thumb thumb 4 Dywizja Piechoty (4 DP) – wielka jednostka piechoty Wojska Polskiego II RP.

16 kwietnia 1919 na froncie w Galicji została sformowana 4 Dywizja Piechoty. Dowództwo dywizji utworzono ze sztabu Grupy Operacyjnej gen. Franciszka Aleksandrowicza. W okresie walk o granice walczyła na froncie polsko-ukraińskim, w wojnie polsko-bolszewickiej i w konflikcie polsko-litewskim.

Po wojnie, w listopadzie 1921 zakończono reorganizację armii polskiej. 10, 18 i 37 pułki piechoty wyłączono ze składu 4 DP i przeniesiono do nowej 26 Dywizji Piechoty. Dawny sztab 4 Dywizji przemianowano na sztab 26 DP. W skład „nowej” 4 Dywizji Piechoty weszły: 14, 63 i 67 pułki piechoty oraz 4 pułk artylerii polowej. Sztab sformowano od nowa. Nowa dywizja rozlokowała się na Kujawach i ziemi chełmińskiej. Dowództwo 4 DP stacjonowało w Toruniu.

W czasie kampanii wrześniowej dywizja walczyła w składzie Armii „Pomorze”. Biła się nad Osą i pod Mełnem. Po przejściu na lewy brzeg Wisły, wzięła udział w bitwie nad Bzurą zdobywając Bielawy i Jamno, a następnie broniła się pod Łowiczem.

Formowanie Dywizja sformowana została 16 kwietnia 1919 na froncie w Galicji. Dowództwo dywizji utworzono ze sztabu Grupy Operacyjnej gen. Franciszka Aleksandrowicza. Szefem sztabu został mjr Włodzimierz Tyszkiewicz, dowódcą piechoty dywizyjnej gen. Franciszek Kraliczek-Krajowski, a dowódcą artylerii płk Adolf Engel. W skład dywizji weszły początkowo trzy pułki piechoty: 14, 18 i 37; trzy pułki artylerii: 3, 2 (11?) pułk artylerii polowej i 2 pułk artylerii ciężkie tworzące IV Brygadę Artylerii; jazdę dywizyjną stanowiły: szwadron 6 pułku ułanów, szwadron 9 pułku ułanów, szwadron dragonów i szwadron 8 pułku ułanów. Oddziały dywizji skoncentrowały się w rejonie Sądowej Wiszni. W większości były to jednostki utworzone z dawnych galicyjskich pułków austriackich o przewadze żołnierzy narodowości polskiej. Organizację dywizji zakończono w maju 1919. 7 maja dywizja, jeszcze jako trzy pułkowa, liczyła 4244 bagnety i 77 karabinów maszynowych. 13 maja dywizja ześrodkowała się ona w rejonie Mościsk i Chorośnicy przez Krystowicze – Rustweczko – Siedliska do Stanisławczyka. Jej stan osobowy wynosił 7162 żołnierzy piechoty i artylerii oraz 807 żołnierzy kawalerii. Uzbrojenie stanowiło 108 karabinów maszynowych i 24 działa oraz trzy przydzielone pociągi pancerne: „Gromobój”, „Kaniów” i „Odsiecz”G. Nowik; 4 Dywizja...., s. 61.. W takiej strukturze organizacyjnej wzięła ona udział w wojnie polsko-ukraińskiej.

27 lipca dywizja odeszła ze składu Frontu Galicyjskiego na Front Wołyński. W tym czasie nastąpiła reorganizacja z systemu trzypułkowego na dwubrygadowy. Do składu dywizji włączono 10 pułk piechoty z Grupy Operacyjnej płk. Władysława Sikorskiego. Utworzono VII i VIII Brygadę Piechoty.

