thumb|Wacław Sieroszewski (ok. 1915) thumb|Wacław Sieroszewski. Zdjęcie policyjne z akt Ochrany (1910) thumb|Oficerowie Legionów, Zakopane 16 grudnia 1914. Od lewej Tytus Czaki, Wacław Sieroszewski, Józef Piłsudski, Tadeusz Kasprzycki, Walery Sławek thumb|Grób Wacława Sieroszewskiego na warszawskich Powązkach thumb|Pomnik Wacława Sieroszewskiego w Jakucku (zniszczone w 2023 r.) thumb|Tablica pamiątkowa przy ul. Górnośląskiej 16 w Warszawie Wacław Kajetan Sieroszewski, Wacław Sirko (ur. 24 sierpnia 1858 w Wólce Kozłowskiej, zm. 20 kwietnia 1945 w Piasecznie) – polski działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari, pisarz, tworzący na pograniczu czterech epok: pozytywizmu, Młodej Polski, dwudziestolecia międzywojennego oraz współczesności, zesłaniec na Syberię, podróżnik, badacz, etnograf Syberii i działacz niepodległościowy, poseł III kadencji i senator IV kadencji w II RP.

Życiorys Młodość i więzienie Po uwięzieniu ojca za udział w powstaniu styczniowym i śmierci matki pozostawał pod opieką rodziny. Za udział w tajnych stowarzyszeniach patriotycznych został wydalony przez władze rosyjskie z V klasy gimnazjum. Praktykował jako terminator ślusarski, uczył się w kolejowej Szkole Technicznej. Związany z ruchem socjalistycznym, zakładał kółka i kasy oporu wśród robotników. Aresztowany w 1878 i osadzony w X Pawilonie Cytadeli WarszawskiejO kawalerii polskiej XX wieku, s. 23.. W 1879, podczas buntu więźniów, rzucił w generała ramą wyrwaną z okna. Ten czyn został zakwalifikowany jako próba zamachu, groziła mu za niego kara śmierci. Jednak sam poszkodowany, gen. Ulrych podczas procesu, mającego miejsce 22 lipca 1879 r. stwierdził, że okiennica nie została rzucona umyślnie, była źle przymocowana i wypadła z rąk młodemu Wacławowi. Sieroszewskiego skazano na 8 lat twierdzy. Wyrok Wacława został jednak złagodzony przez gubernatora hr gen. Pawła Kotzebue, na zesłanie i osiedlenie na najdalszych krańcach Syberii.

Zesłanie W 1880 przybył do Wierchojańska, gdzie spędził 3 lata, zajmując się głównie prowadzeniem warsztatu kowalskiego, myślistwem oraz wyrobem biżuterii. W maju 1880 r. Wacław ożenił się z dwudziestoletnią Jakutką, Ariną Czełba-Kysą, siostrą żony Jana Zaborowskiego, zesłanego za udział w powstaniu styczniowym. Wacław dwukrotnie podejmował próbę ucieczki. W obu przypadkach współorganizatorką była żona Sieroszewskiego. Z pierwszej ucieczki zesłańcy zawrócili sami, natomiast druga – przygotowywana przy wsparciu amerykańskich rozbitków z wyprawy George’a De Longa, a także ze strony finansowej przez Adama Szymańskiego – skończyła się złapaniem uciekających. Uznanemu za przywódcę dezerterów Sieroszewskiemu drugi raz w życiu groziła kara śmierci; skazano go na pięć uderzeń knutem, co mogło spowodować zgon. W Wierchojańsku brakowało kata i wyrok został zamieniony na wieczyste osiedlenie w obszarze oddalonym o ponad „sto wiorst od drogi handlowej, rzeki, i miasta”. Kolejne miejsca zesłania Sieroszewskiego to: Sriedniekołymsk, Andyłach, Bajagantajski Ułus, Namski Ułus. Pobyt w Namskim Ułusie umożliwił spisanie relacji etnograficznych dotyczących Jakutów i ich wierzeń, w tym wielokrotnie cytowanych w literaturze etnologicznej i religioznawczej dotyczącej szamanizmu. Było to możliwe dzięki znajomości z jakuckim szamanem, Tusputem. W 1890 zaowocowało to opublikowaniem w rosyjskim czasopiśmie „Sybirskij Sbornik” artykułu „Kak i wo czto wierujut Jakuty”, a z czasem relacje te stały się podstawą dla monografii Dwanaście lat w kraju Jakutów. Po przyjęciu Wacława do gminy Tiuchtiur w 1890, możliwe było nadanie mu w 1892 paszportu osiedleńczego, dającego mu możliwość poruszania się po całej Syberii Wschodniej. Umożliwiło mu to osiedlenie się w Irkucku w 1892, dwa lata później przeniósł się do Petersburga. Dzięki dofinansowaniu z Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego mógł zająć się szczegółowymi badaniami nad Jakucją, został włączony do Irkuckiego oddziału tej instytucji. W 1896 w Petersburgu wydano dzieło Wacława Sieroszewskiego Jakuty. Opyt etnograficzeskogo issledowanija, tom 1. Książkę nagrodzono złotym medalem Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego, a wskutek zabiegów Grigorija Potanina i Piotra Siemionowa pozwolono Wacławowi na powrót do ojczyzny.

