Bitwa pod Falaise (kocioł Falaise) – decydujący etap bitwy o Normandię podczas II wojny światowej, stoczony w dniach 12–21 sierpnia 1944 r. Wokół francuskiego miasta Falaise utworzono kocioł, w którym niemieckie Grupa Armii B z 7 Armią i 5 Armią Pancerną (wcześniej Panzergruppe West) zostały otoczone przez wojska zachodnich aliantów. Wydarzenie to jest również określane jako bitwa o korytarz Falaise (od korytarza, który Niemcy chcieli utrzymać, aby wydostać się z okrążenia), kocioł Chambois, kocioł Falaise-Chambois, kocioł Argentan-Falaise lub bitwa o korytarz Trun – Chambois. Batalia ta doprowadziła do zniszczenia większości sił Grupy Armii B na zachód od Sekwany, co otworzyło drogę do Paryża i granicy francusko-niemieckiej armiom alianckim na froncie zachodnim.

Tło sytuacyjne Operacja Overlord Wczesne cele wojsk alianckich po inwazji na okupowaną przez Niemców Francję koncentrowały się wokół stałego portu w Cherbourgu i rejonu miasta Caen. Alianckie ataki obliczone na stałe poszerzanie przyczółków szybko pokonały pierwsze niemieckie próby zepchnięcia sił anglo-amerykańskich do morza, ale zła pogoda na Kanale La Manche opóźniła gromadzenie zapasów i posiłków, umożliwiając jednocześnie Niemcom przemieszczanie swoich wojsk i zaopatrzenia bez przeciwdziałania ze strony alianckich sił powietrznych. Amerykański VII Korpus zdobył Cherbourg 27 czerwca, ale niemiecka obrona Caen trwała aż do 20 lipca, kiedy to południowe dzielnice miasta zajęli Brytyjczycy i Kanadyjczycy w operacji Goodwood i operacji Atlantic.

Generał Bernard Law Montgomery, dowódca alianckich sił lądowych, zaplanował strategię związania walką sił niemieckich na wschodnim krańcu przyczółku przez Brytyjczyków i Kanadyjczyków, podczas gdy amerykańska 1 Armia ruszyła zachodnią stroną półwyspu Cotentin do Avranches. 25 lipca dowódca 1 Armii, generał Omar Bradley rozpoczął operację Cobra. 1 Armia przedarła się przez niemieckie umocnienia w pobliżu Saint-Lô i pod koniec trzeciego dnia operacji w kilku punktach pokonała 38 km na południe od swojej linii wyjściowej. Avranches zostało zdobyte 30 lipca, a w ciągu kolejnych 24 godzin VIII Korpus amerykańskiej 3 Armii przekroczył most do Bretanii w Pontaubault i kontynuował natarcie na południowy zachód przez otwarty teren, prawie bez oporu ze strony wroga.

Operacja Lüttich

Natarcie amerykańskie było bardzo szybkie, dzięki czemu 8 sierpnia zostało zdobyte Le Mans, była kwatera niemieckiej 7 Armii. Po operacji Cobra, operacji Bluecoat i operacji Spring armia niemiecka w Normandii została nadszarpnięta do tego stopnia, że „już tylko kilku fanatyków z Waffen-SS wciąż żywiło nadzieję na uniknięcie porażki”. W tym samym czasie na froncie wschodnim rozpoczęła się Operacja Bagration przeciwko Grupie Armii „Środek”, co nie pozostawiło żadnej możliwości wzmocnienia frontu zachodniego. Adolf Hitler wysłał dyrektywę do feldmarszałka Günthera von Kluge, zastępcy dowódcy Grupy Armii B po zwolnieniu Gerda von Rundstedta, nakazując „natychmiastowy kontratak pomiędzy Mortain i Avranches”, aby „unicestwić” wroga i dotrzeć do zachodniego wybrzeża półwyspu Cotentin.

Osiem z dziewięciu dywizji pancernych w Normandii miało zostać wykorzystanych w ataku, ale tylko cztery udało się przygotować na czas. Niemieccy dowódcy alarmowali, że ich siły nie są zdolne do ofensywy na tę skalę, ale te ostrzeżenia zostały zignorowane, a Operacja Lüttich rozpoczęła się 7 sierpnia w okolicach Mortain. Pierwsze ataki zostały przeprowadzone przez 1 Dywizję Pancerną SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler” i 2 Dywizję Pancerną SS „Das Reich”, ale obie jednostki miały razem tylko 75 czołgów Panzer IV, 70 Panter i 32 działa samobieżne Stug IV. Alianci zostali ostrzeżeni o zbliżającym się niemieckim ataku dzięki informacjom przechwyconym przez system Ultra i chociaż ofensywa trwała do 13 sierpnia, realne zagrożenie Operacją Lüttich zostało zażegnane w przeciągu 24 godzin. Ofensywa na Mortain doprowadziła do pokonania najpotężniejszych pozostałych jeszcze jednostek niemieckich na froncie zachodnim, a ich linie w Normandii były bliskie upadku. Jak powiedział wówczas generał Bradley:

