thumb|Dwór Samuela Wołk-Łaniewskiego w Ługomowiczach (fotografia z 1898 roku) Samuel Stanisław Wołk-Łaniewski herbu Korczak odm. (ur. 1770 w Jasieńcu, zm. 29 lutego 1852) – polski szlachcic z powiatu oszmiańskiego, oficer armii pruskiej i armii polskiej, działacz samorządu szlacheckiego, funkcjonariusz policji Imperium Rosyjskiego, właściciel ziemski.
Życiorys Pochodził z rodziny kalwińskiej i był synem Władysława Wołk-Łaniewskiego. Uczęszczał do Gimnazjum w Słucku. W młodości uciekł z domu w wyniku konfliktu z owdowiałą matką i występował w cyrku w Królewcu, po czym jeden z krewnych pomógł mu uzyskać patent porucznika w armii Królestwa Prus (1788). W 1790 roku był kapitanem w armii I Rzeczypospolitej, w 1792 roku otrzymał stopień rotmistrza Kawalerii Narodowej i w 1794 roku odniósł ranę w bitwie pod Maciejowicami. W 1811 roku został wybrany przez szlachtę powiatu oszmiańskiego na przewodniczącego („prezydenta”) powiatowego sądu ziemskiego na trzyletnią kadencję (w późniejszych dokumentach bywa tytułowany „prezydentem” lub „prezydentem powiatu oszmiańskiego”). W 1812 roku, w okresie kampanii wojsk napoleońskich w Rosji, znacznie powiększył swój majątek, dostarczając zboże armii rosyjskiej.
W 1831 roku, po stłumieniu powstania listopadowego, na rozkaz rosyjskiego pułkownika Kastelianowa został mianowany naczelnikiem okręgu Tymczasowego Departamentu Policji w Oszmianie i piastował to stanowisko do 1 stycznia 1844 roku. „Za udowodnioną wierność” władzom rosyjskim podczas powstania, w maju 1832 roku został nagrodzony brylantowym pierścieniem. W 1836 roku awansował na własną prośbę do rangi asesora kolegialnego (VIII stopień w rosyjskiej tabeli rang, tzw. „czynów”). W 1847 roku otrzymał Order Świętej Anny III Klasy na wniosek Wileńskiego Kolegium Ewangelicko-Reformowanego za znaczące datki pieniężne, które przekazał na rzecz Kościoła (trzy darowizny po 3000 rubli w latach 1824, 1833 i 1843).
W czasie swojego życia zgromadził wiele majątków ziemskich, w tym Ługomowicze (zakupił te dobra za 32 000 rubli srebrem i zbudował tam drewniany dwór, w którym mieściła się jego rezydencja), Jakuń, Kryliszki, Łazduny, Miagowicze (stały się własnością Wołk-Łaniewskiego przed 1834 rokiem, w 1850 roku wchodziły w skład majątku Łazduny) oraz Gieranony (nabyte pod koniec życia). W 1834 roku posiadał łącznie 2769 dusz (1401 mężczyzn i 1368 kobiet); uchodził za dziedzica okrutnego dla chłopów. Został pochowany w Ostaszynie.
Wszedł do historii literatury polskiej dzięki wzmiance w Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza, gdzie Gerwazy nazywa go „łotrem”, „tyranem dla chłopstwa” i „sługą Moskali”Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz. Księga siódma. Rada, w. 457–465. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Lwów, Warszawa, Kraków 1921.[dostęp 2026-09-30].. Był pradziadkiem i ojcem chrzestnym kolekcjonera malarstwa Ignacego Korwin-Milewskiego i działacza społeczno-politycznego Hipolita Milewskiego. W 2022 roku rosyjski regionalista Aleksiej Ignatowicz nazwał Samuela Wołk-Łaniewskiego „jednym z najbardziej znanych właścicieli ziemskich pierwszej połowy XIX wieku na terenie obecnego rejonu iwiejskiego” na Białorusi.
Rodzina Pierwszą żoną Samuela Wołk-Łaniewskiego była Katarzyna z d. Szukiewicz (zm. 1819), z którą miał czworo dzieci: syna Ignacego Błażeja Stanisława (ur. 1794, zm. prawdopodobnie w 1836 roku) oraz trzy córki, Kajetanę, Brygidę i Julię. Ignacy Wołk-Łaniewski wstąpił do 11 Iziumskiego Pułku Huzarów, służył w Szwadronie Kawalerii Szlacheckiej w , a później był kornetem w i w 1814 roku dotarł wraz z wojskami rosyjskimi do Paryża. W 1817 roku zwolniono go z armii carskiej „z powodu choroby” i awansowano na porucznika, po czym pełnił funkcję sędziego w oszmiańskim sądzie granicznym, rozstrzygającym spory o granice majątków ziemskich. Samuel Wołk-Łaniewski planował przekazanie majątków synowi, jednak Ignacy, a także jego żona Tekla zmarli przedwcześnie, w latach 30. XIX wieku. Zostawili po sobie trzy córki, Kazimierę, Weronikę i Annę. W grudniu 1820 roku Samuel Wołk-Łaniewski wziął w Iwiu ślub z Anną z d. Szwańską (zm. 1856, pochowana na cmentarzu w Dudach); ich małżeństwo było bezdzietne. W przeciwieństwie do męża Anna Wołk-Łaniewska była ciepło wspominana wśród chłopów.