Powrót do Polski, wyprawy badawcze na Daleki Wschód W 1900 nakładem Karpińskiego ukazało się polskie wydanie monografii o Jakutach, nosi ono tytuł Dwanaście lat w kraju Jakutów. W 1900 za udział w manifestacji w rocznicę odsłonięcia Pomnika Adama Mickiewicza w Warszawie został aresztowany i wydalony z Kongresówki. Dzięki poparciu Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w latach 1903–1904 odbył wyprawę na Daleki Wschód Rosji (badał życie tamtejszych narodów) i wyprawę badawczą na wyspy japońskie. W 1903 na Hokkaido, w towarzystwie Bronisława Piłsudskiego przeprowadził badania nad Ajnami. W 1904 przez Koreę, Chiny, Cejlon i Egipt powrócił do Warszawy. Swoje doświadczenia z wyprawy na Hokkaido przedstawił w książce Wśród kosmatych ludzi.

Walka o niepodległość i życie w II Rzeczypospolitej W czasie rewolucji w 1905 więziony kolejno na Pawiaku i w X Pawilonie. Wyjechał do Galicji, przebywał głównie w Krakowie i Zakopanem. W latach 1910–1914 mieszkał w Paryżu. Wstąpił do Związku Strzeleckiego.

6 sierpnia 1914 wstąpił do Legionów Polskich. Walczył w szeregach 1 pułku ułanów Legionów Polskich, awansował na podoficera. 15 grudnia 1915 został zwolniony ze służby „z powodu podeszłego wieku i złego stanu zdrowia”. Dowództwo Legionów Polskich zatwierdziło jego zwolnienie dopiero 7 lipca 1917Odprawy Komendy Legionów Polskich, Centralne Archiwum Wojskowe, sygn. I.120.1.295b, s. 458 .. Członek Centralnego Komitetu Narodowego w Warszawie (XI 1916 – V 1917)Jerzy Z. Pająk, O rząd i armię. Centralny Komitet Narodowy (1915–1917), Kielce 2003, s. 246..

W 1918 jako przywódca Stronnictwa Niezawisłości Narodowej został ministrem informacji i propagandy w Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej w Lublinie.

Był delegatem na zjazd Związku Zawodowego Literatów Polskich 4 lutego 1922 w Warszawie. W latach 1927–1930 był prezesem ZZLP. Od 1927 zasiadał w składzie Kapituły Orderu Odrodzenia Polski. 1 lipca 1928 otrzymał godność członka honorowego założonego w tym roku Związku Sybiraków oraz został wybrany na członka zarządu głównego tej organizacji. W 1933 został członkiem Polskiej Akademii Literatury. Pod koniec lat 30. jako prezes PAL był członkiem zarządu Towarzystwa Wyższej Szkole Dziennikarskiej w Warszawie.

Sprawował mandat senatora RP IV kadencji (1935–1938), powołany przez prezydentaAlbum-skorowidz Senatu i Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz Sejmu Śląskiego. Kadencja 1935/1940, 1936, s. 241.. W parlamencie 5 grudnia 1935 został wybrany na prezesa klubu dyskusyjnego posłów i senatorów uczestników walk o niepodległość.

W czasie okupacji niemieckiej mieszkał w Warszawie. Zmarł 20 kwietnia 1945 w Piasecznie. Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 209-2-14).

Miał syna Włodzimierza, który został prawnikiem, a w 1929 radcą w Ministerstwie Oświaty.

Dorobek literacki i naukowy Napisał wiele powieści, nowel i książek opisujących życie na Dalekim Wschodzie. Głównie znany jest jako autor powieści. Napisał także kilka książek o charakterze naukowym, opisujących życie takich społeczności azjatyckich jak Jakuci, Koreańczycy oraz Ajnowie. Sieroszewski nie patrzył na krajowców, tak jak zwykli to niejednokrotnie czynić antropolodzy z krajów kolonizatorskich, nawiązywał on wśród syberyjskiego ludu przyjaźnie, zawierał znajomości, nawet założył rodzinę, udało mu się więc wniknąć do opisywanego społeczeństwa, poznać je od środka.

