thumb|Thomas Henry Huxley, twórca terminu agnostycyzm

Agnostycyzm ( α- a-, bez + γνώσις gnōsis, wiedzy; od gnostycyzmu) – pogląd filozoficzny, według którego obecnie niemożliwe jest całkowite poznanie rzeczywistości. W kontekście religijnym agnostycyzm oznacza niemożliwość dowiedzenia się, czy Bóg lub bogowie istnieją, czy też nie. Osobą, która wprowadziła termin agnostycyzm, jest Thomas Henry Huxley (dziadek Aldousa Huxleya). Agnostycyzm przybiera różne formy, i tak agnostyk może być ateistą, teistą albo żadnym z nich.

Bertrand Russell w broszurze „Kto to jest agnostyk?” stwierdził, że chrześcijanie twierdzą, że wiemy, że Bóg jest, ateiści – że wiemy, że Boga nie ma, natomiast agnostycy przyjmują, że nie ma dostatecznych podstaw, aby potwierdzić istnienie Boga lub mu zaprzeczyć.

Według filozofa Jana Hartmana agnostycyzm można opisać następująco:

Agnostycyzm to postawa uczciwości intelektualnej. Agnostyk mówi tak: gdyby Bóg istniał, oczekiwałby, że będę agnostykiem, bo naprawdę nie wiem. Jest pychą udawać, że się wie coś, czego się nie wie.

Za najprostszą – acz nie we wszystkich przypadkach trafną – różnicę w odróżnieniu agnostyka od ateisty można przyjąć stwierdzenie: Ateista nie wierzy i zaprzecza, agnostyk nie jest przekonany do istnienia Boga (lub bogów), ale też nie zaprzecza jego (ich) istnieniu.

Etymologia Słowo „agnostyk” wprowadził Thomas Henry Huxley w 1871 r., aby opisać filozofię, która sprzeciwia się gnostycyzmowi, mając na myśli nie tylko grupę religijną z początku pierwszego tysiąclecia, lecz wszystkie twierdzenia duchowej lub mistycznej wiary.

Przywódcy wczesnego Kościoła chrześcijańskiego używali greckiego słowa gnoza (wiedza, poznanie) dla opisania „wiedzy duchowej”. Agnostycyzmu nie wolno mylić z religijnymi nurtami przeciwstawnymi doktrynie gnozy i gnostycyzmu; te nurty zwykle nie mają wiele wspólnego z agnostycyzmem. Huxley użył pojęcia w znaczeniu generalnym.

Klasyfikacja agnostycyzmu Agnostycyzm nie jest stanowiskiem jednolitym, Można wyróżnić wiele jego odmian.

Agnostycyzm nie jest „trzecią pozycją”, pomiędzy teizmem a ateizmem, lecz zawieszeniem sądów co do jakiegoś aspektu religijności. Można wyróżnić agnostyczny ateizm i agnostyczny teizm. Agnostyczni ateiści nie wierzą w Boga i nie uznają wpływu religii na życie, jednocześnie wiedząc, że ta postawa nie jest mocno uzasadniona (brak możliwości rozstrzygnięcia pytania o istnienie Boga). Agnostyczni teiści również uznają, że ich postawy nie mają silnego uzasadnienia, choć deklarują wiarę w Boga i mogą praktykować religię. Agnostycyzm teistyczny, oparty często na tradycji wierzeń w danej społeczności, może być rozpowszechniony wśród wyznawców religii instytucjonalnych, bez podważania ich stabilności.

W zależności od zakresu i siły postawy, można wyróżnić silny i słaby agnostycyzm. Agnostycyzm słaby jest postawą osobistą i oznacza, że dana osoba nie jest w stanie dać należycie uzasadnionej odpowiedzi co do istnienia Boga. Z kolei agnostycyzm silny jest stanowiskiem epistemologicznym. Zgodnie z nim na pytanie o istnienie Boga z samej jego natury nie można dać odpowiedzi. Silny agnostycyzm nie tylko nie dotyczy osobistych przekonań, ale również jest podstawą oceny jakichkolwiek przekonań religijnych, jako nienależycie uzasadnionych.

Według innych kryteriów rozróżnia się lokalny i globalny agnostycyzm. Agnostycyzm lokalny, znacznie bardziej rozpowszechniony (może być nawet uznany za powszechny), jest stanowiskiem dotyczącym pewnego aspektu religijności (np. istnienie Boga, jego atrybuty, życie pozagrobowe). Agnostycyzm globalny dotyczy całości kwestii religijnych. Teologia apofatyczna opiera się na założeniu, że jakiekolwiek formy poznania czy opisania Boga przez człowieka są niemożliwe.

