mały|Rekonstrukcja paleogeograficzna dla wczesnego triasu (237 Ma), pokazująca Pangeę i najważniejsze pasma orogeniczne: Hercynidy, Alegenidy, Uralidy i Gondwanidy Orogeneza hercyńska (orogeneza waryscyjska) – proces kolizji płyt litosferycznych Eurameryki i Gondwany (oraz kilku pomniejszych), który doprowadził do powstania łańcucha wysokogórskiego, przebiegającego w poprzek nowoutworzonego kontynentu Pangei, co miało miejsce głównie w karbonie. W szczegółach definicje orogenezy waryscyjskiej są różne.
Definicje
Ujęcia współczesne Orogenezę waryscyjską można definiować jako zbiór wydarzeń, związanych z kolizją Armoryki z Eurameryką (do której była już przyłączona Awalonia), czyli dotyczący terenów współczesnej Europy. W takim ujęciu wydarzenia na terenie obecnej Ameryki Północnej (i drobnej części Afryki), związane z kolizją Gondwany z Eurameryką, ujmuje się jako odrębną orogenezę alegeńską. mały|Rekonstrukcja paleogeograficzna dla karbonu: widoczny przebieg północnych i południowych Hercynidów (Waryscydów) oraz Alegenidów i Mauretanidów, tu traktowanych jako elementy jednego łańcucha waryscyjskiego sensu lato Można też mówić o orogenezie waryscyjskiej jako o całości wydarzeń, związanych z zamykaniem się Oceanu Reickiego (i ewentualnie, w zależności od ujęcia, również innych oceanów), w tym ujęciu powstanie europejskich Hercynidów, amerykańskich Alegenidów i afrykańskich Mauretanidów są częściami jednej orogenezy hercyńskiej sensu lato.
Liczba oceanów, które zamknęły się w wyniku orogenezy waryscyjskiej, jest dotąd sporna. Pewne jest istnienie i zamknięcie Reiku. Niektóre rekonstrukcje paleogeograficzne postulują istnienie tylko tego jednego paleooceanu, inne natomiast – większej ich liczby: w tym ujęciu są to Reik, Ocean Reńsko-Hercyński, Ocean Saksoturyński, Ocean Moldanubski i Paleotetyda. mały|Rekonstrukcja paleogeograficzna dla wczesnego karbonu: ATA – Armoryka (Armorican Terrane Assemblage); OuO – Alegenidy (Ouachita Orogen); UrO – Uralidy (Uralian Orogen); VaO – Hercynidy (Variscan Orogen) Z powyższych względów nierzadko mówi się o orogenezie alegeńsko-waryscyjskiej. Rzadziej łączy się wydarzenia w obecne Europie z zamykaniem się Oceanu Uralskiego i kolizją Eurameryki z terranem Syberii, mówiąc o orogenezie waryscyjsko-uralskiej. Można też rozpatrywać orogenezę kaledońską i hercyńską jako elementy większej całości, polegającej na odrywaniu się kolejnych terranów od Gondwany i ich kolizji z Baltiką i Laurencją (później Eurameryką).
Szczegółowy przebieg orogenezy hercyńskiej jest ciągle przedmiotem badań i dyskusji. Jedną z alternatywnych hipotez jest na przykład koncepcja istnienia superterranu huńskiego.
Ujęcia dawne Natomiast definicje orogenezy niezwiązane z konkretnymi płytami litosferycznymi, a podające okres, w którym w skali całej Ziemi miałyby rzekomo zachodzić bardziej intensywne niż w innych okresach ruchy górotwórcze (na przykład pomiędzy późnym sylurem a końcem permu) i włączające do niej wydarzenia na obszarach tak oddalonych jak Australia czy południe Afryki, mają obecnie jedynie znaczenie historyczne.
Orogeneza waryscyjska a współczesne łańcuchy górskie
Błędne jest określanie współczesnych łańcuchów górskich jako powstałych w orogenezie waryscyjskiej (czy kaledońskiej), ponieważ wszystkie obecne góry powstały (zostały wypiętrzone, tworząc morfologiczne wyniesienie) w orogenezie alpejskiej. W czasie orogenezy hercyńskiej doszło do powstania gór, jednak po permie uległy one całkowitej erozji i zrównaniu (peneplenizacji). W czasie orogenezy alpejskiej utwory sfałdowane i ewentualnie zmetamorfizowane wcześniej zostały po raz drugi wydźwignięte jako góry zrębowe.
Do tak ukształtowanych gór, sfałdowanych w orogenezie hercyńskiej, a wyniesionych powtórnie w orogenezie alpejskiej należą między innymi: Masyw Centralny, Wogezy, Schwarzwald, Harz, Rudawy i Sudety.
Fazy orogenezy hercyńskiej W orogenezie hercyńskiej tradycyjnie wyróżniało się liczne fazy górotwórcze. Są toSłownik stratygraficzny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1968, s. 167.: faza palatynacka – perm/trias faza saalska – perm faza asturyjska – karbon górny faza kruszcogórska – karbon górny faza sudecka – karbon górny faza bretońska – karbon dolny faza liguryjska – dewon dolny faza eryjska – dewon dolny faza ardeńska – dewon dolny faza krakowska – sylur. Niektóre z tych wyróżnień mają obecnie znaczenie jedynie historyczne.
Przypisy
hercyńska