Operacja Totalize

thumb|Czołg Mk VIII Cromwell i Jeep Willys MB mijający porzucone niemieckie działo przeciwpancerne 88 mm podczas operacji Totalize Kanadyjska 1 Armia otrzymała rozkaz zdobycia wzniesienia na północ od Falaise w celu zamknięcia w okrążeniu Grupy Armii B. Kanadyjczycy planowali Operację Totalize jako połączony z atakami bombowców strategicznych nowatorski atak nocny z wykorzystaniem transporterów opancerzonych Kangaroo. Operacja Totalize rozpoczęła się w nocy z 7 na 8 sierpnia; piechota pierwszego rzutu jechała na transportach, kierowana przez radionamierniki, nacierając przeciwko 12 Dywizji Pancernej SS „Hitlerjugend”, która utrzymywała odcinek o długości 14 km, wspierana przez 101 Batalion Czołgów Ciężkich i resztki 89 Dywizji Piechoty. Strategiczny szczyt Verrières oraz miasto Cintheaux zdobyto 9 sierpnia, ale tempo postępu kanadyjskiego natarcia zostało spowolnione przez silny niemiecki opór i złe dowodzenie po stronie alianckiej, co doprowadziło do wielu ofiar w kanadyjskiej 4 Dywizji Pancernej i polskiej 1 Dywizji Pancernej. Do 10 sierpnia siły anglo-kanadyjskie dotarły do wzgórza 195, na północ od Falaise. Następnego dnia dowódca sił kanadyjskich, płk Guy Simonds odłączył dywizje pancerne od dywizji piechoty, kończąc operację.

Preludium Wciąż żywiąc nadzieję, że von Kluge wycofa swe siły z zaciskającej się pętli alianckiego okrążenia, Montgomery od pewnego czasu planował „długie okrążenie”, dzięki której Brytyjczycy i Kanadyjczycy mieliby obrócić się o 90 stopni w lewo z Falaise w kierunku Sekwany, podczas gdy amerykańska 3 Armia pod dowództwem gen. George'a Pattona zablokowałaby Niemcom drogę ucieczki pomiędzy Sekwaną, a Loarą, zamykając w kotle wszystkie ocalałe siły niemieckie w zachodniej Francji. Natomiast Najwyższy Dowódca Alianckich Sił Ekspedycyjnych, generał Dwight Eisenhower w rozmowie telefonicznej 8 sierpnia przedstawił amerykańską propozycję „krótszego okrążenia”, zamkniętego w Argentan. Montgomery i Patton mieli wątpliwości; jeśli alianci nie zajęliby szybko Argentan, Alençon i Falaise, wielu Niemców mogłoby uciec. Wierząc, że zawsze w razie potrzeby można powrócić do pierwotnego planu, Montgomery przyjął propozycję Eisenhowera i to jego plan był wdrażany w życie.

Bitwa Operacja Tractable

thumb|Powstanie kotła Falaise, od 8 do 17 sierpnia 1944 r. Natarcie 3 Armii z południa poczyniło znaczne postępy 12 sierpnia; Alençon zostało zdobyte, a von Kluge był zmuszony rzucić gromadzone siły do kontrataku. Następnego dnia amerykańska 5 Dywizja Pancerna ze składu XV Korpusu przesunęła się o 56 km i osiągnęła pozycje z widokiem na Argentan. 13 sierpnia Bradley odwołał rozkazy Pattona dotyczące dalszego natarcia na północ w kierunku Falaise przez 5 Dywizję Pancerną, obawiając się przypadkowych bratobójczych walk po wtargnięciu w sektor armii brytyjskich. Zamiast tego nakazał XV Korpusowi „skoncentrować się na operacjach w innym kierunku”. Oddziały amerykańskie w pobliżu Argentan rozpoczęły odwrót, co zakończyło niepełny manewr okrążający w wykonaniu XV Korpusu. Patton sprzeciwiał się tej decyzji, ale dostosował się do niej, co pozostawiło wyjście dużej części sił niemieckich z kotła Falaise.

Po zatrzymaniu się Amerykanów na południowej flance, a następnie połączeniu się niemieckich wojsk w niezamkniętym kotle z nadciągającą na odsiecz ze wschodu Grupą Pancerną Heinricha Eberbacha, przy nieustającym naporze Brytyjczyków z północnego zachodu, to kanadyjska 1 Armia, w skład której wchodziła polska 1 Dywizja Pancerna, dostała rozkaz zamknięcia pierścienia okrążenia. Po ograniczonym ataku kanadyjskiej 2 Dywizji Piechoty w dolinie Laize w dniach 12–13 sierpnia, większość czasu od zakończenia Operacji Totalize Kanadyjczycy i Polacy spędzili na przygotowaniach do Operacji Tractable, bezpośredniego ataku na Falaise. Operacja rozpoczęła się 14 sierpnia o godz. 11:42, przykryta artyleryjską zasłoną dymną, która naśladowała nocny atak rozpoczynający Operację Totalize. Kanadyjska 4 Dywizja Pancerna i polska 1 Dywizja Pancerna przekroczyły rzekę Laison, ale miały opóźnienia na linii rzeki Dives, dając czas czołgom Tygrys ze 102 batalionu czołgów ciężkich na przygotowanie kontrataku.

