Polska wczesnopiastowska, Monarchia wczesnopiastowska, Państwo wczesnopiastowskie lub Polska pierwszych Piastów (), znane także jako Księstwo/Królestwo Polski (łac. ), a także jako Państwo Gnieźnieńskie (łac. ) – średniowieczne państwo polskie w okresie panowania pierwszych Piastów, od ok. 960 do 28 października 1138, czyli rozpoczynającego się wraz z początkiem panowania pierwszego potwierdzonego, historycznego władcy z dynastii Piastów Mieszka I, a kończący się rozdrobnieniem feudalnym po śmierci księcia Bolesława III Krzywoustego, rozpoczynający okres rozbicia dzielnicowego.
Historia
Ziemie polskie w okresie przed-piastowskim i powstanie państwa polskiego
Tereny Polski w pierwszym tysiącleciu naszej ery Najbardziej dzisiaj znaną osadą rolniczą był istniejący w VIII-V w. p.n.e. Biskupin na Pałukach, którą wiąże się z kręgiem kultury łużyckiej.
Badania archeologiczne dowodzą że tereny dzisiejszej południowej Polski były zamieszkiwane przez ludność celtycką.
W okresie rzymskim przez dzisiejszą Polskę przebiegał szlak bursztynowy. Właśnie na tym szlaku, łączącym wybrzeże Bałtyku z krajami śródziemnomorskimi, powstała jedna z najstarszych osad na ziemiach polskich – Calisia (Kalisz).
W czasach przed-piastowskich ziemie polskie były zamieszkiwane przez ludy: Wenedów, Gotów, Wandalów (w tym Silingów), Lugiów czy Gepidów, a następnie ich potomków: Goplan, Wiślan, Ślężan, Lędzian, Pyrzyczan czy Mazowszan.
Przybycie HunówLudu pochodzącego z terenu obecnych północnych Chin i Mongolii., doprowadziło w V wieku n.e. do wyparcia ludności germańskiej z centralnej Europy i jej przesunięcia na południe i zachód (patrz: Wielka wędrówka ludów). Po długiej pustce osadniczej dopiero w VI wieku na ziemie polskie od strony dzisiejszej Ukrainy przybyli Słowianie.
Legenda o księciu Wiślan Wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa na wschodzie, od co najmniej X wieku pojawiają się pierwsze wzmianki o istnieniu państwa ogólnopolskiego, ze stolicą w regionie plemienia Polan. Istnieją przesłanki, tworzące teorie na temat istnienia w IX wieku odrębnego od władz centralnych „Państwa Wiślan”, wzmiankowane w legendzie, gdzie opisany jest prześladujący chrześcijan książę. Według kroniki, władca Wiślan został pojmany przez państwo Wielkomorawskie, zobowiązany do zaprzestania prześladowania chrześcijan oraz chrztu w obowiązującym wówczas na Morawach rycie słowiańskim.
Państwo Polan W IX wieku wykształciły się na ziemiach polskich dwa państwa plemienne: Polan i Wiślan. Ci ostatni pod koniec IX wieku zostali podbici przez państwo Wielkomorawskie, przez co zostali wyeliminowani z tworzenia jednego, silnego państwa słowiańskiego na ziemiach polskich. Polanie polityką podbojów podporządkowali sobie już w końcu IX wieku plemiona Goplan, Mazowszan i Lędzian oraz utworzyli potężny ośrodek państwowy. Głównymi grodami Polan było Gniezno, Poznań, Ostrów Lednicki i Kalisz. Najprawdopodobniej już pod koniec IX wieku rządzili nimi przedstawiciele jednego z rodów, których obecnie nazywamy Piastami.
Początkowo państwo pierwszych Piastów ograniczało się do obszaru plemiennego Polan leżącego nad dolną Wartą i górną Notecią. Wraz z podbojami udało im się stworzyć rdzeń przyszłego państwa, który oparł się na obwodzie wodnym, tworzonym przez koryta Odry, Wisły, Warty i Noteci. Granicę tego obwodu na odcinku zachodnim wyznaczała rzeka Odra, która ze względu na brak lewobrzeżnych dopływów na odcinku środkowym i dolnym najszybciej ukształtowała się jako zewnętrzna granica państwa. Brak tych dopływów skutkował również słabą komunikacją z obszarem Połabia i uniemożliwił rozciągnięcie władzy Piastów na plemiona lechickie osiadłe w dorzeczu Łaby.
Pierwszym wspominanym w dokumentach władcą na ziemiach polskich był Mieszko I, ale na podstawie tradycji, zapisanej przez Galla Anonima – pierwszego polskiego kronikopisarza, uznaje się trzech jego przodków: Siemowit, Lestek i Siemomysł.
