mały|Tabliczka zapisana w języku hetyckim, pochodząca z XIV wieku p.n.e. Język hetycki (zwany również nesyckim) – język martwy z rodziny języków indoeuropejskich, z gałęzi języków anatolijskichH.A. Hoffner, H.C. Melchert, A Grammar of the Hittite Language, s. 2; I.Yakubovich, Hittite, s. 221., przynależący do grupy języków kentumowychB. Hrozný, Die Lösung des hethitischen Problems, s. 29–30; S.J. Crawford, The Decipherment of the Hittite Language, s. 8; H.C. Melchert, The Position of Anatolian, s. 15–16.. Posługiwali się nim Hetyci zamieszkujący w epoce brązu środkową AnatolięH.A. Hoffner, H.C. Melchert, A Grammar of the Hittite Language, s. 2.. Istnienie języka hetyckiego oddzielonego od grupy anatolijskiej poświadczone jest co najmniej od końca XX w. p.n.e. (dokumenty z faktorii handlowej w Kanesz)I. Yakubovich, Hittite, s. 221 (wprost wskazuje na XX w. p.n.e.); Th. van den Hout, A History of Hittite Literacy, s. 26.. Zachowane źródła pisane w języku hetyckim (ok. 30 tys. fragmentów tabliczek)A. Kloekhorst, Anatolian, s. 63. pochodzą z okresu od końca XVIITh. van den Hout, A History of Hittite Literacy, s. 66–67 (najstarsze zachowane hetyckie zdanie w akadyjskim tekście Oblężenie Urszu = CTH 7). do XII w. p.n.e.I. Yakubovich, Hittite, s. 222. Pod względem faz rozwoju tego języka wyróżnia się: starohetycki (1650–1450 p.n.e.), średniohetycki (1450–1350 p.n.e.) i nowohetycki (1350–1190 p.n.e.), w literaturze naukowej skracanych odpowiednio jako: OH (Old Hittite), MH (Middle Hittite) i NH (New Hittite)H.A. Hoffner, H.C. Melchert, A Grammar of the Hittite Language, s. XVII..
Nazwa Określenie „język hetycki” jest nazwą współczesną, nawiązującą do biblijnej nazwy plemienia „Chittytów / Chetytów”, którzy w Starym TestamencieRdz. 15.20; Rdz. 23.4; Rdz. 23.10; Rdz. 26.34; Lb. 13.29; Joz. 1.4; 1 Krl. 11.1; 2 Kron. 1.17; 2 Krl. 7.6. występują jako ludność zamieszkująca Kanaan, Hebron i EdomŁ. Niesiołowski-Spanò, Dziedzictwo Goliata, s. 103–106.. Powiązanie Hetytów z epoki brązu z „Chetytami” ze Starego Testamentu wynikało z błędnego przekonania pionierów hetytologii (William Wright, Archibald Henry Sayce), że znane już wtedy ze źródeł egipskich i akadyjskich potężne państwo „Hatti” znajdowało się w północnej SyriiB.J. Collins, The Hittites and Their World, s. 3–4; T. Bryce, The World of the Neo-Hittite Kingdoms, s. 73.. Polska forma „hetycki” kontynuuje niemiecki uzus wyprowadzania nazwy „Hetyci” od imienia biblijnego Cheta (ḥêṯ, חֵֽת׃; por. niem. Hethiter, Hethitologie)T. Bryce, The World of the Neo-Hittite Kingdoms, s. 73., w przeciwieństwie do angielskiej formy bazującej na nazwie plemienia „Chittytów” (ha-ḥittî, הַחִתִּ֥י; por. ang. hittite, hittitology)B.J. Collins, The Hittites and Their World, s. 4..
Hetyci swój język określali jako „nesycki”. Źródła poświadczają formy nešili i nešumnili, które zbudowane są z nazwy miasta Nesa (czyli Kanesz) i sufiksu -ili (nešili) łączącego się z nazwą geograficznąH.A. Hoffner, H.C. Melchert, A Grammar of the Hittite Language, s. 292., opcjonalnie rozszerzonego o kolejny sufiks -uman (nešumnili) odnoszącego się do nazwy etnicznejH.A. Hoffner, H.C. Melchert, A Grammar of the Hittite Language, s. 60.. Formy te oznaczają dosłownie „w (języku) Nesy / po nesycku”.
