Język litewski (lit. ) – język z grupy języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 4 mln osób. Poza Litwą językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.
Jako osobny język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich zaczął się rozwijać w VII wieku n.e. Jako język pisany zaczął funkcjonować dopiero w XVI wieku. Współczesna forma języka litewskiego ukształtowała się na przełomie XIX–XX wieku.
Język litewski jest bardzo interesujący dla językoznawców, gdyż podobnie jak język łotewski, zachował wiele archaicznych cech indoeuropejskich. Pewien wpływ na ten język wywarły języki sąsiadujących narodów słowiańskich: język polski, język białoruski i język rosyjski, aczkolwiek w pierwszej połowie XX w., po odzyskaniu niepodległości przez Litwę, można było zaobserwować tendencję do zastępowania slawizmów wyrazami rodzimymi.
Współczesny język litewski jest bardzo zróżnicowany pod względem dialektalnym mimo stosunkowo niewielkiej liczby jego użytkowników zajmujących niezbyt duże terytorium. Wyróżnia się dwa główne zespoły dialektów: żmudzki () i auksztocki (). Główne różnice między tymi dialektami sprowadzają się do zjawisk z zakresu wokalizmu. Dodatkowo w dialekcie auksztockim wyróżnia się trzy wielkie zespoły gwarowe: wschodni, południowy i zachodni; każdy z nich obejmuje liczne podgwary, niekiedy znacznie różniące się między sobą.
Litewski nie jest wzajemnie zrozumiały z językiem łotewskim. Różnice pomiędzy tymi dwoma językami są już znaczące nawet w warstwie podstawowych wyrazów.
Fonologia Spółgłoski wargowe zębowa zadziąsłowe podniebienne miękkopodniebienne nosowe zwarte zwarto szczelinowe szczelinowe ( ) () () () () płynne
Każda litewska spółgłoska poza ma dwa warianty: niespalatalizowany (twardy) i spalatalizowany (zmiękczony) (np. – , – , – ). Ta cecha łączy litewski z polskim, białoruskim i rosyjskim, ale nie z bliżej spokrewnionym łotewskim. Spółgłoski przed samogłoskami przednimi (, , , i ) oraz innymi spółgłoskami zmiękczonymi i są zawsze zmiękczone. Przed samogłoskami tylnymi (, , , , i ) spółgłoski również mogą być zmiękczone (zmieniając wymowę niektórych samogłosek, zobacz sekcja „Samogłoski”), co standardowa ortografia zaznacza przez wstawienie litery i między spółgłoskę i samogłoskę (podobnie, jak w polskim), np. . Większość twardych i miękkich spółgłosek tworzy pary minimalne (np. ‘pies’ – ‘z tym’), więc są niezależnymi fonemami, a nie allofonamiAdapted from Lituanus Lituanus.org..
Spółgłoski , , i ich spalatalizowane warianty pojawiają się tylko w zapożyczeniach.
pojawia się tylko przed i , zaś w innych pozycjach pojawia się tylko , więc można te głoski traktować jako allofony w dystrybucji komplementarnej. To samo dotyczy ich miękkich odpowiedników, (przed i ) oraz (gdzie indziej)Girdenis, Aleksas.Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai (Teoretyczne podstawy fonologii litewskiego), wyd. 2., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos inst., 2003. s. 68–72. ..
jest czasem wymawiane jako , ale wymowa jest preferowana, gdyż zmiękczony wariant to zawsze A. Pakerys. Bendrinės lietuvių kalbos fonetika Vilnius, 1995..
Spółgłoski zwarte są zatrzymane przed innymi zwartymi.
Samogłoski Litewski ma sześć samogłosek długich i pięć krótkich (nie licząc wątpliwego fonemu w nawiasie). Długość jest tradycyjnie uważana za cechę dystynktywną, chociaż krótkie samogłoski są też bardziej centralne:
przednie centralne tylneprzymknięte średnie () szerokie
Przynajmniej jeden badacz twierdzi jednak, że to rozróżnienie samogłosek luźnych i napiętych jest cechą relewantną lub przynajmniej równie ważną jak długośćGirdenis, Aleksas. (Teoretyczne podstawy fonologii litewskiej), wyd. 2., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos inst., 2003. s. 222–232. .. Taka hipoteza prowadzi do poniższej tabeli.
przednie tylne długie krótkie długie krótkie przymknięte średnie otwarte
Obecność krótkiej samogłoski średniej przedniej niezaokrąglonej jest dyskutowana, gdyż dźwięk ten jest zastępowany przez wielu, jeśli nie większość Litwinów, samogłoską .
W standardowym litewskim samogłoski i zasadniczo nie mogą być wymawiane po spółgłoskach miękkich (wliczając ). W tej pozycji zmieniają się odpowiednio w i : 'pot = „na końcu” , ‘głęboki’ (B. l.p.) = ‘żołądź’ (B. l.p.) .