Innymi władcami, według tradycji mieli być opisani przez Wincentego Kadłubka i kilku innych kronikarzy, członkowie poprzedzającej Piastów dynastii, do której należeć miał między innymi Lech I, Kraku I i Wanda, czy Popiel III.
Panowanie Mieszka I (960–992) Pierwsze wzmianki o Polsce thumb|upright=1.3|Przypuszczalny zasięg państwa Mieszka I – Civitas Schinesghe (Państwo Gnieźnieńskie) i ziemie przyłączone przez tego władcę (ok. 960–992). mały|Zaprowadzenie chrześcijaństwa. Obraz Jana Matejki. Pierwsze wzmianki dotyczące państwa rządzącego przez Mieszka I pochodzą z lat 60. X w. Opisuje je arabski podróżnik Ibrahim ibn Jakub, wspomina o nim też saska kronika Widukinda. Władza Mieszka rozciągała się na ziemie Wielkopolski, Kujaw, Mazowsza i część Pomorza. W okresie do 1038 roku rolę stolicy Polski pełniło Gniezno.
Wojna z Marchią Wschodnią (963) Według źródeł (Widukinda i Thietmara), w wyniku klęski w walkach z margrabią Marchii Wschodniej Gero, Mieszko I został zmuszony do podporządkowania się cesarzowi rzymskiemu Ottonowi I i płacenia trybutuJerzy Strzelczyk, Mieszko Pierwszy, 2016, rozdz. VII; Otton I Wielki, 2018, rozdz. XII..
Chrzest Polski (965/966)
Najważniejszym wydarzeniem podczas panowania Mieszka I było przyjęcie chrześcijaństwa i poślubienie czeskiej księżniczki Dobrawy około roku 966. Umocniło to jego pozycję wśród władców europejskich i stworzyło możliwości współpracy z Cesarstwem i papiestwem. Niemieccy feudałowie stracili pretekst do najazdów na ziemie polskie, którym była chrystianizacja. Nowa religia sprzyjała też zespoleniu ziem polskich. Spowodowała rozwój kultury, sztuki i oświaty, opartej na alfabecie łacińskim. Duchowni, dzięki umiejętności czytania i pisania, pomagali władcy w zarządzaniu państwem. Ślub z Dobrawą oznaczał też korzystny dla młodego państwa sojusz z Czechami.
Opanowanie Pomorza Zachodniego (967) W sojuszu z czeskim księciem Bolesławem Pobożny Mieszko I pokonał w bitwie z 967 roku hrabiego saskiego Wichmana podczas walk o Pomorze. Efektem zwycięstwa było osiągnięcie przez gnieźnieńskiego księcia hegemonii na Pomorzu Zachodnim.
Powstanie diecezji w Poznaniu (968) W 968 roku ordynowano w Poznaniu pierwszą diecezje na ziemiach polskich z pierwszy biskupem misyjnym Polski imieniem Jordan. Prawdopodobnie był on biskupem misyjnym podlegającym bezpośrednio Stolicy Apostolskiej, choć do dziś w historiografii pojawiają się sugestie, że mógł on być sufraganem niemieckiej metropolii w MoguncjiKatedra Biskupa Jordana. Wydawnictwo Kontekst..
Wojna z Marchią Łużycką (972)
W 972 roku na ziemie polskie wtargnął margrabia Łużyc Hodon, wspomagany przez Zygfryda von Walbecka. Został pokonany w bitwie pod Cedynią. Mieszko z pomocą swojego brata, Czcibora, obronił zdobyte wcześniej Pomorze Zachodnie, musiał jednak złożyć hołd cesarzowi, lecz jedynie z ziemi lubuskiej.
Najazd Ottona II na Polskę (979) W 979 roku Polskę najechał cesarz rzymski Otton II. Prawdopodobnie wojsko cesarskie dotarło w okolice Poznania. Przypuszczalnie z przyczyn logistycznych i słabnącego morale Otton II wycofał się z Wielkopolski, nie odnosząc decydującego zwycięstwa. Mieszko I wyszedł ostatecznie zwycięską ręką, co doprowadziło do ugody, przypieczętowanej małżeństwem piasta z drugą żoną Odą, córką margrabiego Dytryka.
Utrata Grodów Czerwieńskich (981) Wykorzystując zerwanie sojuszu polsko-czeskiego i najazd Ottona II na Polskę, książę kijowski Włodzimierz Wielki w 981 roku zagarnął cały obszar zamieszkany przez Lędzian (Lechitów)Jan Buraczyński, Roztocze – dzieje osadnictwa, Lublin 2008, s. 45–47..
Opanowanie Śląska i Małopolski (990) Około roku 990 w wyniku wygranej wojny z Czechami przyłączone zostały do państwa Piastów Śląsk i prawdopodobnie Ziemia krakowska. Jednakże grody w Głogowie, Wrocławiu i Opolu Mieszko I zbudował już w 983 roku, prawdopodobnie wykorzystując powstanie Słowian na Połabiu.
