Piszczac – miasto w Polsce, położone w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, siedziba miejsko-wiejskiej gminy Piszczac.
Miasto królewskie lokowane w 1530 roku, nazywane także niekiedy Piszczatką, położone było w powiecie brzeskolitewskim województwa brzeskolitewskiegoStanisław Alexandrowicz, Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII w., w: Acta Baltico-Slavica t. 7, 1970, s. 94.. Został pozbawiony praw miejskich 13 stycznia 1870 i włączony do gminy Piszczac w powiecie bialskimPostanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461). W latach 1867–1954 siedziba wiejskiej gminy Piszczac, 1954–1972 gromady PiszczacUchwała Nr 5 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu bialskiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 23 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 15, Poz. 64), a od 1973 reaktywowanej gminy PiszczacUchwała Nr XXI/92/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie lubelskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 20 grudnia 1972, Nr 12, Poz. 239).. W latach 1975–1998 należał administracyjnie do województwa bialskopodlaskiego. 1 stycznia 2024 odzyskał status miasta..
+ Integralne części miasta Piszczac SIMC Nazwa Rodzaj1022742 Długa część miasta1023090 Rynek część miasta1023115 Szewele część miasta1023138 Średnia część miasta1023291 Zamoście część miasta
Położenie Pod względem historycznym Piszczac położony jest w dawnej ziemi brzeskiej, w granicach której początkowo należał do Podlasia, a następnie w 1566 wszedł w skład województwa brzeskolitewskiego i od tamtego czasu leży na Polesiu. W średniowieczu przez miasto przebiegał Szlak Jagielloński.
Piszczac leży na terenie Polesia Zachodniego, w północnym krańcu województwa lubelskiego, w powiecie bialskim. Usytuowany jest nad rzeką Lutnią. Przez terytorium gminy Piszczac przebiega najważniejszy szlak kolejowy Europy – magistrala Berlin – Moskwa (stacje kolejowe Chotyłów i Dobrynka). Od strony wschodniej dociera do niej szeroki tor łączący gminę z siecią kolejową Republiki Białoruskiej oraz innych państw byłego ZSRR (teren portu przeładunkowego Małaszewicze). Na terenie gminy nie ma dróg krajowych. Drogi wojewódzkie łączą Piszczac z Białą Podlaską – odległość , oraz przejściami granicznymi w Terespolu – , w Kukurykach – i Sławatyczach – .
Rynek, główny plac Piszczaca, ma nietypowy trójkątny zarys.
Historia Pierwsza wzmianka o tutejszej parafii katolickiej pochodzi z 1500 roku, w 1530 miejscowość otrzymała prawa miejskie. W Piszczacu przed 1570 istniała także prawosławna cerkiew św. Jana Chrzciciela, która po 1596 przyjęła unię. Od w Piszczacu działała synagogaRed. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo lubelskie powiat Biała Podlaska. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2006, s. 203..
Piszczac jako miasto był większym ośrodkiem administracji królewskiej. Tu bowiem znajdowały się duże składy zbożowe, do których zwożono z okolicznych królewszczyzn zboże, odstawiane następnie do Brześcia. Miasto posiadało już od prawo do sześciu jarmarków, co dowodzi, że musiało być większym ośrodkiem życia gospodarczego. Lustracja dóbr królewskich woj. Podlaskiego w 1570 r. potwierdza przynależność dworu kijowieckiego wójtostwa dąbrowieckiego z miastem Piszczatch (Piszczac) do ekonomii brzeskiej wielkiego Księstwa Litewskiego. Miasteczko leżało na starym szlaku handlowym z Brześcia Litewskiego do Lublina. W XVII–XVIII w. w dzierżawie Radziwiłłów i ostatecznie przeszło na własność dziedziców Białej Podlaskiej, pozostając w niej aż do 1790 roku.
W 1875 władze carskie zlikwidowały unicką diecezję chełmską, w konsekwencji czego unicka parafia w Piszczacu musiała przyjąć wyznanie prawosławne. W 1892 kościół w Piszczacu został przekształcony na cerkiew, a trzy lata później rozebrany. W 1907 w miejscowości zbudowana została nowa cerkiew, którą w 1919 przejął Kościół łaciński.
Za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym w 1869 r. Piszczac został pozbawiony praw miejskich, utworzono gminę Piszczac, następnie zdegradowany do roli osady w 1870 roku.
