thumb|Polska szlachta w mundurach wojewódzkich w XVIII wieku thumb|Szlachcic polski – popularny, imaginacyjny portret Stanisława Antoniego Szczuki, ok. 1735-1740, nieznanego autora, pałac w Wilanowie, galeria thumb|Potwierdzenie przez króla polskiego Stefana Batorego na sejmie koronacyjnym w 1576 roku praw i przywilejów szlachty Rzeczypospolitej thumb|Polski szlachcic w kontuszu i żupanie z rogatywką w ręku na XVIII-wiecznym rysunku Jana Norblina Szlachta polska – stan społeczny istniejący w Koronie Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów w tym na obecnych ziemiach polskich, litewskich, białoruskich i ukraińskich oraz łotewskich i estońskich, funkcjonujący również w czasie zaborów oraz pierwotnie w II RP do 1921 roku, kiedy prawnie przestał być uznawany na mocy konstytucji. Powstała z przekształcenia się stanu rycerskiego w szlachecki.
Do końca XVIII wieku szlachta w Polsce cieszyła się licznymi przywilejami (przywileje szlacheckie): m.in. wyłącznego prawa do posiadania własności ziemskiej, wolności od uwięzienia przed wydaniem wyroku sądowego (neminem captivabimus nisi iure victum, prawo to nie przysługiwało nieposesjonatomZofia Trawicka, Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572–1696, Kielce 1985, s. 35.), wolności od podatków z ziem folwarcznych, wolności od ceł przywozowych za towary nabyte za granicą na własny użytek, prawa do nabywania po niskiej cenie soli, wyłączności do korzystania z praw publicznych, wyłączności na dostęp do godności świeckich i publicznychJerzy Komorowski, Ziemiaństwo jako przedmiot badań, "Historyka", XLI, 2011, s. 109..
Samo szlachectwo nie dawało pełni praw, dopiero w powiązaniu z ziemiaństwem stanowiło obywatelstwo i stwarzało możliwości korzystania ze wszystkich wolności szlacheckich.
Według nowszej historiografii szlachty w Polsce było w stosunku do całej ludności około 6%, podczas gdy w Anglii, Francji (z wyjątkiem Bretanii), Rosji, Czechach i Austrii wskaźnik ten nie przekraczał 2%Andrzej Zajączkowski, Szlachta polska. Kultura i struktura, Warszawa 1993, s. 10., a porównywalny poziom osiągał w Europie jedynie w Hiszpanii i na Węgrzech.
Nazwa Nazwa szlachta wywodzi się od niemieckiego słowa geschlecht (ród) lub od starodolnoniemieckiego slahta, co oznacza rąbać (oba słowa mogły się też wymieszać). Do Polski słowo to przyszło z Czech, w towarzystwie innych słów dotyczących kwestii administracyjnych państwa. Mianem tym określano ludzi szlachetnie urodzonych, czyli wywodzących się od rodziców o takim samym pochodzeniu, lub uszlachconych w uznaniu jakichś szczególnych zasług, w odróżnieniu od pospólstwa. Formalnie i prawnie nie istniało w Polsce rozróżnienie na szlachtę wyższą i niższą, różnice leżały jedynie w zamożności. Rozróżnienie formalne istniało jeszcze w stanie rycerskim, kiedy to przewidywano odmienne kary dla rycerstwa wyższego i niższego, lecz ustrój demokracji szlacheckiej zrównał nominalnie w prawach wszystkich szlachetnie urodzonych. Z czasem jednak i z napływem szlachty zagranicznej, zaczęło się pojawiać coraz głębsze zróżnicowanie ekonomiczne, pojawiły się rody arystokratyczne, szlachta średnia i szlachta szaraczkowa, o różnym statusie społecznym, czasem różniąca się od chłopstwa jedynie kultywowaniem rodowej tradycji i odrębnym statusem prawnym.
Według polskiego etnografa Zoriana Dołęga-Chodakowskiego, autora książki O Sławiańszczyźnie przed Chrześcijaństwem słowo szlachta należy łączyć z trzonem Lach. (z-lachcić) W swoim dziele pisał on:
"Kto się dorobił godności zasługami (...) ten mógł się dostać do grona lachów, ten mógł powiększyć koło lachów, zatem ten z-lachcił się, stał się zlachconym, otrzymywał znak rodzinny, herb i dawał początek rodowi ślacheckiemu."