Dagome iudex (991/992) Najstarszy znany dokument polski, wystawiony w języku łacińskim ok. 991 w Polsce, Niemczech lub Rzymie, zachowany w streszczeniu sporządzonym ok. 1087 w Rzymie. Dotyczył oddania pod zwierzchnictwo i opiekę papieża przez „sędziego Dagome” (Dagome iudex – stąd zwyczajowa nazwa aktu) „państwa Gniezno (Schinesghe)” wraz z „przynależnościami”, sięgającymi Bałtyku, Prus, Rusi, Krakowa, rzeki Odry, Moraw, Milska i znów Odry. Wystawcą musiał być Mieszko I (istnieje wiele prób wyjaśnienia, dlaczego nazwano go tu Dagome, może to błąd kopisty), a chodziło prawdopodobnie o zapewnienie opieki papieskiej nad synami Mieszka z drugą żoną Odą (zostali oni wymienieni wraz z matką jako współwystawcy), zagrożonymi przez najstarszego syna, Bolesława I Chrobrego (pominiętego w akcie); inne próby interpretacji tej darowizny wiązały się z polityką kościelno-organizacyjną Mieszka I, z rozwojem stosunków polsko-niemieckich, z zabezpieczeniem nowych nabytków terytorialnych Polski (Pomorza lub Śląska i Małopolski), z planami uzyskania korony przez Bolesława Chrobrego. Przypuszczalnie z tytułu tego nadania Polska płaciła potem papiestwu świętopietrze.
Panowanie Bolesława Chrobrego (992–1025) Początek panowania mały|Denar Princes Polonie z XI w. z łacińskim określeniem Polski bity przez mennicę książęcą Bolesława ChrobregoTomasz Panfil, Orzeł na denarze Bolesława Chrobrego – pochodzenie i znaczenie symbolu oraz inne artykuły na ten temat, strona www „Kwartalnika Numizmatycznego”.. 25 maja 992 roku Mieszko I umarł i tron obejmuje jego syn Bolesław Chrobry, choć pierwotnie przeznaczony był na tron Otton, syn Mieszka z małżeństwa z Odą, która wraz z synami została wygnana z kraju przez Chrobrego.
Wyprawa misyjna i śmierć św. Wojciecha (997) mały|left|Wykupienie przez Bolesława Chrobrego zwłok Wojciecha. Fragment Drzwi Gnieźnieńskich. Bolesław początkowo próbował podporządkować sobie pogańskie plemiona pruskie, zamieszkujące tereny nadbałtyckie na wschód od Wisły. W związku z tymi dążeniami, zorganizował w 997 roku wyprawę misyjną biskupa praskiego Wojciecha, która zakończyła się śmiercią biskupa z rąk Prusów. Bolesław wykupił jego zwłoki i umieścił jako relikwia w katedrze gnieźnieńskiej.
Zjazd gnieźnieński (1000)
W 1000 roku cesarz Otton III pod pretekstem pielgrzymki do grobu kanonizowanego Wojciecha udał się do Gniezna. Główną przyczyną spotkania obu władców były plany stworzenia uniwersalistycznego cesarstwa przez Ottona, którego częścią miała być Polska pod rządami Chrobrego. Zgodnie z tą ideą ówczesny papież Sylwester II zapoczątkował organizację Kościoła w Polsce. Tzw. zjazd gnieźnieński stał się okazją do zaprezentowania potęgi młodego państwa i umocnienia jego pozycji. Zapadło wtedy postanowienie o utworzeniu w Polsce arcybiskupstwa w Gnieźnie (pierwszym arcybiskupem został brat Św. Wojciecha, Radzim Gaudenty) oraz 3 biskupstw: we Wrocławiu, Kołobrzegu oraz Krakowie. Zapewniało to uniezależnienie się polskiego Kościoła od arcybiskupstwa Magdeburskiego. Otton III wyraził też zgodę na koronację Bolesława, do której jednak wówczas nie doszło na skutek „zagubienia” się korony w drodze z Rzymu. Zamiast do Polski trafiła ona na Węgry.
Wojny polsko-niemieckie (1002–1018)
thumb|upright=1.3|Polska za panowania Bolesława Chrobrego (992–1025). mały|Koronacja pierwszego króla. Obraz Jana Matejki. Po śmierci Ottona III rozpoczął się okres konfliktów między Bolesławem Chrobrym a nowym cesarzem Henrykiem II. W 1002 roku po nieudanym zamachu na życie Chrobrego w trakcie zjazdu w Merseburgu, prawdopodobnie z inspiracji Henryka II, wybuchła I wojna polsko-niemiecka. Bolesław zajął Łużyce, Milsko oraz Miśnię i odmówił przy tym złożenia z tych ziem hołdu cesarzowi.