Organizacja dywizji przedstawiała się następująco: dowództwo 4 Dywizji Piechoty VII Brygada Piechoty VIII Brygada Piechoty IV Brygada Artylerii

Taka organizacja obowiązywała przez całą wojnę polsko-bolszewicką aż do momentu przejścia dywizji na stopę pokojową w 1921 i reorganizacji jej na dywizję trzypułkową. Obsada personalna dowództwa dywizji we wrześniu 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowódca pułku płk Ferdynand ZarzyckiSzef sztabumjr szt. gen. Juliusz Drapella (do 6IX)płk Zagórski?mjr Karol Płoszajski (od 20 IX)Referent organizacyjnyppor. Witold WeberReferent informacyjnyppor. Władysław Czerny-KaraśReferent operacyjnypor. ad. szt. Walerian SkwirzyńskiOficer operacyjnypor. ad. szt. Jan ApoznańskiOficer gazowy (oficer ordynansowy)ppor. Czesław LejkoReferent materialnypor. Tadeusz KrzanowskiReferent zdobyczy wojennej i jeńcówpor. Stanisław KawczakReferent uzbrojeniapor. Antoni KucharskiReferent personalnypor. ad. szt. Apolinary SkąpiecOgólna kancelaria i litografiappor. Ludwik JanikSzef łącznościppor. Romuald NajsarekReferent technicznykpt. Kazimierz HornofSzef intendenturyppor. Stanisław BurnagelKancelaria intendenturyppor. Władysław OttoKancelaria intendenturyppor. Marian PiotrowskiSzef sanitarnyppłk lek. dr Aleksander BorsukAdiutant szefa sanitarnegoppor. Fryderyk DurstKancelaria szefa sanitarnegoppor. lek. Stanisław PiltzDywizyjny lekarz weterynariirtm. lek. wet. Jan WajdaProboszcz dywizjimjr ks. Edward ChomaReferent taborówpor. Konrad JarmulskiKierownik sądu polowegomjr KS dr Adolf Stanisław SowilskiSędzia śledczymjr KS dr Erazm OrskiSędzia śledczypor. KS dr Karol FabiariczykOficer śledczypor. KS Lucjan KoryckiOficer śledczypor. KS dr Franciszek ŻukowskiOficer śledczyppor. KS Bronisław GodlewskiOficer śledczyppor. KS Władysław TrzecieckiNaczelnik kancelariiurz. wojsk. X r. Aleksander KiszakiewiczKierownik poczty polowej 22urz. wojsk. IX r. Franciszek BurkaOficer pocztyurz. wojsk. XI r. Mieczysław SzelińskiKierownik stacji Hughesaurz. wojsk. X r. August EngelOficer kasowyppor. rach. Rudolf VoiseOficer do szczególnych poruczeńppłk Zygmunt WciślakKompania sztabowaDowódcapor. Leopold JaxaOficer sanitarnypchor. san. Marian SzuperskiKompania ćwiczebnaDowódcapor. Wiktor KulczyckiDowódca plutonuppor. Zygmunt LawadowskiDowódca plutonuppor. Henryk SzmydtPluton żandarmerii polowejDowódcapor. Guzowskipor. Adam Obrubański

Dywizja w walce o granice Na froncie polsko-ukraińskim thumb|Tereny działań bojowych 10 pułku piechoty w latach 1919–1920 thumb|Tereny działań 14 pułku piechoty w latach 1918–1920 15 maja, działając w składzie zgrupowania gen. Wacława Iwaszkiewicza, 4 Dywizja Piechoty weszła do walki. Jej zadaniem było: przełamanie frontu ukraińskiego na kierunku Krukienice – Tamanowice. Natarcie prowadzono wzdłuż drogi Mościska – Pakość – Sambor. Na prawo nacierała 3 Dywizja Piechoty Legionów, na lewo GO gen. Jędrzejewskiego.

17 maja dywizja zdobyła Sambor, a 18 maja Drohobycz. 20 maja II/37 pp wzmocniony baterią 2 pac i dwoma szwadronami 9 puł zajął Stryj. Na kierunku swoim kierunku dywizja współdziałała też z oddziałami Polskiej Organizacji Wojskowej. W Stanisławowie, Mariampolu, Bohorodczanach władzę przejęli właśnie jej członkowie. Dywizja była witana owacyjnie.