Od XIV wieku wśród polskiej szlachty zapanowała moda na dodawanie do nazwisk odmiejscowego morfemu -ski, -cki lub -dzki, która była charakterystyczną końcówką dla szlacheckich nazwisk polskiego pochodzenia. Nazwiska z tego typu przyrostkami wiążą się z sarmacką kulturą szlachecką i były odpowiednikiem zwrotów tytularnych występujących w szlacheckich nazwiskach za granicą jak we Francji de czy w Niemczech von„Inni nazwiska swoje z zakończeniem ski, które tyle znaczy co francuskie de lub niemieckie von, otrzymali od ziem, które posiadali.”, [w:] Henryk Mierzenski, Podole, Wołyń i Ukraina, s. 13, 1863; „W Koronie nazwisko na -ski uznawane było za szlacheckie, na -owicz zaś za mieszczańskie.”, [w:] Polsko-białoruskie związki językowe, literackie, historyczne, Tom 11.Zygmunt Gloger, Encyklopedja staropolska ilustrowana, Warszawa 1900–1903, hasło „Nazwiska ludzi”..
Stan szlachecki Szlachta ukształtowała się w Europie w średniowieczu, najczęściej jednak wywodzi się pochodzenie stanu szlacheckiego z dawniejszych czasów, z arystokracji plemiennej (wodzowie plemion, starszyzna, uprzywilejowane kasty wojowników) okresu wędrówki ludów. Pierwszymi szlachcicami byli rycerze, grupa uprzywilejowana i obdarzana przywilejami przez władców, jako główne ich oparcie w dążeniu do władzy i w jej utrzymywaniu. Później godność szlachecką można było uzyskać poprzez uszlachcenie (w nagrodę za zasługi dla władcy) lub zwykłą drogą kupna tytułu. Szlachta posiadała szereg przywilejów oraz obowiązków. W odróżnieniu od powstałej na Zachodzie struktury feudalnej, w Polsce istniał podział na gentes, do których należały rodziny możnowładców i drobnej szlachty, równe pod względem prawnymOskar Halecki, Jadwiga Andegaweńska i kształtowanie się Europy Środkowowschodniej, Kraków 2000, s. 98..
W Koronie na mocy konstytucji sejmu 1505 roku, na Litwie Statutu, szlachectwo tracili ci, którzy osiedlili się w mieście, zajmowali się kramarstwem, szynkarstwem oraz pełnili urzędy miejskie. W Wielkim Księstwie szlachectwo tracono czasowo. W Koronie tak było tylko do roku 1633, kiedy sejm uchwalił konstytucję O wywodzeniu szlachectwa, która nie tylko wykluczała możność powrotu, ale odmawiała szlachectwa dzieciom urodzonym w czasie, gdy rodzice trudnili się zajęciami miejskimiHenryk Wisner, Rzeczpospolita Wazów. Czasy Zygmunta III i Władysława IV, t.1, Warszawa 2002, s. 44..
Szlachta polska posiadała nieograniczone prawo do myślistwaHenryk Wisner, Rzeczpospolita Wazów. Czasy Zygmunta III i Władysława IV, t.1, Warszawa 2002, s. 49..
Od XVII wieku stan szlachecki w Polsce stał się bardziej hermetyczny, dążył do podkreślenia swej wyjątkowości, nawet poprzez mitologizowanie swego pochodzenia (Sarmacja). Temu samemu służyło legitymowanie się dokumentami rodowymi – osoby nie posiadające takowych, czy legitymujące się świeżym szlachectwem, nie miały wielkich szans na wejście do starych rodzin, a małżeństwa zawierane między osobami szlachetnie urodzonymi z osobami o bardziej pospolitym pochodzeniu (również mieszczańskim) były postrzegane jako mezalianse. Prowadziło to nieuchronnie do endogamii i zamykania się szlachty w wąskim kręgu. W późniejszych czasach nobilitacje szlacheckie leżały w gestii władz państwowych i były nadawane za zasługi wojskowe lub cywilne. Z czasem szlachta zaczęła tracić znaczenie – coraz ważniejsze stawało się wykształcenie i stan posiadania, a te nie zawsze szły w parze ze starożytnością rodu.
