Język niemiecki, rzadziej niemczyzna (niem. , ) – język z grupy zachodniej języków germańskich rodziny indoeuropejskiej.

Formy, odmiany, zasięg Język niemiecki w Niemczech (Binnendeutsch) występuje w trzech formach/wariantach językowych: język standardowy (wysokoniemiecki, Hochdeutsch), język potoczny (czy też języki potoczne, Umgangssprache) oraz dialekty. Dialekty dolnoniemieckie (Niederdeutsch) zostały uznane za język regionalny (Regionalsprache). Istnieją też odmiany (warianty, Varietäten) języka niemieckiego: w Austrii (Österreichisch, österreichisches Deutsch) i w Szwajcarii (Schweizerhochdeutsch, schweizerisches Deutsch). Ponadto język niemiecki jest używany jako język urzędowy w Luksemburgu (obok języka luksemburskiego i francuskiego), Liechtensteinie, w części Belgii.

Języki zachodniogermańskie thumb|Dialekty zachodniogermańskie w kontynentalnej Europie W skład języków zachodniogermańskich, które przede wszystkim ze względów politycznych, a nie lingwistycznych są powszechnie uważane za „jeden język niemiecki”, wchodzą: alemański (Szwajcaria, Liechtenstein, Alzacja, Szwabia, w tym południowa część landu Badenia-Wirtembergia i Vorarlberg) bawarski (Górna Bawaria, Dolna Bawaria, Górny Palatynat, Południowy Vogtland, Austria – oprócz kraju związkowego Vorarlberg, Samnaun w Gryzonii, Prowincja Bolzano, dawniej także część Szumawy i Lasu Czeskiego na terenie Czech i Moraw) górnofrankijski (Frankonia), środkowofrankijski, zwany też zachodniośrodkowoniemieckim (Hesja, Palatynat, mowa okolic Kolonii i wschodniej Mozeli), wschodniośrodkowogórnoniemiecki (do którego można zaliczyć „Standardhochdeutsch”, oraz gwary z obszaru Górnej Saksonii, Turyngii, Anhaltu, południowej Brandenburgii oraz ze Śląska; dawniej również Prusy Górne, Sudety) oraz dolnoniemiecki (Dolna Saksonia, Meklemburgia, północna Brandenburgia, Pomorze – obecnie tylko Przednie, dawniej również Prusy Dolne; historycznie również język niderlandzki (dolnofrankijski), a za nim afrikaans stanowią odmianę języka dolnoniemieckiego).

Wpływ na inne języki

Języki niemieckie (często w kontakcie z innymi językami) odegrały kluczową rolę w kształtowaniu się kilku innych języków. Przykładem jest tu wykształcony w średniowieczu język jidysz. W XIX wieku natomiast z kilku etnolektów niemieckich w Pensylwanii wykształciła się odmiana pensylwańska.

Z języka niemieckiego pochodzą słowa spotykane też w innych językach, takie jak: kindersztuba, weltschmerz, schadenfreude.

Użytkownicy na świecie thumb|Świat niemieckojęzyczny

Język niemiecki ma swoich użytkowników w wielu krajach, gdzie nie ma statusu oficjalnego. Są to: Stany Zjednoczone, Brazylia, Kanada, Francja, Argentyna, Rosja, Kazachstan, Australia, Holandia, Wielka Brytania, Hiszpania, Chile, Węgry, Namibia, Południowa Afryka, Meksyk, Izrael, Rumunia i Czechy.

W roku 2015 na całym świecie języka niemieckiego jako obcego uczyło się około 15,4 miliona osób. Najwięcej osób uczyło się niemieckiego odpowiednio: w Europie – 9,4 mln, w krajach Wspólnoty Niepodległych Państw – 3,1 mln, w Afryce – 0,85 mln, Azji – 0,79 mln oraz w USA i Kanadzie – 0,53 mln. Na poziomie studiów wyższych niemieckiego jako języka obcego uczyło się w 2015 roku ok. 1,3 mln studentów. Krajem, w którym największa liczba osób uczyła się w 2015 roku języka niemieckiego, była Polska – 2,28 mln osób, drugie miejsce zajmowały Wielka Brytania oraz Rosja – po 1,55 mln, a trzecie Francja – 1 mln uczących się.

W Polsce nauka języka niemieckiego oraz francuskiego, jako nośników nowoczesnej zagranicznej kultury i nauki, zyskiwała popularność od czasów Oświecenia. Dotyczyło to również pozostającego poza władzą państw niemieckojęzycznych Królestwa Kongresowego. W dwudziestoleciu międzywojennym języka niemieckiego w polskich szkołach średnich uczyło się 60% uczniów. W PRL-u rola języka niemieckiego w nauczaniu spadła, pod koniec tego okresu dotycząc 12% uczniów szkół podstawowych i ok. 30% uczniów szkół średnich. Na początku XXI wieku (w roku szkolnym 2011/2012) w polskich szkołach różnego typu język niemiecki był obowiązkowym przedmiotem dla 39% uczniów.