W czasie II wojny światowej był ośrodkiem ruchu oporu, działały tu zarówno AK, jak i GL. Z Piszczaca pochodził Jakub Aleksandrowicz ps. „Alek”, „Argentyńczyk” – organizator i dowódca oddziału partyzanckiego Gwardii Ludowej, były członek KPP i PPR, uczestnik walk w Hiszpanii (po wojnie jego imieniem nazwano plac w mieście)„Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945” Sport i Turystyka 1988, , s. 61..
W 1973 r. Piszczac został siedzibą gminy w powiecie bialskim województwa lubelskiego, od 1975 r. w województwie bialskopodlaskim. Obecnie, po reformie terytorialnej, ponownie w powiecie bialskim.
Miasto jest siedzibą gminy Piszczac. W roku 2021 liczyło 2142 mieszkańców.
Żydzi w Piszczacu Pierwsze dane świadczące o obecności społeczności żydowskiej w Piszczacu pochodzą z 1765 roku, choć istnieją przesłanki, by twierdzić, iż w miejscowości tej mieszkała już wcześniej większa grupa osób wyznania mojżeszowego. W późniejszych latach procent społeczności żydowskiej wśród mieszkańców Piszczaca stale wzrastał – jej przedstawiciele zajmowali się głównie rzemiosłem i handlem. W 1857 roku mieszkało w mieście niemal 500 Żydów – spora część grupy brała czynny udział w powstaniu styczniowym.
Na początku XX wieku Żydzi stanowili w Piszczacu 36% społeczeństwa. Znajdowała się tu ubojnia rytualna oraz kirkut. Do miejscowego kahału należała też synagoga w Chotyłowie, założona w 1918 roku. W 1927 roku założono żydowską bibliotekę, gdzie odbywały się lekcje języka hebrajskiego.
Piszczac został zajęty przez Niemców 8 września 1939 roku – po kilku dniach ich miejsce zajęła Armia Czerwona. Na mocy porozumień dotyczących granic okupowanych, Sowieci wycofali się na wschód, a wraz z nimi grupa około 500 Żydów. 15 października Niemcy przesiedlili rodziny żydowskie z okolicznych wiosek. Niedługo potem utworzone zostało w Piszczacu otwarte getto. Wiosną 1941 roku zostało tu przesiedlonych około 700 Żydów z innych ośrodków miejskich. Kilka miesięcy później miała miejsce pierwsza egzekucja wykonana na 4 żydowskich robotnikach. W październiku 1942 roku miały miejsce dwie egzekucje, w których zostało zastrzelonych łącznie 12 Żydów. Niebawem nastąpiła likwidacja getta. Przebywający w Piszczacu Żydzi otrzymali rozkaz stawiennictwa na głównym rynku – po selekcji niewielką grupę osób wysłano do pracy w Międzyrzecu Podlaskim, zaś pozostałych wywieziono do obozów zagłady w Sobiborze lub TreblinceStrona www.sztetl.org.pl..
Zabytki kaplica cmentarna w Piszczacu, zbudowana z drewna ok. , wielokrotnie powiększana; na cmentarzu XIX-wieczne nagrobkiJ. Maraśkiewicz, Zabytkowe cmentarze i mogiły w Polsce. Województwo bialskopodlaskie, Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, Warszawa 1995, , s. 66. kościół parafialny Podwyższenia św. Krzyża, murowany z , pierwotnie cerkiew podlaska kamienna baba – kamienny krzyż przy prezbiterium kościoła
Sport W Piszczacu ma swą siedzibę klub piłkarski Lutnia Piszczac, występujący w sezonie 2019/2020 w klasie okręgowej Biała Podlaskahttps://lutniapiszczac.futbolowo.pl/ strona klubu GLKS Lutnia Piszczac. Siedziba klubu znajduje się przy ulicy Cmentarnej.
Ludzie związani z Piszczacem
Zobacz też Cmentarz żydowski w Piszczacu
Przypisy Raport o stanie gminy za rok 2021. Liczba mieszkańców w dniu 31.12.2021 s. 30 Strona gminy, sołectwa [dostęp 2023-12-02].
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Piszczac Kategoria:Miasta w województwie lubelskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku Kategoria:Miasta ekonomii brzeskiej