Ulica Grochowska w Warszawie

thumb|Barykada na ulicy Grochowskiej w rejonie ulicy Karczewskiej podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 thumb|Ulica na wysokości ulicy Lubelskiej thumb|Ulica na odcinku między ulicami Rybną i Terespolską thumb|Ulica Grochowska, widok z ronda Wiatraczna w kierunku wschodnim thumb|Ulica na rondzie Wiatraczna thumb|Ulica przy placu Szembeka, widok w kierunku ronda Wiatraczna Ulica Grochowska – ulica w dzielnicy Praga-Południe w Warszawie.

Historia Ulica powstała jako droga do Brześcia, przekształcona w początkach XIX wieku w brukowany trakt. Jego budowę ukończono w 1823, co upamiętnia żeliwny obelisk odsłonięty w rejonie ul. Siennickiej w 1825.

W pierwszej połowie XIX wieku zabudowę ulicy stanowiły drewniane chałupy, domy, dworki i pałacyki; do najwcześniej wzniesionych należał zapewne murowany dwór między dzisiejszymi ulicami Nasielską i Wspólna Droga; wzniesiono go może jeszcze u schyłku XVIII wieku. Równie wiekowy jest zachowany do dziś dworek pod nr. 64/66, który wzniósł tu dla siebie prymas Michał Poniatowski. Bliższy rogatkom i wsi Kamionek końcowy odcinek ulicy miał wówczas wyłącznie drewnianą zabudowę; najwcześniejszym na nim świadectwem działalności człowieka jest Cmentarz Kamionkowski, czynny od końca XIII wieku. W 1656 ogień strawił stojący niegdyś w sąsiedztwie cmentarza kościół pw. św. Stanisława Biskupa; sam cmentarz był czynny do 1887. Kolejny cmentarz dawnego Kamionka należał do staroobrzędowców; powstał w pierwszym dwudziestopięcioleciu XIX wieku. Pomniki w formie piaskowcowych trumien na katafalkach po 1960 przeniesiono na cmentarz prawosławny na Woli, nie odtwarzając ich pierwotnej formy.

Od 1850 przy Trakcie Moskiewskim jak ówcześnie zwano Grochowską, pojawiły się pierwsze zakłady wytwórcze: od 1852 Jan Hoch „we wsi Grochowie” wytwarzał świece i mydło, nieopodal działała garbarnia niejakiego Jeromina. Niewielka fabryka mydła Franciszka Mätza działała od 1887 pod dzisiejszym nr 212; kolejnym reprezentantem tej branży był Mosze Wysocki, prowadzący wytwórnię w okolicy dzisiejszego ronda Wiatraczna.

Jednym z największych zakładów była działająca u zbiegu z ul. Terespolską wytwórnia Towarzystwa Akcyjnego Fabryki Wstążek Gumowych i Taśm wybudowana w 1886 przez Ryszarda Zieglera i J. Jägera.

W 1891 przyłączono do Warszawy fragment Grochowskiej między ulicami Lubelską i Podskarbińską; usypano nowy wał i nowe rogatki miasta.

W latach 1899–00 według projektu Władimira Pokorowskiego wzniesiono zabudowania Instytutu Weterynaryjnego; lokalizację tę uzasadniało istnienie targu na bydło w miejscu dzisiejszego parku im. Obwodu Praga Armii Krajowej.

4 stycznia 1901 ulicą pojechała po raz pierwszy Kolej Jabłonowska.

Na przełomie stuleci powstały murowane domy mieszkalne przy „miejskim” odcinku ulicy. Dopiero po 1910 pierwsze kamienice czynszowe, zachowane w większości do dziś. Ich budowa zbiegła się w czasie z drugim etapem rozwoju przemysłu w dzielnicy. Od 1911 przy Grochowskiej działały zakłady Elektrotechniczne Bracia Borkowscy, Fabryka Elektrotechniczna B. Petscha oraz Wytwórnia Sprzętu Spawalniczego „Perun” S. A.

W 1919 na terenie o powierzchni ok. 30 ha znajdującym się przy ul. Grochowskiej 33/41 (z adresem ul. Witolińska 43) powstała żydowska ferma rolnicza (kibuc) przygotowująca Żydów do emigracji do Palestyny. Młodzi Żydzi uczyli się tam uprawy ziemi. Gospodarstwo funkcjonowało do września 1939, zostało reaktywowane w 1940 i ponownie zamknięte w 1942. Próba wznowienia działalności w 1945 nie powiodła się. Obecnie w tym miejscu znajdują się m.in. bloki mieszkalne osiedla Ostrobramska.

Lata dwudzieste przyniosły niewiele nowych budynków mieszkalnych. W 1929 według projektu Konstantego Sylwina Jakimowicza rozpoczęła się budowa kościoła Matki Boskiej Zwycięskiej. Kościół wzniesiony na terenie dawnego cmentarza jest tylko dwa lata starszy od kolejnej grochowskiej świątyni – kościoła pw. Najczystszego Serca Maryi.

