Aleksander I Pawłowicz (; ur. w Petersburgu, zm. w Taganrogu) – cesarz Rosji od 1801, wielki książę Finlandii od 1809, król Polski od 1815 (Królestwo Polskie), syn Pawła I z dynastii Romanowów, starszy brat księcia Konstantego oraz Mikołaja, swojego następcy na tronie Rosji.

Życiorys

Aleksander I był wszechstronnie wykształcony, gdy w wieku 23 lat przejmował rządy w Rosji. Pierwsze jego dekrety dotyczyły rehabilitacji ludzi usuniętych przez Pawła I z urzędów i wojska, zwiększenia roli Senatu, zniesienia poddaństwa chłopów w guberniach nadbałtyckich, likwidacji cenzury książek, zakazu stosowania tortur w śledztwie, liberalizacji handlu zagranicznego i reform w szkolnictwie. Utworzone zostały uniwersytety w Charkowie i Kazaniu oraz reaktywowany Uniwersytet Wileński z polskim językiem nauczania. Był przyjazny Polakom, jego przyjaciel Adam Czartoryski był ministrem spraw zagranicznych.

Wcześniej w 1801 Rosja zawładnęła terytorium Gruzji na Kaukazie. Spowodowało to wieloletnią wojnę z Persją, prowadzoną z sukcesami. Między innymi Rosjanie zajęli Dagestan i północny Azerbejdżan z Baku nad Morzem Kaspijskim. Wojna ta trwała, z przerwami do 1813. W latach 1806–1812 Rosja prowadziła też wojnę z Turcją. Działania wojenne obejmowały tereny Mołdawii oraz Wołoszczyzny i wiązały się również z powstaniem narodowym o niepodległość Serbii. Ostatecznie po kilkuletnim rozejmie został zawarty w maju 1812 traktat pokojowy w Bukareszcie, zgodnie z którym Rosja uzyskała Besarabię, a Serbowie autonomię w ramach imperium tureckiego. Natomiast w lutym 1808 Rosja wystąpiła przeciwko Szwecji, zajmując, po krótkiej wojnie, całą Finlandię i wyspy Alandzkie na Bałtyku.

Nowy cesarz starał się natomiast zachować neutralność w sprawach zachodnioeuropejskich i w 1801 Rosja zawarła traktat o pokoju i przyjaźni z Francją, a w 1802 z Prusami. Przyjazne stosunki z Francją uległy jednakże poważnej erozji po ogłoszeniu się przez Napoleona I Bonaparte dożywotnim konsulem, a później cesarzem, i po straceniu ewentualnego kandydata do tronu francuskiego, Ludwika z rodu Kondeuszów. Ostatecznie w 1805 Rosja przystąpiła do koalicji antyfrancuskiej, zawiązanej przez Anglię, Austrię i Szwecję. Zgodnie z warunkami paktu, w trakcie najazdu wojsk francuskich na Austrię w 1806 i Prusy w 1807 w bitwach pod Austerlitz (1805), Iławą i Frydlandem (1807) uczestniczył rosyjski korpus wojskowy marszałka Michaiła Kutuzowa.

Po zwycięstwach Napoleona I i okupacji przez jego armie Austrii, a później również Prus, Aleksander I spotkał się z Napoleonem I Bonaparte 7 lipca 1807 w Tylży nad Niemnem, gdzie obaj cesarze zawarli traktat pokojowy. Aleksander I nie chciał bowiem, by Rosja prowadziła wojnę z Francją w pojedynkę, zaś Napoleon uczynił różne koncesje na rzecz Rosji. Przypadł jej m.in. obwód białostocki po pobiciu Prus, zaś po roku, po kolejnej wojnie francusko-austriackiej także obwód tarnopolski.

Od 1811 obaj cesarze prowadzili intensywne przygotowania do wojny, narastała nieufność między nimi i mnożyły się konflikty francusko-rosyjskie. W czerwcu 1812 Wielka Armia Napoleona I Bonapartego, złożona ze wszystkich narodów zachodniej i środkowej Europy kontynentalnej, licząca ok. 450 tys. ludzi, przekroczyła graniczną rzekę Niemen i ruszyła szlakiem przez Smoleńsk na Moskwę. Rosja dysponowała trzema armiami z nieco powyżej 270 tys. żołnierzy, które Napoleon zamierzał pobić w oddzielnych bitwach. Lecz Rosjanie zastosowali taktykę cofania się głównych sił, niszczenia wszystkiego na trasach przemarszu wojsk francuskich oraz napaści na rozproszone oddziały i transporty zaopatrzeniowe przeciwnika. W tej sytuacji zdobycie Moskwy nic nie dało Napoleonowi. Na jego propozycje pokojowe Aleksander I w ogóle nie odpowiadał, najwidoczniej licząc na zarysowującą się możliwość całkowitego rozbicia armii Napoleona. Tak też się stało. Marszałek Kutuzow i „generał mróz” sprawili, że na pozycje wyjściowe nad Niemnem wróciło jedynie ok. 6% stanu początkowego Wielkiej Armii.