Poruszanie się pośród dymu spowolniło postęp atakujących wojsk, a błędne użycie przez kanadyjską 1 Armię żółtego dymu do zaznaczenia swoich pozycji – tego samego, którego bombowce strategiczne używały do oznaczania celów – doprowadziło do zbombardowania Kanadyjczyków przez sojusznicze samoloty i jeszcze większego spowolnienia postępów natarcia. 15 sierpnia kanadyjskie 2 i 3 Dywizja Piechoty oraz 2 Brygada Pancerna kontynuowały ofensywę, ale ich postępy były mizerne. 4 Dywizja Pancerna zdobyła jednak Soulangy łamiąc ciężki niemiecki opór i odpierając kilka kontrataków, co uniemożliwiło Niemcom dokonanie wyłomu w pobliżu miasta Trun. Następnego dnia 2 Dywizja Piechoty wkroczyła do Falaise, napotykając tylko niewielki opór sfanatyzowanych jednostek Waffen SS i maruderów z rozbitych jednostek niemieckiej piechoty, a do 17 sierpnia zabezpieczyła miasto.

W południe 16 sierpnia von Kluge odrzucił rozkaz Hitlera dotyczący kolejnego kontrataku, a po południu Hitler zgodził się na wycofanie sił. Zaczął jednak podejrzewać, że feldmarszałek zamierza się poddać aliantom. Wieczorem 17 sierpnia Hitler zwolnił z dowodzenia von Klugego i odwołał go do Niemiec; po czym ten popełnił samobójstwo, albo został stracony przez oficera SS Jürgena Stroopa za udział w spisku z 20 lipca. Kluge został zastąpiony przez feldmarszałka Walthera Modela, którego pierwszą decyzją na nowym stanowisku dowódczym było nakazanie natychmiastowego wycofania się 7 Armii i 5 Armii Pancernej, podczas gdy II Korpus Pancerny SS (resztki czterech dywizji pancernych) utrzymywał północną ścianę korytarza przed nacierającymi Brytyjczykami i Kanadyjczykami, a XLVII Korpus Pancerny (resztki dwóch dywizji pancernych) utrzymywał południową flankę naprzeciwko amerykańskiej 3 Armii.

Okrążenie

thumb|Niemieckie kontrataki na pozycje kanadyjsko-polskie 20 sierpnia 1944 r. thumb|Polska piechota na Mont Ormel, 20 sierpnia 1944 r. Do 17 sierpnia okrążenie wojsk niemieckich w Normandii było niepełne. Polska 1 Dywizja Pancerna, wchodząca w skład kanadyjskiej 1 Armii, została podzielona na trzy grupy bojowe i otrzymała rozkaz szerokim szykiem poruszać się na południowy wschód, aby połączyć się z żołnierzami amerykańskimi w Chambois. Trun zostało zdobyte przez kanadyjską 4 Dywizję Pancerną 18 sierpnia. Po zdobyciu Champeaux 19 sierpnia polskie grupy bojowe spotkały się w Chambois, a dzięki wsparciu Kanadyjczyków z 4 Dywizji Pancernej Polacy zabezpieczyli miasto i wieczorem nawiązali kontakt z amerykańską 90 Dywizją Piechoty i francuską 2 Dywizją Pancerną. Alianci nie przerzucili jeszcze żadnych znaczących sił na drogę potencjalnej ucieczki 7 Armii, kiedy ich pozycje zostały zaatakowane przez wojska niemieckie wewnątrz kotła. Opancerzona kolumna 2 Dywizji Pancernej SS przedarła się przez pozycje Kanadyjczyków w Staint-Lambert, zajęła połowę wsi i utrzymywała drogę przez sześć godzin, aż do zmroku. Wielu Niemców uciekło, a małe grupki piechoty przeszły przez rzekę Dives pod osłoną nocy.

Po zajęciu Chambois dwie polskie grupy bojowe wymaszerowały na północny wschód i zajęły pozycje na części wzgórza 262 (grzbiet Mont Ormel), spędzając noc 19 sierpnia na kopaniu okopów. Następnego ranka feldmarszałek Model rozkazał elementom 2 Dywizji Pancernej SS i 9 Dywizji Pancernej SS zaatakować z zewnętrznej strony kotła w kierunku polskich pozycji. Około południa kilku jednostkom 10 Dywizji Pancernej SS, 12 Dywizji Pancernej SS i 116 Dywizji Pancernej udało się przedrzeć przez polskie linie i otworzyć korytarz, a 9 Dywizja Pancerna SS uniemożliwiła przyjście z pomocą Kanadyjczyków. Do południa około 10 tys. niemieckich żołnierzy wyszło z kotła.