Po tym okresie nadeszła kolejna faza rozwoju przemysłu; na Kamionku zaczęły działalność kolejne zakłady: Fabryka Aparatów Optycznych i Precyzyjnych H. Kolberga, Państwowe Zakłady Tele- i Radiotechniczne („Dzwonkowa”), oraz Towarzystwo Budowy Motorów „Perkun” pod nr. 309/313.

Niezwykłe ożywienie budowlane nadeszło po 1933. Powstało wtedy do wybuchu wojny kilkadziesiąt domów w wysokości od dwóch do pięciu pięter. Standard tych domów był przeciętny; na pewno niższy od zabudowywanej wtedy Puławskiej, ale nie niższy niż przy Górczewskiej czy Wolskiej.

W latach 1934–1935 ulica otrzymała nowy granitowy bruk; jednocześnie przygotowywano się do poszerzenia ulicy. W 1937 odwrócono numerację zgodnie z biegiem Wisły. Wcześniej zaczynała się ona od ul. Lubelskiej. Wtedy dawny nr 1 przy ul. Lubelskiej otrzymał nr 354.

W okresie międzywojennym w domu nr 172 mieścił się XVII komisariat Policji Państwowej.

Zabudowa ulicy ucierpiała w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939. Na ulicy toczyły się walki pomiędzy polskimi obrońcami i atakującymi oddziałami niemieckimi. W okresie okupacji niemieckiej nadano jej niemiecką nazwę Ostenstrasse. W ostatnich miesiącach wojny zniszczeniu uległy niemal wszystkie obiekty przemysłowe, ale zabudowa mieszkaniowa w większości ocalała.

W 1952 zamknięto kolejkę wąskotorową do Karczewa. W 1959 usunięto z ulicy szyny kolejki. W 1960 poszerzono jezdnię do dzisiejszej szerokości; jednocześnie zalano asfaltem bruk, dobrze zachowany mimo wojny i upływu czasu.

Zabudowań Grochowskiej nie ominęły rozbiórki: zburzony został dobrze zachowany dwór pod nrem 168, liczący wtedy około 160 lat. Po 1960 zburzono niemal wszystkie zabudowania drewniane. Kolejne domy rozebrano po 2005. Szereg kolejnych, już wysiedlonych, oczekuje na prawdopodobną rozbiórkę.

Ważniejsze obiekty Park Obwodu Praga Armii Krajowej Park im. płk. Jana Szypowskiego „Leśnika” Dworek Grochowski Cmentarz Kamionkowski Pomnik Budowy Szosy Brzeskiej Budynek zakładu wychowawczego braci albertynów Budynek piekarni Teodora Reicherta Budynek dawnego Wydziału Weterynaryjnego SGGW, siedziba orkiestry Sinfonia Varsovia Urząd Dzielnicy Praga-Południe, przed budynkiem rzeźba Syrenka Jerzego Chojnackiego Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Zarządu Transportu Miejskiego LXXII Liceum Ogólnokształcące im. Jakuba Jasińskiego w Warszawie Konkatedra Matki Bożej Zwycięskiej Budynek dawnej Fabryki gilz Dzwon Hilarego Jeżewskiego Osiedle Kobielska

Obiekty nieistniejące Cmentarz staroobrzędowców na Kamionku Uniwersam Grochów Państwowe Zakłady Tele- i Radiotechniczne

Komunikacja 4 stycznia 1901 wzdłuż całej długości ulicy Grochowskiej uruchomiono Kolej Jabłonowską, łączącą Jabłonnę z Wawrem. Wtedy to otwarto dwa przystanki przy ulicy Grochowskiej: Rogatki Moskiewskie i Grochów. W lipcu 1915 wojska rosyjskie wysadziły w powietrze przystanek Rogatki Moskiewskie; od 1916 działał on w Rogatce Grochowskiej pod nazwą Kamionek. W 1925, po uruchomieniu wzdłuż ulicy linii tramwajowej, zaczęto podejmować działania zmierzające do likwidacji kolejki. 7 września 1939 funkcjonowanie kolejki z powodu działań wojennych zawieszono na miesiąc. Ostatni raz Kolej Jabłonowska wyjechała na tory przy ulicy Grochowskiej dnia 31 stycznia 1956.

Od 1925 wzdłuż ulicy Grochowskiej biegnie trasa tramwajowa, kursują nią obecnie tramwaje oraz wiele linii autobusowych, łączących Pragę ze Śródmieściem, Wolą, Rembertowem i Wawrem.

W kulturze popularnej O wydarzeniach na Grochowskiej opowiada utwór Boczna nagrany przez Pablopavo i Praczasa, wydany na płycie Głodne kawałki.

Przypisy

Grochowska Kategoria:Praga-Południe