Ostatecznie wojnę z Francuzami zakończyli Rosjanie w marcu 1814 w Paryżu. Aleksander I spędził w stolicy Francji dwa miesiące, goszcząc w pałacu księcia Talleyranda, który przy jego pomocy organizował życie polityczne Francji po upadku Napoleona I Bonaparte. Później udał się do Anglii, Petersburga i do Wiednia na kongres pokojowy. Jako „wyzwoliciel Europy” był jednym z głównych autorów postanowień kongresu, obok ministra spraw zagranicznych Austrii Klemensa Metternicha, przedstawiciela Wielkiej Brytanii Castlereagha, przedstawiciela Prus Hardenberga i przedstawiciela Francji Charlesa Talleyranda.

Układy wiedeńskie zwieńczone zostały zawarciem w Paryżu tzw. Świętego Przymierza pomiędzy Prusami, Austrią i Rosją, która była jego głównym ogniwem. Przyłączyło się potem do niego wiele innych państw. Funkcjonowanie paktu odcisnęło znaczące piętno w polityce europejskiej, przynajmniej do połowy XIX w. W przypadku zaistnienia, gdzieś w Europie, powstań, rewolucji i temu podobnych sytuacji, zagrażających stabilności politycznej i interesom zaprzyjaźnionych mocarstw, wówczas ich monarchowie spotykali się i wspólnie ustalali sposoby interwencji. W tym trybie wojska austriackie spacyfikowały niepodległościowe powstania w Neapolu w 1821 oraz w Piemoncie w 1822, zaś wojska francuskie przywróciły w Hiszpanii w 1822 rządy królewskie po republikańskiej rebelii.

Wielkim problemem dla Aleksandra I stało się powstanie narodowościowe Greków w 1821, wywołane przeciwko panowaniu Turcji. Car wspierając dotąd wszelkie powstania niepodległościowe na Bałkanach, nie interweniował w sprawę grecką. Na samym początku powstania greckiego miał do niego przychylny stosunek, zwracając uwagę na więź z prawosławnymi Grekami. Główną przyczyną takiej postawy była chęć zajęcia cieśnin czarnomorskich, jednak śmierć Aleksandra I oraz zabiegi Świętego Przymierza pokrzyżowały te plany. Mimo to Grecy, choć z wielkimi ofiarami, walczyli nieugięcie o swą niepodległość. W tym okresie Aleksander I stał się bardzo pobożny i uległy wobec Cerkwi prawosławnej. Kazał zlikwidować tajne stowarzyszenia masońskie oraz Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświaty, pozostawiając w resorcie tylko sprawy oświaty.

Zdaniem przedwojennego polskiego historyka, Janusza Iwaszkiewicza, car Aleksander przed śmiercią planował konwersję na katolicyzm. Miał w tym celu spotykać się z polskim dominikaninem, Faustynem Ciecierskim, który notował spotkania w kronice klasztornej, odnalezionej przez archiwistę Euzebiusza Łopacińskiego i ogłoszonej przez Iwaszkiewicza drukiem.

W ostatnich latach życia cesarza w rządach wyręczał go faworyt Aleksiej Arakczejew.

Wieloletnią metresą Aleksandra była Maria Naryszkina (1779–1854), z tego związku pochodziła córka Zofia, zmarła w 1824 w wieku 16 lat, co było dla cara wielką osobistą tragedią.

Kontrowersje wokół śmierci Cesarz zmarł w listopadzie 1825 roku w trakcie jednej ze swych licznych podróży po kraju, gdy spędzał wakacje z żoną na Krymie. Puszkin napisał nawet epitafium: „Всю жизнь свою провел в дороге, простыл и умер в Таганроге” (Całe swoje życie spędził w drodze, przeziębił się i umarł w Taganrogu). Potwierdzają to liczne dokumenty, świadectwa osób obecnych przy chorobie i śmierci cara. Tak też przyjęto w doktrynie historycznej.

Istnieje jednakże kontrowersyjna hipoteza głosząca, że śmierć Aleksandra I została przez niego samego sfingowana. Jak wyżej wspomniano, skierował uwagę ku religii, ponadto zainteresował się analizą świata pozazmysłowego. Alternatywna teoria losów cara głosi, że w związku z tym zrezygnował z udziału w życiu politycznym i tronu oraz przez resztę życia był mnichem na Krymie bądź Syberii. Dowodem mającym przemawiać za prawdziwością nowego wcielenia Aleksandra I była pusta trumna, w której miał być pochowany w 1825 roku, jak rzekomo wykazała ekshumacja. Do pewnych wniosków mógł skłaniać fakt przewozu trumny do Sankt Petersburga aż przez dwa miesiące. Powodami tak długiego okresu transportu były biurokracja oraz słaba jakość ówczesnych dróg w imperium. Ciało cara było zaś zakryte w celu ukrycia daleko posuniętego rozkładu zwłok.