We współczesnych dyskusjach nad agnostycyzmem wiele uwagi poświęcono stanowisku Richarda Dawkinsa, który w książce Bóg urojony (2006) przedstawił różne własną klasyfikację postaw religijnych. Rozróżnił tam dwie postaci agnostycyzmu: Chwilowy Agnostycyzm ze względów Praktycznych” (CHAP, ang. Temporary Agnosticism in Practice, TAP) oraz Generalny Agnostycyzm ze względów Pryncypialnych (GAP, ang. Permanent Agnosticism in Principle, PAP). Pierwszy rodzaj agnostycyzmu jest postawą naturalną, nie tylko w kwestiach religijnych, ale jakichkolwiek kwestiach poznawczych. Drugi rodzaj agnostycyzmu jest postawą właściwą w kontekstach, w których jakikolwiek dowód jest z zasady niemożliwy (dowodliwość jest tu nieadekwatna). Pytania o istnienie Boga są właśnie tego rodzaju kwestiami.

Agnostycyzm a poznanie Agnostycyzm filozoficzny to pogląd odnoszący się do ludzkiego poznania. Głosi on, że ludzkie poznanie jest ograniczone i nie dostarcza obiektywnej wiedzy o rzeczywistości lub nie można zweryfikować jej prawdziwości. Jest to pojęcie bliskie sceptycyzmowi filozoficznemu.

Agnostycyzm skupia się wyłącznie na możliwościach poznania, nie zaś na jego wartości.

Agnostycyzm w Polsce W Polsce agnostycy według badań CBOS z 2012 r. stanowią razem z ateistami i bezwyznaniowcami 4,2% społeczeństwa. Agnostycy są też określani jako religijna szara strefa.

Krytyka agnostycyzmu Agnostycyzm krytykuje się z perspektywy różnych stanowisk. Blaise Pascal przedstawił argument, znany jako zakład Pascala, w którym przekonywał o potrzebie wiary niezależnie od obecności dowodów istnienia boga. William James odrzucał uniwersalną konieczność wyboru na podstawie wiedzy empirycznej i stwierdził, że niektóre hipotezy (jak istnienie boga) wymagają decyzji opartej na emocjonalnej naturze człowieka. .

Krytyka teistyczna Krytycy teistyczni twierdzą, że w praktyce agnostycyzm jest niemożliwy, ponieważ człowiek może żyć tylko tak, jakby Bóg nie istniał (etsi deus non-daretur), lub jakby istniał Bóg (etsi deus daretur).

Uczeni religijni tacy jak Laurence B. Brown krytykują nadużycia słowa agnostycyzm, twierdząc, że stał się jednym z najbardziej błędnych terminów w metafizyce. Laurence B. Brown stawia pytanie: „Twierdzisz, że nic nie może być znane z całą pewnością ... jak więc możesz być tak pewny?”.

Kościół katolicki traktuje agnostycyzm podobnie jak ateizm. Katechizm Kościoła Katolickiego uznaje agnostycyzm w odniesieniu do Boga za grzech przeciwko cnocie religijności, uważając, że agnostycyzm może się wiązać zarówno z jakimś poszukiwaniem Boga, jak i z ucieczką przed ostatecznymi pytaniami egzystencjalnymi oraz lenistwem sumienia moralnego i być równoznaczny z ateizmem praktycznym.

Krytyka ateistyczna Według Richarda Dawkinsa, rozróżnienie między agnostycyzmem a ateizmem jest niewygodne i zależy od tego, jak blisko zera osoba jest skłonna ocenić prawdopodobieństwo istnienia jakiegokolwiek podmiotu podobnego do boga. O sobie, kontynuuje Dawkins: „Jestem agnostykiem tylko w takim zakresie, w jakim jestem agnostykiem w stosunku do wróżek w ogrodzie”. Dawkins identyfikuje również dwie kategorie agnostycyzmu; „Tymczasowa Agnostykacja w praktyce” (TAP) i „Stała Agnostykacja Zasad” (PAP). Stwierdza on, że „agnostycyzm o istnieniu Boga należy do kategorii przejściowej lub kategorii TAP albo istnieje albo nie. Jest to pytanie naukowe, pewnego dnia możemy znać odpowiedź, a tymczasem możemy powiedzieć coś dość silnego O prawdopodobieństwie” i uważa PAP za „głęboko nieunikniony rodzaj ogrodzenia”.

Zobacz też

egzystencjalizm gnostycyzm Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków ruch racjonalistyczny relatywizm sceptycyzm sekularyzm solipsyzm dyskordianizm

Uwagi

Przypisy American Heritage Dictionary, 2000, ‘agnostic’.

Zmiany religijności Polaków po śmierci Jana Pawła II na dzień 11 stycznia 2012 – Centrum Badania Opinii Społecznej.

Linki zewnętrzne Polskojęzyczne Stanisław Kamiński, Stanisław Zięba, Agnostycyzm, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05]. Artykuły na stronie racjonalista.pl [dostęp 2024-05-08]: Barbara Stanosz, Agnostycyzm, 14 kwietnia 2004. Maria Szyszkowska, Agnostycyzm, 11 maja 2003.

Anglojęzyczne

Agnosticism , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

Kategoria:Antropologia filozoficzna