Ortografia

Alfabet niemiecki jest odmianą alfabetu łacińskiego i składa się z 30 liter. Oprócz 26 liter klasycznych zawiera także przegłosy ä, ö i ü (tzw. umlauty) oraz ß (tzw. Es-Zett lub scharfes S). Przy braku odpowiednich czcionek muszą one być zastępowane odpowiednimi dwuznakami (ä = ae, ö = oe, ü = ue, ß = ss). A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S ẞ T U Ü V W X Y Z a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z

Cechą charakterystyczną niemieckiej ortografii jest pisownia wszystkich rzeczowników wielką literą.

W 1998 r. wprowadzono reformę (ogłoszoną w 1996 r., potem kilkakrotnie modyfikowaną) niemieckiej ortografii, która polega m.in. na wariantowym zniemczeniu pisowni niektórych wyrazów obcych, zwiększeniu liczby wyrażeń pisanych rozdzielnie oraz wielką literą, jak również wprowadzenie zasady, że ß ma występować po długiej samogłosce, a ss – po krótkiej oraz zwiększeniu częstotliwości używania litery ä zamiast e. Nowa pisownia formalnie obowiązuje już w Niemczech i Austrii, jest jednak ignorowana przez największe wydawnictwa prasowe.

Wygląd szkolnego pisma ręcznego w języku niemieckim był ściśle uregulowany. Do 1925 r. było to pismo zwane Kurrentschrift (kurrenta; inaczej Spitzschrift), a w latach 1935–1941 Sütterlinschrift (inaczej Deutsche Schrift). Do dzisiaj widać te wpływy w piśmie ręcznym starszego pokolenia Niemców.

Dla niemieckiego ze Szwajcarii i Liechtensteinu charakterystyczny jest brak litery ß w pisowni, zastępuje się ją podwójnym „s” (ss). mały|Osadnictwo i podboje niemieckie na wschodzie do 1400

Akcent wyrazowy Akcent wyrazowy w języku niemieckim pada w zdecydowanej większości wyrazów na pierwszą sylabę w wyrazie, np. dol·met·schen []W odróżnieniu od języka polskiego, gdzie akcentowana jest zwykle przedostatnia sylaba np. tłumaczyć [}].. W wyrazach złożonych z dwóch samodzielnych wyrazów np. Plat·ten-spie·ler [] wyróżnia się dwa akcenty – główny na pierwszą sylabę pierwszego członu i poboczny na pierwszą sylabę drugiego członu. Wyjątkami są: czasowniki i imiesłowy z nieakcentowanym przedrostkiem, np. übersetzen [], gemacht [] oraz utworzone od nich rzeczowniki, np. Übersetzung [], das Gemachte []; niektóre wyrazy pochodzenia obcego np. Partei []; samogłoski długie są akcentowane.