Zniesienie Ustrój stanowy w Polsce został zniesiony przez Konstytucję marcową z 17 marca 1921. W artykule 96. zapisano: Rzeczpospolita Polska nie uznaje przywilejów rodowych ani stanowych, jak również żadnych herbów, tytułów rodowych i innych z wyjątkiem naukowych, urzędowych i zawodowych. Obywatelowi Rzeczypospolitej nie wolno przyjmować bez zezwolenia Prezydenta Rzeczypospolitej tytułów ani orderów cudzoziemskichUstawa z dnia 17 marca 1921 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (). Ten antyszlachecki w swojej wymowie przepis został uchylony następnie przez Konstytucję kwietniową, uchwaloną 23 kwietnia 1935, głoszącą w art. 81 ust. 2: Jednocześnie uchyla się ustawę z dnia 17 marca 1921 r. (...), z wyjątkiem art. 99, 109-118 i 120, co oznaczało, że od czasu, gdy obowiązywała Konstytucja kwietniowa, tytułów szlacheckich i arystokratycznych można było używać, gdyż art. 96 Konstytucji marcowej wraz z innymi jej przepisami, z wyjątkiem wyraźnie utrzymanych w mocy, został uchylony. Jednocześnie państwo polskie nie przywracało cofniętych prerogatyw stanu szlacheckiego – art. 7 Konstytucji kwietniowej stanowił: 1. Wartością wysiłku i zasług obywatela na rzecz dobra powszechnego mierzone będą jego uprawnienia do wpływania na sprawy publiczne. 2. Ani pochodzenie, ani wyznanie, ani płeć, ani narodowość nie mogą być powodem ograniczenia tych uprawnieńUstawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (). Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej do kwestii tytułów szlacheckich i arystokratycznych nie odnosiła się w ogóleKonstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (). Zanim jednak 22 lipca 1952 uchwalono Konstytucję PRL, w manifeście PKWN 22 lipca 1944 tymczasowo zostały przywrócone do życia „podstawowe założenia” Konstytucji marcowej, która „herbów, tytułów rodowych i innych” nie uznawała, z czego wypływa wniosek, że Polska Ludowa, podobnie jak II RP do 1935, także tych tytułów nie uznawała (pozostawałoby to zresztą w sprzeczności z aksjologią państwa komunistycznego, gdzie szlachta i arystokracja byli wrogami klasowymi, jako obszarnicy i wyzyskiwacze). Ponieważ demokratyczny ustrojodawca nie zakwestionował skutków prawnych działalności organów Polski Ludowej, zaś współczesna Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 w art. 32, ust. 1 głosi: Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne, należy przyjąć, że III RP tych tytułów również nie uznaje. Interpretację tę potwierdził wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2008. W 2006 kierownik Urzędu Stanu Cywilnego Łódź-Centrum odmówił uzupełnienia aktu urodzenia poprzez wpisanie przed nazwiskiem wnioskodawcy członu „hrabia”. Od tej decyzji wnioskodawca złożył odwołanie do Wojewody Łódzkiego, a następnie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, jednak decyzja została utrzymana w mocy przez kolejne instancje administracyjne i sądowe. Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną od wyroku WSA w Łodzi, odmawiającego możliwości używania w aktach stanu cywilnego tytułu „hrabia”, ostatecznie oddalił, co oznacza, że tytułów szlacheckich i arystokratycznych w dokumentach urzędowych używać nie możnaWyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2008 r., sygn. akt II OSK 1160/07..
Liczba szlachty Udział stanu szlacheckiego w całkowitej populacji Rzeczypospolitej nie został dotąd precyzyjnie oszacowany dla całości terytorium; zadanie to utrudnia fragmentaryczność źródeł i różnice w metodach badawczych. Witold Kula obliczył w 1951, że w Wielkopolsce, Małopolsce i Mazowszu szlachta stanowiła średnio 9,8% ogółu mieszkańców i stąd w historiografii polskiej drugiej połowy XX w. przyjęła się wielkość 8–10%. Norman Davies oceniał, pisząc w 1981, że proporcja ta wynosiła 6,6% społeczeństwa w dobie unii lubelskiej z 1569, około 9% w końcu XVII w. i wzrosła jeszcze w XVIII w.Norman Davies, Boże Igrzysko. Historia Polski, Kraków 1991, s. 289., a Andrzej Zajączkowski podawał w 1993, że w 1791 szlachty w Polsce było w stosunku do całej ludności około 8%. Już jednak w latach 70. Emanuel Rostworowski szacował liczbę szlachty w przededniu rozbiorów na 6–6,5% ludności. Zbliżone wartości zaakceptowała pod wpływem analiz o zasięgu regionalnym (m.in. w ramach prac nad Atlasem historycznym Polski) nowsza historiografia z przełomu XX/XXI wieku: nie więcej niż 5–6% dla Korony w XVI w. (Andrzej Wyczański, 2001) lub 5,5–6,5% dla całości Rzeczypospolitej (Mariusz Markiewicz, 2007). W 1983 Henryk Łowmiański obliczył dla Litwy z 1528 współczynnik rozpowszechnienia stanu szlacheckiego na poziomie 3,9%.