25 maja dywizja pośpieszyła na pomoc mieszkańcom Stanisławowa, zagrożonego od strony Niżniowa i Tłumacza. Zapobiegła ponownemu zajęciu miasta przez Ukraińców. W Stanisławowie nieprzyjaciel pozostawił ponad 100 armat, 20 000 karabinów, 183 lokomotywy, kilkadziesiąt wagonów amunicji, kilka samochodów oraz poważne zapasy żywności i umundurowania.

Po zajęciu Stanisławowa dywizja częścią oczyszczała teren z luźnych grup ukraińskich, a siłami głównymi sforsowała Dniestr i zajęła Korościatyń, Podhajce oraz Buczacz. Tu nawiązała styczność z rumuńską dywizją piechoty, realizującą zobowiązania rządu Rumunii do wspólnej walki przeciwko armii zachodnio-ukraińskiej.

W wyniku interwencji państw koalicji na przełomie maja i czerwca zostały wycofane jednostki Armii Hallera. Odeszła też na front przeciwniemiecki Grupa Wielkopolska gen. Daniela Konarzewskiego. W rezultacie 4 Dywizja Piechoty działać musiała na szerokim froncie, od Złotej Lipy i Podhajec aż po Stanisławów.

8 czerwca atakująca Czortków grupa płk. Józefa Jaklicza straciła łączność z dowództwem dywizji. W wyniku kontrofensywy armii ukraińskiej pod dowództwem gen. Aleksandra Grekowa, grupa ta rozpoczęła paniczny odwrót. Stan dywizji wynosił w tym okresie 178 oficerów, 5228 bagnetów, 620 szabel, 34 działa i 116 karabinów maszynowych. Była ona rozrzucona pojedynczymi batalionami na przestrzeni 64 kilometrów między Podhajcami a Stanisławowem, mając w ubezpieczeniu pododdziały w Buczaczu, Dżurynie i Jazłowcu.

10 czerwca dowódca dywizji próbował kontratakować. III/14 pp zajął Kosów i odrzucił nieprzyjaciela na Rydoduby i Białypotok. Jednak uderzenie Ukraińców wykonane 11 czerwca zmusiło do odwrotu wojska polskie na całym froncie.

Dywizja wycofała się na linię rzeki Złotej Lipy, a następnie Gniłej Lipy. Tu, wspólnie z 3 DP, zorganizowano obronę i odtwarzano zdolność bojową. 18 czerwca wykonano z powodzeniem uderzenie uprzedzające przed przedni skraj obrony w kierunku Narajówki. 24 czerwca Ukraińcy przełamali jednak obronę 3 DP i uderzyli na pozycje 4 Dywizji. Kontratakujący 14 pp nie zdołał powstrzymać nieprzyjaciela i dywizja zmuszona była odejść za rzeką Świrz. Nowa linia obrony została utrzymana przez dywizję do końca ukraińskiej ofensywy.

Tu też dywizja otrzymała wzmocnienie. Do 27 czerwca dywizja przyjęła ugrupowanie zaczepne tworząc dwa zgrupowania uderzeniowe. Pierwszym dowodził ppłk Adam Jaroszewski. Jego zadaniem było zdobycie w pierwszej fazie działań Bukaczowców, a w następnej Bursztynu. Drugim zgrupowaniem dowodził gen. Kraliczek-Krajowski, a jego zadaniem było zajęcie Kołokolina i Wasiuczyna, a następnie Koniuszek i Babuchowa. W odwodzie dywizji pozostał III/7 pułku piechoty.