Fonetyka i fonologia a pisownia niemiecka

W niemieckiej pisowni występuje wiele wieloznaków, takich jakLangenscheidt Słownik kieszonkowy Niemiecki, polsko-niemiecki, niemiecko-polski. Monachium – Wiedeń 2014, s. 15-16Rudolf i Urszula Hoberg, Der kleine Duden. Mała gramatyka języka niemieckiego Oprac. polskie: Roman i Grażyna Lewiccy, 1997, s. 33-39: aeWystępuje tylko w nazwach własnych. – oznacza głoskę /aː/ np. Raesfeld []. au – oznacza /aʊ/ np. Haus [] ch – oznacza w sąsiedztwie fonemów /a/, /o/, /u/ i wieloznaku /au/ głoskę [] tzw. Ach-Laut (przykłady: Nacht [], wach [], Bauch ), po e, i, ä, ö, ü, ei, ai, eu, äu, l, r, m, n, –chen oraz w wyrazach obcego pochodzenia miękkie [], zbliżone do wymowy ch w polskim wyrazie chirurg (przykłady: Pech [], Chemie [], ich [], China [], Nächte [], Eiche [], euch [], Mädchen [] lub []), W wyrazach greckich na początku wyrazu przed fonemami /a/, /o/ oraz przed spółgłoską oznacza głoskę [], np. Charakter [], Cholera [], Chrom [] chs – oznacza /ks/ (przykłady: wachsen []) dsch – oznacza głoskę [] występującą wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. Dschungel [] Końcówka -er ulega asymilacji do tzw. r zwokalizowanegoPrzekształcenie się półsamogłoski lub samogłoski zredukowanej w samogłoskę. [] np. Mutter [] (zjawisko to nie występuje jednak w niektórych wariantach standardowego niemieckiego (np. u większości Szwajcarów) i jest zastępowane przez [r̩] lub [ər]. ie – oznacza [] lub []. (przykłady: Knie [], ale Vietnam [], das Viertel []) io – oznacza w wyrazach pochodzenia obcego [] lub [] np. ionisch // lub // ig – oznacza w nieakcentowanym wygłosie dwuznak //, a w odmianie //. np.: fleißig [] i der fleißige Student [] [] [] ng – oznacza zwykle głoskę ([]), np. fangen []. W niektórych wyrazach obcego pochodzenia oznacza [], np. anglikanisch [] nk – oznacza zbitkę spółgłosekGrupa występujących po sobie spółgłosek o zbliżonej artykulacji. [], np. Enkel [] oe, oi – oznacza głoskę [] np. Dietrich Bonhoeffer [] lub oznaczają głoskę /oː/ (przykłady: Soest [], Voigt []). Występują tylko w nazwach własnych. oey – oznacza głoskę /ø:/ np. Bad Oeynhausen []. ou – oznacza w Namibii [] lub [], np. Oukie [] albo [] Końcówka -ow występujące regionalnie w nazwach miejscowości oznacza długą głoskę /oː/, np. Güstrow [] oraz sporadycznie w niemieckich nazwiskach (gdy występuje w obcojęzycznych nazwiskach czytane jest zgodnie z oryginalną wymową) qu – zwykle oznacza /kv/ np. Quelle []. rh – oznacza fonem //, realizowany jako [], [] lub [] (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia – np. Rheumatismus [] sp – oznacza /ʃp/ z wyjątkiem pozycji wygłosowej, wówczas – sp /sp/ (przykłady: Sport []), także w wyrazach obcego pochodzenia np. Spartakiade [] (ale: Wespe []). Litera s przed dwuznakiem ph oznacza []: Sphäre []. Istnieją też dialekty, w których sp zawsze oznacza [] lub zawsze []. st – oznacza /ʃt/ z wyjątkiem pozycji wygłosowej – wówczas /st/. [] wymawiane jest także w nagłosie wyrazów obcego pochodzenia, np. Stratosphäre [] (ale: Bestie [], Vestalin []). Istnieją też dialekty, w których st oznacza zawsze [] lub zawsze []. ti – oznacza w śródgłosie przed samogłoską głoskę [] występującą wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. Vegetation []. tsch – oznacza /t͡ʃ/ np. Deutsch [] tz – oznacza t͡s np. w wyrazie Katze [] ue – oznacza głoskę [] np. Ueckermünde [] lub /uː/ np. Buer []. Występuje w nazwach własnych. ui i uy, występujące w pisowni regionalnej, oznaczają głoskę /yː/, np. Duisburg [], Neukirchen- Vluyn [], Huy []. W nielicznych wyrazach, głównie obcego pochodzenia, ui występuje także w pisowni standardowej na oznaczenie dyftongu [] (np. Uigure [], pfui []). zig – oznacza [] np. Zwanzig [] zsch – oznacza głoskę [], np. Zschopau [] tzsch – oznacza głoski [], np. Friedrich Wilhelm Nietzsche []. ai, ay, ei,ey – zwykle oznacza dyftong //, przykłady: Mais [], Bayern [], Leim [], Meyer []. äu, eu, oi, oy – zwykle oznacza dyftong //. Przykłady: läuten [], Beutel [], także w wyrazach pochodzenia greckiego np. Euthanasie [], Alois [], Hoyerswerda []. Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą spółgłoskę (np. bb, dd, ff, gg, kk, ll, mm, nn, pp, rr, ss, tt) i należące do jednego morfemu czyta się jako jeden dźwięk, inaczej niż w języku polskim. Przykłady: (Ebbe [], Kladde [], Schiff []), Flagge [], zurückkommen [] toll [], kommen [], Sonne [], Treppe [], starre [], essen [], retten []. Zapis ten jednocześnie oznacza, że poprzedzająca taką spółgłoskę samogłoska jest krótkaR. i U. Hoberg, Der kleine Duden. Mała gramatyka języka niemieckiego, Warszawa 1997, s. 43. Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą samogłoskę (aa, oo lub ee) czyta się jako jeden dźwięk (jedną długą samogłoskę), inaczej niż w języku polskim. Przykłady: Saal [], Boot [], Seele []. Podwójne uu występujące na przykład w wyrazie Genugtuung [] czyta się jednak jako dwie samogłoski ze względu na przebiegającą między nimi granicę morfemów. Z podobnych względów podwójne ii w wyrazie assoziieren w wymowie starannej oznacza dwie samogłoski: []. Również podwójne ee w wyrazie beenden nie oznacza z tego powodu jednej długiej samogłoski: [].