziennych czynności.
W bardziej złożonych przypadkach stosuje się leczenie interdyscyplinarne, łączące kompetencje specjalistów różnych dziedzin. Zespoły leczenia bólu mogą obejmować między innymi lekarzy różnych specjalności, psychologów, pielęgniarki, fizjoterapeutów i terapeutów zajęciowych.
Znaczenie poszczególnych metod jest różne w zależności od zespołu bólowego i dominujących mechanizmów. Z tego względu rozróżnienie komponentów nocyceptywnego, neuropatycznego i nocyplastycznego może mieć znaczenie dla doboru postępowania, przy czym u jednego chorego mechanizmy te mogą się nakładać.
Historia klasyfikacji W poprzednich wersjach Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób rozpoznania związane z bólem przewlekłym nie były reprezentowane w sposób systematyczny i znajdowały się w różnych częściach klasyfikacji. Utrudniało to między innymi prowadzenie badań epidemiologicznych i kodowanie przewlekłych zespołów bólowych.
W ramach prac nad ICD-11 grupa robocza Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu, współpracująca ze Światową Organizacją Zdrowia, opracowała nową klasyfikację przewlekłego bólu. Jej założeniem było umożliwienie klasyfikowania bólu zarówno jako objawu innej choroby, jak i – w przypadku przewlekłego bólu pierwotnego – jako problemu zdrowotnego samego w sobie. Badania terenowe przeprowadzone przed wprowadzeniem ICD-11 wykazały większą trafność kodowania przewlekłego bólu za pomocą nowej klasyfikacji niż przy użyciu ICD-10.
ICD-11 została przyjęta przez 72. Światowe Zgromadzenie Zdrowia w maju 2019 roku i formalnie weszła w życie 1 stycznia 2022 roku.
Zobacz też ból ból ostry ból nocyceptywny ból neuropatyczny ból nocyplastyczny nocycepcja sensytyzacja ośrodkowa
Przypisy
Kategoria:Ból