Twórczość

Dzieła zbiorowe (tomy 1–25, 1931–1935) Dzieła (tomy 1–20, 1958–1963)

Prace etnograficzne Dwanaście lat w kraju Jakutów Korea. Klucz Dalekiego Wschodu Wśród kosmatych ludzi Ze świata W niepodległej Mongolii

Beletrystyka Na kresach lasów (1894) – powieść W matni (1897) – zbiór opowiadań Latorośle – opowiadanie Jesienią – opowiadanie Chajlach – opowiadanie Skradziony chłopak – opowiadanie W ofierze bogom – opowiadanie Czukcze – opowiadanie Risztau (1899) – powieść Dno nędzy (1900) – opowiadanie Powieści chińskie (1903) – zbiór opowiadań Ucieczka (1904) – powieść Ol-Soni-Kisań – opowiadanie Z życia Korei – opowiadanie Zamorski diabeł (1903 w Powieściach chińskich, 1909 w wersji zmienionej) – powieść (Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1988) Z fali na falę (1910) – zbiór opowiadań Bajka o Żelaznym Wilku (1911) Józef Piłsudski (1915) Beniowski (1916) – powieść Ocean (1917) – powieść, ciąg dalszy Beniowskiego W szponach (1918) – powieść Łańcuchy (1919) – powieść Topiel (1921) – powieść Miłość samuraja (1926) – powieść o miłości ronina i gejszy z Yoshiwary Zacisze (1931) – powieść Brama na świat (Gdynia) (1933) Dalaj-Lama (1935) – powieść Dary Wiatru Północnego (1936) – powieść Wśród lodów – opowiadanie

Sztuki teatralne Bolszewicy

Scenariusze filmowe (współautor) Na Sybir i Wiatr od morza K. Czyńskiego (1930) Rok 1914 H. Szaro (1932) Dziewczyna szuka miłości R. Gantkowskiego (1938)

Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 5441 (17 maja 1922) Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1933) „za wybitne zasługi na polu literatury i życia narodowego” Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (30 kwietnia 1927)M.P. z 1927 r. nr 100, poz. 244 „za wybitną działalność na polu społecznem i literackiem”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923) Krzyż Niepodległości (19 grudnia 1930) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Walecznych Odznaka Pamiątkowa „Pierwszej Kadrowej” Krzyż Komandorski Orderu Legii Honorowej (Francja)

Nagrody Nagroda im. Elizy Orzeszkowej

Przypisy

Bibliografia

Andrzej Lam, Wacław Kajetan Sieroszewski, Polski Słownik Biograficzny, t. XXXVII/3, z. 154.

Linki zewnętrzne Strona o Wacławie Sieroszewskim Rękopisy i Pozostałe dzieła Wacława Sieroszewskiego w zbiorach Biblioteki Narodowej - wersja cyfrowa na Polona.pl

Wacław Kajetan Sieroszewski. Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2021-12-18].

Kategoria:Członkowie Centralnego Komitetu Narodowego w Warszawie (1915–1917) Kategoria:Członkowie Kapituły Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Literatury Kategoria:Członkowie Stronnictwa Niezawisłości Narodowej (1917–1918) Kategoria:Członkowie Związku Strzeleckiego (1910–1914) Kategoria:Członkowie Związku Sybiraków Kategoria:Członkowie Związku Zawodowego Literatów Polskich Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Pisarze Młodej Polski Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Podróżnicy i odkrywcy XIX wieku Kategoria:Podróżnicy i odkrywcy XX wieku Kategoria:Polacy – Komandorzy Legii Honorowej Kategoria:Polacy w Japonii Kategoria:Polscy badacze Syberii Kategoria:Polscy dramaturdzy XX wieku Kategoria:Polscy ministrowie Kategoria:Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Polscy podróżnicy i odkrywcy Kategoria:Polscy prozaicy XIX wieku Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy scenarzyści XX wieku Kategoria:Polscy socjaliści Kategoria:Polscy zesłańcy na Sybir Kategoria:Posłowie na Sejm III kadencji (1930–1935) Kategoria:Prezesi Związku Strzeleckiego Kategoria:Senatorowie II Rzeczypospolitej (nominacja prezydenta) Kategoria:Senatorowie IV kadencji (1935–1938) Kategoria:Urodzeni w 1858 Kategoria:Więźniowie Cytadeli Warszawskiej (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Więźniowie Pawiaka (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Zmarli w 1945