Wyszyna Machorowska – wieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie koneckim, w gminie Ruda Maleniecka. Ma status sołectwa.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa kieleckiego.
Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii Zwiastowania NMP w Rudzie Malenieckiej.
Historia Według jednego z przekazów Wyszyna wzięła swą nazwę od słowa wyszynk, czyli miejsca, gdzie spożywa się alkohol w miejscu jego zakupu. Ponoć przy ruchliwym dawniej szlaku na Śląsk istniały trzy zajazdy czy też karczmy, wokół których z czasem powstały osady, czyli dzisiejsze Wyszyny: Rudzka, Machorowska i Fałkowska.
Jednak fakt, że Wyszyna należy do jednej z najstarszych miejscowości w regionie, przemawia za tym, że jej nazwa może pochodzić od staropolskiego słowa wyszyna. Słowo to z biegiem czasu przekształciło się w używane obecnie słowo wyżyna i jak dawniej oznacza teren położony wyżej niż pozostałe. Podobnie jak staropolskie słowa, wyszszy i wyszej wymawia się dzisiaj wyższy i wyżej. Zbliżonymi przykładami nazw miejscowości mogą być Wyszków i Wyszogród. W języku staropolskim można też znaleźć słowa wisznia i wyżnia oznaczające punkty terenowe górujące nad okolicą.
Choć brak szczegółowych opisów miejscowości, co do jej pierwotnego położenia to należy przypuszczać, że dawna Wyszyna mogła znajdować się w pobliżu dzisiejszej Wyszyny Machorowskiej. Świadczyć o tym może najwyższe w tej okolicy wzgórze. Wyszyna jak również okoliczne wsie musiała istnieć jeszcze przed wzniesieniem kościoła parafialnego w Lipie, co miało miejsce w 1129 roku.
W połowie XV w. do parafii w Lipie należało 6 wiosek między innymi Wyszyna. Natomiast Wola Wyszyńska (Wyszyna Fałkowska), wchodziła w skład dóbr Fałków, której właścicielem był Jan Giżycki herbu Gozdawa. Wieś ta została utworzona z części wsi Wyszyna, a dodany człon nazwy wola oznaczał, że miejscowość czasowo została zwolniona z płacenia dziesięciny.
Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum Dioecesis Cracoviensis spisanej w latach 1470-1480 wymienia już trzy miejscowości, którym nadał numeracje od jeden do trzy i były to:
Wisznya prima czyli Wyszyna pierwsza (Wyszyna Rudzka), Wisznya secunda, alias Wiszniczska Wolya czyli Wyszyna druga lub Wyszyńska Wola (Wyszyna Fałkowska) oraz Wisznya tertia czyli Wyszyna trzecia (Wyszyna Machorowska) Wisznia tertia nazywana też górną - obecnie Wyszyna Machorowska została odnotowana przez Długosza, jako własność dziedzica Andrzeja Mniowskiego herbu Nieczuja. Płacił on dziesięcinę kościołowi w Lipie.
Stosunkowo wcześnie oddzieleniu uległa Wola Wyszyńska i weszła w skład dóbr fałkowskich. Natomiast pozostałe dwie Wyszyny z uwagi na to, że występowały pod podobnymi nazwami były często mylone w różnych źródłach. Dlatego też trudno uściślić wiele faktów z dziejów obu miejscowości. W XIX w. oprócz nazwy Wyszyna pojawiła się nazwa Wyszynka (dzisiejsza Wyszyna Rudzka) używana do dziś przez okolicznych mieszkańców. Natomiast Wyszynę Fałkowską, należącą w XIX w. do dziedziców Fałkowa-Jakubowskich nazywano Wolą Fałkowską lub Wólką Fałkowską. Dzisiaj najpopularniejsza nazw to Wólka.
Wyszyna w dawnych czasach musiała być dość znaczącą miejscowością. W 1514 roku znajdowała się tu kuźnica żelazna. Natomiast dzisiejsza Ruda Maleniecka wymieniona została dopiero w 1717 roku. Występowała ona wtedy pod nazwą Ruda Wyszyńska i była prawdopodobnie przysiółkiem Wyszyny.
4 lipca 1803 roku Franciszek Saryusz Wolski sprzedał swoje dobra, czyli między innymi Rudę Wyszyńską i Wyszynę księciu Jerzemu Karolowi, landgraffowi de Hessen Darmstadt.
Według opisu z 1825 r. Wyszynka (na Wyszynie) oraz Wesoła i Lisie Jamy należały do majątku Ruda Wyszyńska. W owym czasie zabudowania włościańskie w Rudzie Wyszyńskiej składały się z około 20 chałup. Natomiast w Wyszynce było ich wtedy około 7 krytych słomą. Znajdował się tam również nowo wzniesiony dwór i budynki dworskie. Wszystkie one kryte były gontem. Zabudowa dworska i włościańska, była drewniana. Budynki posiadały podłogi i murowane kominy.
W 1825 roku niemal całe dobra księcia Jerzego Karola dzierżawił Stanisław Bogusławski. Działało też kilku poddzierżawców. Jeden z nich - Teodor Mazarski z Rudy dzierżawił Wyszynkę i miejscową fryszerkę.
W 1826 roku Wyszyna pojawiła się w aktach hipotecznych dóbr Machory. Właścicielem tego rozległego majątku był bankier warszawski i przemysłowiec żydowskiego pochodzenia - Samuel Leopold Antoni Fraenkel.
W tym samym roku Fraenkel sprzedał swemu pasierbowi Józefowi Ludwikowi Laskiemu ów majątek wraz z Wyszyną za sumę 350 000 zł. Okolice Wyszyny stanowiły prawdopodobnie bazę surowcową dla fabryk w dobrach Machory. Niejednokrotnie pojawiają się, bowiem wzmianki w literaturze mówiące o kopalniach gliny zlokalizowanych w obrębie majątku Machory.
Według Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego dobra Machory składały się z folwarków: Machory i Wyszyna, osad fabrycznych:Młynek, Nowa Góra, Dąbrowa i Sielec oraz wsi: Adamów, Marcinków, Chełsty, Wyszyna, Jasion, Maliny, Antoniów, Polesie, Młynek, Nowa Góra, Cegielnia i Tama.
Prawdopodobnie, dlatego że miejscowość pozostała w powiązaniu z dobrami Machory z czasem powstała nowa nazwa miejscowości-Wyszyna Machorowska.
Zobacz też Wyszyna, Wyszyna Fałkowska, Wyszyna Rudzka
Przypisy Raport o stanie gminy Ruda Maleniecka w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 13 BIP gminy, sołtysi
Opis parafii na stronie diecezji
Bibliografia Franciszek Rawita-Gawroński –Studya i szkice historyczne – wyd. Nakł. H. Altenberga 1903 Adam Kryński-Gramatyka języka polskiego -wyd. Skł. gł. w księg. M. Arcta, 1903 Aleksander Brückner - Słownik etymologiczny języka polskiego wyd. I Kraków 1927 - wyd. II Wiedza Powszechna 1970. Jan Długosz - senioris canonici cracoviensis Liber beneficiorum Dioecesis Cracoviensis - wyd. I drukiem Ex typographia Kirchmajeriana 1863 tom I Jan Wiśniewski w - Dekanat Konecki – wyd. Jan Kanty Trzebiński -Radom 1913 Partnerstwo na rzecz rozwoju obszarów rybackich - wyd. Biuro LGR „ Między Nidą a Pilicą” Włoszczowa 2012 Ryszard Kołodziejczyk - Dzieje burżuazji w Polsce: studia i materiały - wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich - 1983
Kategoria:Ruda Maleniecka (gmina)