Z drugiej strony w codziennej mowie może zmienić się w (a nawet ), jeśli po samogłosce jest twarda spółgłoska: ‘jacht’ (B. l.p.) i , ‘rzadki’, są często wymawiane i (a nawet i ) zamiast i , gdyż kolejne spółgłoski, i , są twarde. To zjawisko nie dotyczy krótkich samogłosek.
Dyftongi Tradycyjnie przyjmuje się, że litewski ma dziewięć dyftongów, ai, au, ei, eu, oi, ou, ui, ie i uo. Niektóre podejścia (Schmalstieg 1982) traktują je jako sekwencje samogłosek, gdyż dłuższy składnik zależy od typu akcentu, a w dyftongach jest on ustalony.
Litewskie długie akcentowane sylaby mogą mieć ton wznoszący lub opadający. W specjalnej literaturze są oznaczane odpowiednio tyldą [] i akcentem ostrym []. Ton jest szczególnie wyraźnie słyszalny w dwugłoskach, gdyż w wypadku tonu rosnącego drugi element jest dłuższy (np. aĩ jest wymawiane []), a w wypadku malejącego – dłuższy jest pierwszy (np. ái []) . Pełny zestaw to:
bez akcentu lub cyrkumfleks akut ai[] [] ei [] [] au [] [] eu [] [] iau [] [] ie[] []Vadinamųjų sutaptinių dvibalsių [ie uo] garsinė ir fonologinė sudėtis | Girdenis | Baltistica. oi – [] ou – [] ui[] [] uo [] []
Akcent Litewski system prozodyczny charakteryzuje się akcentem wolnym i dystynktywną długością. Jego akcentuacja jest czasem opisywana jako prosty system toniczny, nazywany akcentem tonicznymPhonetic invariance and phonological stability: Lithuanian pitch accents Grzegorz Dogil & Gregor Möhler, 1998 .. Oznacza to, że w litewskim słowie akcentowana sylaba wyróżnia się wobec pozostałych tonacją. Sylaba ciężka, zawierająca długą samogłoskę, dyftong lub półspółgłoskę w wygłosie, może mieć ton opadający (akut) lub wznoszący (cyrkumfleks). Lekkie sylaby (z krótkimi samogłoskami i obstruentami w wygłosie) nie wykazują tego kontrastu.
Litewska praktyka leksykograficzna używa trzech diakrytyków do oznaczenia tonu i długości sylaby akcentowanej. Mianowicie: Pierwszy (lub jedyny) segment ciężkiej sylaby z tonem opadającym jest oznaczany akcentem ostrym (np. á, ár), chyba że pierwszym elementem jest i lub u po którym następuje tautosylabiczna (w tej samej sylabie) spółgłoska półotwarta. W tym wypadku jest oznaczony akcentem ciężkim (np. ìr, ùr). Drugi (lub jedyny) segment ciężkiej sylaby z tonem rosnącym jest oznaczany akcentem przeciągłym (np. ã, ar̃) krótka sylaba opadająca jest oznaczona akcentem ciężkim (np. ì, ù).
Litewski ma, jak powiedziano, akcent swobodny, czyli jego pozycja i typ nie są fonetycznie przewidziane i trzeba ich się nauczyć. Ten stan jest odziedziczony z prabałtosłowiańskiego i w mniejszym stopniu praindoeuropejskiego. Litewski cyrkumfleks i akut kontynuują bezpośrednio opozycję cyrkumfleksu i akutu w prabałtosłowiańskim.
Prawa głosowe i oboczności Procesy fonetyczne i oboczności w litewskiej fonetyce obejmują diachroniczne zmiany jakościowe fonemów, alternacje, warianty dialektalne, oboczności inflekcyjnych morfemów tej samej kategorii gramatycznej, jednocześnie jakościowe i ilościowe, diachroniczne i synchroniczne.
Diachroniczne zmiany jakościowe fonemów obejmują zwężenie o ← ā i dyftongizację uo ← ō. Wśród przykładów oboczności dźwięków inflekcyjnych morfemów tej samej kategorii gramatycznej jest historyczne skrócenie końcówki deklinacyjnej -a w niektórych pozycjach: (M. i N. l.p.) ‘matka’ ← ← , → (D. l.p.). Synchroniczna wariacje między krótszymi (nowszymi) i dłuższymi (bardziej archaicznymi) końcówkami osobowymi czasowników, zależnie od końcówki: 'podnoszę (coś)' – ‘wstaję’ (strona zwrotna); ‘podnosisz’ – ‘wstajesz’; ‘podnosimy’ – ‘wstajemy’. Przykładem oboczności jest wymiana między d, t i, odpowiednio, zmiękczonymi dž, č: M. l.p. r.m. ‘się’, D. l.p. , C. l.p. ; ‘czuję’, ‘czujesz’; ‘słyszę’, ‘słyszysz’. Wariacja między wydłużonym, używanymi w opadającym wydłużonym tonie i krótkimi a i e (tylko jeśli te dźwięki kończą sylabę), oboczność między długim, używanymi w opadającym wydłużonym tonie i krótkim i na końcu słowa zależnie od pozycji akcentu: M. ‘wieczór’, Msc. ‘wieczorem’; M. ‘znajdowanie, znalezienie’, D. (z ràsti ‘znajdować’); ‘danie’, M. l.mn. (z 'podawać (posiłek)'); ‘prowadzić; poślubić’ (rzeczownik dla działania) (imiesłów) ‘prowadzony; poślubiany’; ‘bielone ubranie’,- 'biały; (dial.) białko jaja’ (z ‘biały’).