Najmłodsza córka Samuela Wołk-Łaniewskiego, Julia, poślubiła Adolfa Wołk-Karaczewskiego, a więc przedstawiciela innej rodziny szlacheckiej. Zabieg ten miał na celu dalsze funkcjonowanie rodu pod tym samym nazwiskiem. Para miała jednak tylko jednego syna, Władysława, oficera huzarów, który jeszcze za życia Samuela zginął, pojedynkując się z kolegą z wojska. W tych okolicznościach Wołk-Łaniewski podjął decyzję o podziale majątku i przyznaniu poszczególnych części wnuczkom, które w chwili wyjścia za mąż otrzymały w posagu jedynie gotówkę.
W 1840 roku Kazimiera Wołk-Łaniewska wyszła za mąż za Bolesława Feliksa Dmochowskiego. W późniejszych latach stali się oni właścicielami majątków Jakuń i Kryliszki (w 1850 roku obszar ten, razem z sąsiednimi wsiami, Łobacze i Nowiki, wchodził w skład majątku Jakuń). Pod koniec lat 40. XIX wieku para zaczęła spędzać więcej czasu w Wilnie, gdzie w 1865 roku zmarł Bolesław Dmochowski, który został pochowany na cmentarzu na Rossie. Przyczyną jego śmierci miał być udar mózgu. Kilka miesięcy później umarła na tyfus 16-letnia córka Dmochowskich, Marianna. Kazimiera Dmochowska umarła w 1908 roku i została pochowana wraz z mężem i córką. Ich synowie, Franciszek Salezy i Jan Marian Dmochowscy, podzielili się majątkami Kryliszki i Jakuń. Obszar należący do Kryliszek został w późniejszych latach podzielony między włościan, a Jakuń pozostał w rękach rodziny Dmochowskich do wybuchu drugiej wojny światowej.
Weronika Wołk-Łaniewska i Oskar Milewski mieli kilkoro dzieci, w tym Ignacego Korwin-Milewskiego, Mariannę (po mężu Meysztowicz) i Hipolita Milewskiego. Po śmierci Samuela Wołk-Łaniewskiego Milewscy stali się właścicielami majątków Gieranony i Ługomowicze. Nieco później weszli również w posiadanie majątku Łazduny, który początkowo otrzymała najmłodsza z córek Ignacego Wołk-Łaniewskiego, Anna (po mężu Korsak). Ponieważ Ignacy i Hipolit Milewscy nie doczekali się potomstwa, ostatnim dziedzicem Gieranon był syn ich siostry, Szymon Meysztowicz, który nabył majątek w 1925 roku.
Odniesienia w literaturze Samuel Wołk-Łaniewski został wspomniany w VII księdze Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, gdzie Gerwazy mówi o nim następująco: Wszakże to Dobrzyńscy sami Bili się na zajeździe myskim z Moskalami, Których przywiódł jenerał ruski Wojniłowicz I łotr, przyjaciel jego, pan Wołk z Ługomowicz; Pamiętacie, jak Wołka wzięliśmy w niewolę, Jak chcieliśmy go wieszać na belce w stodole, Iż był tyran dla chłopstwa, a sługa Moskali; Ale się chłopi głupi nad nim zlitowali! (Upiec go muszę kiedyś na tym Scyzoryku).
Samuela Wołk-Łaniewskiego próbował bronić w swoich wspomnieniach, wydanych w 1930 roku, jeden z jego potomków, działacz polityczno-społeczny Hipolit Milewski, nazywając go „człowiekiem swego czasu i swojego środowiska” i wyrażając krytyczne opinie o Adamie Mickiewiczu.
Przypisy
Kategoria:Ludzie związani z gubernią wileńską Kategoria:Oficerowie I Rzeczypospolitej Kategoria:Oficerowie kawalerii powstania kościuszkowskiego Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętej Anny Kategoria:Polacy – oficerowie armii pruskiej Kategoria:Policjanci Kategoria:Polscy filantropi Kategoria:Polscy ziemianie (ziemie zabrane) Kategoria:Rotmistrzowie kawalerii narodowej Kategoria:Sędziowie ziemscy oszmiańscy Kategoria:Urzędnicy Imperium Rosyjskiego Kategoria:Urodzeni w 1770 Kategoria:Zmarli w 1852