Zagadkowym tropem było podobieństwo do byłego cara pewnego mnicha Fiodora Kuźmicza (w 1984 kanonizowanego przez Cerkiew Prawosławną). Kuźmicz posiadał też znajomość szczegółów kampanii rosyjskiej z 1812 i zagadnień wojskowości.

W 2003 r. nakręcono 10-odcinkowy dramat historyczny Sfinks Północy (, trans. Siewiernyj sfinks) w reż. Arkadija Sirienki, poświęcony ostatnim latom życia cara.

Jako król Polski Aleksander I był uważany za polonofila i przeforsował na kongresie wiedeńskim utworzenie autonomicznego Królestwa Polskiego połączonego z Rosją unią personalną, zamiast wcielenia ziem polskich do Imperium Rosyjskiego. W Królestwie wprowadził stosunkowo liberalną konstytucję. Aprobował odbudowę i rozbudowę Warszawy i przeznaczył na to część prywatnych środków. Nie stosował represji za udział wojsk polskich w ataku Napoleona Bonaparte na Rosję i już w grudniu 1812 roku zastosował wobec nich prawo cesarskiej łaski. Powszechnie bywał określany jako „dobroczyńca” i „wskrzesiciel Narodu Polskiego”.

Śmierć Aleksandra wzbudziła wśród współczesnych obawy co do przyszłości Królestwa Polskiego. Kilka miesięcy po śmierci monarchy, z nieustalonej inicjatywy, ale z poparciem elit Królestwa Polskiego, 7 kwietnia 1826 roku zorganizowano w Warszawie symboliczny uroczysty kondukt żałobny z pustą trumną z Zamku Królewskiego oraz mszę żałobną w Katedrze św. Jana (mimo prawosławnego wyznania monarchy). Uroczystości organizował gen. Józef Zajączek. Procesja liczyła 3128 osób, w tym senatorów, ministrów, przedstawicieli województw i cechów, i była oglądana przez licznych mieszkańców ubranych w sposób żałobny. Przed trumną jechał rycerz w zbroi, z mieczem zwróconym ostrzem ku ziemi. Z tej okazji wybito pamiątkowe monety i medale oraz ogłoszono konkurs na najlepszą ilustrację wydarzenia. Zaprojektowano pomnik Aleksandra I (architekt Jan Jakub Gay), odsłonięty dopiero w 1835 roku z uwagi na powstanie listopadowe, wzniesiony w Cytadeli, która otrzymała imię Aleksandrowskiej.

Tytulatura Aleksander, z Bożej łaski cesarz i samodzierżca wszechrosyjski, moskiewski, kijowski, włodzimierski, nowogrodzki, car kazański, car astrachański, król polski, car syberyjski, car Chersonezu Taurydzkiego, pan Pskowa i wielki książę smoleński, litewski, wołyński, podolski i fiński, książę estoński, inflancki, kurlandzki i semigalski, żmudzki, białostocki, karelski, twerski, jugorski, permski, wiacki, bułgarski i innych; pan i wielki książę ziemi Niżnego Nowogrodu, czernihowski, riazański, połocki, rostowski, jarosławski, biełozierski, udorski, obdorski, kondyjski, witebski, mścisławski, całej Północy zwycięzca, pan Jeveru, kartalińskiej i kabardyńskiej ziemi oraz obwodu Armenii, czerkaskich i górskich książąt i innych pan i zdobywca, następca tronu Norwegii, książę Szlezwika-Holsztynu, Stormarn, Dithmarschen i Oldenburga, i tak dalej, i tak dalej, i tak dalej.

Odznaczenia Lista na podstawie odznaczeń niesionych w orszaku pogrzebowym:

alt=Portret konny Aleksandra I|mały|Portret Konny Aleksandra I

Genealogia PrapradziadkowieksiążęHolstein-GottorpFryderyk IV Holsztyński(1671-1702) ∞1698 Jadwiga Zofia Szwedzka(1681-1708)cesarz RosjiPiotr I Wielki(1672–1725) ∞1712 Katarzyna I 1)(1683-1684 – 1727)książęAnhalt-ZerbstJan Ludwik I(1656-1704) ∞ 1687 Krystyna EleonoraZeutsch(1666-1699)książęKrystian AugustSchleswig-Holstein-Gottorp(1673-1726) ∞1704 Albertyna FryderykaBaden-Durlach(1682-1755)książę WirtembergiiFryderyk Wirtemberski-Winnental(1652-1697) ∞1682 Eleonora JulianaBrandenburg-Ansbach(1663–1724)książęAnselm FranzThurn und Taxis(1681-1739) ∞1703 Maria LudovikaLobkowiczmargrabiaFilip WilhelmBrandenburg-Schwedt(1669-1711) ∞1699 Joanna SzarlottaAnhalt-Dessau(1682-1750)król PrusFryderyk Wilhelm I Hohenzollern(1688-1740) ∞1706 Zofia Dorota Hanowerska(1687-1757)Pradziadkowieksiążę Holstein-GottorpKarol Fryderyk Holsztyński(1700-1739) ∞1725