Alfabet Alfabet litewski składa się z 32 liter. Są to: A a Ą ą B b C c Č č D d E e Ę ę Ė ė F f G g H h I i Į į Y y J j K k L l M m N n O o P p R r S s Š š T t U u Ų ų Ū ū V v Z z Ž ž
ą ę į ų oznaczają dawne samogłoski nosowe, które obecnie wymawia się jako długie samogłoski ustne. Spółgłoski č š ž są odpowiednikami polskich cz, sz ż. Do końca XIX wieku zapisywano je jak po polsku, później wprowadzono obecne litery, które są zapożyczone z języka czeskiego. Samogłoski ū i y oznaczają długie u i i. Litera ė to tzw. wąskie e () – oznacza dźwięk z grubsza pośredni między i a e. Natomiast litera e jest wymawiana z grubsza jak polskie e.
+ Samogłoski Grafem Wymowa (IPA)KrótkieDługieaąe ()ęėiį youų ū
〈o〉 jest krótkie tylko w wyrazach obcych, natomiast 〈a e〉 są zawsze krótkie bez akcentu i pod akcentem w końcówkach -a, -e, -es, w przymiotnikach stopnia wyższego, w zaimkach oraz w wyrazach obcych, a poza tym zwykle długie.
+ Spółgłoski Grafem Wymowa (IPA)TwardeMiękkiebcčchddzdžfghjklmnprsštvzž Spółgłoski są zawsze zmiękczone przed 〈e ę ė i į y〉. Przed 〈a ą o u ų ū〉 palatalizacja jest oznaczona przez wstawienie (niewymawianego osobno, podobnie jak w polskim) 〈i〉 między spółgłoskę i samogłoskę.
Historia Najstarszy znany tekst w języku litewskim to rękopis modlitw „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” oraz „Wierzę w Boga” zapisany w egzemplarzu książki „Tractatus sacerdotalis” z 1503 r. Tekst modlitw przytoczony poniżej to transliteracja na współczesną polską ortografię: Tewe musu kuris esi Dangwasu szwīskisi wardas tawa athaīki tawa karalistīa buki thawa wala kaīp dunguī theīp szamīaī. Duanu musu wisu dzenu dwaki mumus nu īr athlaīski mumus musu kalthes kaīp īr mes athliaīdzame musu kalczīemus nīewīaski musu szalanu, ale mus gīalbīaki nuagi wisa piktha amen. Swīeīka maria mīlistas pīlna dzewas su thawimī pagirtha thu tharpu matheru īr pagirthas gimis szīwata thawa īesus christus. Czīkīu īngi dzewa thīawa wisagalinczi darīthaīu dangaws ir szamīas ir ingi [sunu īa wīenothuri] iesu kristu sunu īa wīenathuri panu musu kurīs prasidīaīs esczi szwenthu dwasīu gimis isgi marias mergas kinthis pa panskwaīu pilatu iszpīalatas [uszczīestas] alba uszmusztas anth krīszaws numiris īr pakasthas nuszīngi [pī] pejluasnu, trīaczu dzenu kīalīsi īszgi numirusīu. Czīkīu ingi dwasīu szwenthu, szwenthu basznīczu krīkszczanīu – szwenthuīu Drawgisti athleīdzīmu grechu / kunu īsgi numirusiu kialiimu pa smerczi amszīw szīwanthu.
Modlitwy te są dosłownym tłumaczeniem polskich modlitw opublikowanych w 1475 r. w Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium.
Z około 1525 r. pochodzi 20 litewskich glos odnalezionych w książce Johanna Herolta „Liber Discipuli de Eruditione Christifidelium” przechowywanej w Muzeum Narodowym w Krakowie. Są to między innymi sformułowanie: „pakīethīnīmas gīerīeasnīa pradeīma su īsmīntīes padruthīnīmu” (pol. inicjacja lepszej intencji z wymuszoną naradą) i słowa: szwąkumas (pol. szczerość, lit. švankumas), ubagīstė (pol. ubogość), glauda (pol. wesołość), kītrastīs (pol. chytrość).
Literacka wersja języka litewskiego zaczęła się kształtować już od XVI w., kiedy to pojawiły się pierwsze dokumenty w tym języku. Były to przede wszystkim dokumenty o charakterze religijnym, np. „Katechizm” Martynasa Mažvydasa (uznawany za pierwszą książkę w języku litewskim).