28 czerwca Wojsko Polskie wznowiło ofensywę. 30 czerwca pododdziały 18 pp dotarły do Szumian, a 4 lipca 14 pułk piechoty zdobył Buczacz i sforsował Strypę. 15 lipca dywizja otrzymała kolejne zadanie wyparcia Ukraińców aż pod rzekę Zbrucz. Natarcie rozpoczęto w nocy bez przygotowania artyleryjskiego. Ukraińska obsada odcinka Połowce – Dżuryn została zaskoczona we śnie i prawie w całości dostała się do niewoli. Wykorzystując uzyskane powodzenie dywizja zajęła kolejno Dżuryn, Mazurówkę, Białobożnicę, Jagielnicę i Czortków. Sforsowano Seret i na jego wschodnim brzegu utworzono przyczółek. Zdobyto 4 działa, kilkadziesiąt karabinów maszynowych, liczny tabor kolejowy oraz wzięto do niewoli około 1500 jeńców.

16 lipca dywizja przeszła do pościgu. Zdobyto Kolędziany, Łosiacz i Skałę, wychodząc nad Zbrucz. Tu 4 Dywizja Piechoty zakończyła swój szlak bojowy na froncie galicyjskim. Została zluzowana przez oddziały 3 i 10 Dywizji Piechoty.

W wojnie polsko-bolszewickiej thumb|Tereny działań bojowych 37 pułku piechoty w latach 1918–1920 Na Polesiu i Wołyniu

W drugiej połowie lipca 4 Dywizja Piechoty wyszła ze składu Frontu Galicyjskiego gen. Wacława Iwaszkiewicza i transportem kolejowym została przegrupowana na Front Wołyński gen. Antoniego Listowskiego do walki przeciw bolszewikom.

Zluzowała ona grupę operacyjną płk. Henryka Minkiewicza i obsadziła rubież od Brodów do Leduchowa. 8 sierpnia dywizja rozpoczęła natarcie. Następnego dnia jej VII BP zdobyła Krzemieniec, a VIII BP Dębno. Do połowy sierpnia jej pułki wyszły linię rzeki Horyń. Tu front zatrzymał się na kilka miesięcy.

Od 9 września VII BP stacjonowała w rejonie Łucka i stanowiła odwód Frontu Wołyńskiego, a VIII BP brała udział w pracach rolnych w rejonie Warkowicz i Ozieran. Z początkiem listopada dywizja obsadziła front wzdłuż rzeki Horyń do Sławuty, dalej przez Korzec do rzeki Zolna i wzdłuż Uborci i tu przeszła do działań pozycyjnych.

13 i 16 listopada w rejonie miejscowości Seredy i Emilczyna, na wojska 4 DP uderzyły oddziały bolszewickie. W wyniku ciężkich walk dywizja w ramach Frontu Wołyńskiego zajęła kolejne pozycje obronne na szerokim froncie. VII BP broniła 50-kilometrowego odcinka od Zubkowic do Rudki Słobódki, a VIII BP na 40-kilometrowym – od Kuka do Zubkowic.

Szeroki odcinek frontu i niskie ukompletowanie powodowało ze dywizja nie posiadała odwodów. Bagnisty i gęsto zalesiony teren poleski, pozwalał na organizacje obrony systemem samodzielnych punktów oporu. Broniono przede wszystkim głównych szlaków komunikacyjnych i większych miejscowości. Często organizowano wypady. 4 marca 1920 cztery grupy uderzeniowe wzięły udział w wypadzie na Owrucz. Po opanowaniu miejscowości grupy wyszły na linię Luczanka – Sławeczno – Kołock i utrzymywały ją dwa dni. 10 i 11 marca, bez nacisku ze strony nieprzyjaciela, wycofano się na podstawy wyjściowe.

Wyprawa kijowska

Pod koniec kwietnia 1920 Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego wydało rozkazy do podjęcia operacji zaczepnej na Wołyniu i Podolu. Zadanie polegało na rozbiciu rosyjskich 12 i 14 Armii i w pierwszej fazie działań opanowanie linii kolejowej Sarny – Korosteń – Kijów.

4 DP weszła w skład nowo utworzonej 3 Armii. Zadaniem dywizji było rozbicie rosyjskiej 7 Dywizji Strzelców i zajęcie Korostenia.