Odkrycie języka hetyckiego W 1887 r. odkryto w Tell el-Amarna archiwum listów, zawierające zbiór korespondencji dyplomatycznej Egiptu z sąsiednimi państwamiWydanie całości listów (tekst oryginalny i tłum. ang.): The El-Amarna Correspondence: A New Edition of the Cuneiform Letters from the Site of El-Amarna based on Collations of all Extant Tablets, ed. W.M. Schniedewind, Z. Cochavi-Rainey, transl. A.F. Rainey, vol. I–II, Leiden–Boston 2015.. Dwa listy (EA 31 i EA 32)The El-Amarna Correspondence, s. 326–329. spisane zostały w nieznanym języku; jeden z nich był adresowany „do Tarhunda-radu, króla Arzawy (EA 31.2: A-NA ITar-ḫu-un-da-ra-du LUGAL KUR Ar-za-wa). Norweski uczony Jørgen Alexander Knudtzon przestudiował oba dokumenty i w publikacji z 1902 r. uznał, że zostały spisane językiem indoeuropejskim (nazywanym przez niemieckojęzycznych uczonych „indogermańskim”)J.A. Knudtzon, Die zwei Arzawa Briefe: Die ältesten Urkunden in Indogermanischer Sprache, Leipzig 1902.. Zauważył między innymi, że końcówki przypadków przypominają te znane z języków indoeuropejskichJ.A. Knudtzon, Die zwei Arzawa Briefe, s. 47.; podobne spostrzeżenia dotyczyły końcówek odmiany czasownikowejJ.A. Knudtzon, Die zwei Arzawa Briefe, s. 48–50.. Ustalenia Knudtzona poparli Alf Torp i Sophus Bugge; ich komentarze zostały włączone do publikacji KnudtzonaS. Bugge, Bemerkungen zu den Arzawa-Briefen, s. 57–107; A. Torp, Bemerkungen zu den Arzawa-Briefen, s. 108–124.. Poza tym jednak identyfikacja „języka arzaweńskiego”Tak wstępnie ten język określił Knudtzon, por. J.A. Knudtzon, Die zwei Arzawa Briefe, s.131: „Arzawische Wörter”. z nieznanym dotąd przedstawicielem rodziny języków indoeuropejskich nie zyskała szerszego poparcia w środowisku badaczyB.J. Collins, The Hittites and Their World, s. 5.. W kolejnych latach Knudtzon stracił przekonanie co do słuszności swoich twierdzeń i choć oficjalnie się z nich nie wycofał, wyrażał takie wątpliwości w prywatnej korespondencji do Otto Webera, o czym Weber wspomniał w drugim tomie wydania listów z Amarny z 1915 r.J.A. Knudtzon, O. Weber, E. Ebeling, El-Amarna-Tafeln, vol. II, s. 1074: „Knudtzon hat sie für indogermanisch erklären wollen, nicht ohne starken Widerspruch zu finden, und einer brieflichen Mitteilung kann ich entnehmen, daß er jetzt selber gegen seine frühere Meinung Bedenken hegt”. Jednocześnie jeszcze w tym samym tomie identyfikację „języka arzaweńskiego” uznano za „sporną”J.A. Knudtzon, O. Weber, E. Ebeling, El-Amarna-Tafeln, vol. II, s. 1074: „Die Sprache, in der diese beiden Briefe geschrieben sind, ist in ihrem Charakter noch strittig”..
Kiedy Knudtzon pracował nad listami z archiwum amarneńskiego, francuski archeolog Ernest Chantre przeprowadził sondażowe wykopy w ruinach stolicy hetyckiej Hattusa, w pobliżu obecnej wsi Boğazkale (stara nazwa to Boğazköy) i w 1893 r. znalazł tam kilka tabliczek zapisanych tym samym językiem, co listy EA 31 i EA 32. Te wstępne odkrycia doprowadziły do rozpoczęcia na tym stanowisku w 1906 r. wykopalisk kierowanych przez Hugona Wincklera. Prowadzone do połowy 1914 r. badania archeologiczne dostarczyły niemal 30 tys. fragmentów tekstów hetyckichB.J. Collins, The Hittites and Their World, s. 6 (ponad 10 tys. w pierwszym roku wykopalisk); A. Kloekhorst, Anatolian, s. 63..
Niemieckie Towarzystwo Orientalistyczne powierzyło badania nad tabliczkami z Boğazköy czeskiemu uczonemu, Bedřichowi Hroznemu. Mimo że po wybuchu I wojny światowej Hrozný został wcielony do armii Austro-Węgier, oddelegowano go do Konstantynopola, aby mógł prowadzić dalsze badaniaB.J. Collins, The Hittites and Their World, s. 7.. Już w 1915 r. Hrozný opublikował artykuł dowodzący, że język tabliczek z Boğazköy, a tym samym język dwóch listów z Amarny, to faktycznie przedstawiciel rodziny języków indoeuropejskichB. Hrozný, Die Lösung des hethitischen Problems; S.J. Crawford, The Decipherment of the Hittite Language, passim (streszczenie ustaleń Hroznego).. Hrozný udowodnił indoeuropejski charakter hetyckiego, m.in. wskazując, że w tym języku istniał imiesłów przymiotnikowy czynny (participium praesentis activi) tworzony analogicznie do imiesłowów z innych języków indoeuropejskichB. Hrozný, Die Lösung des hethitischen Problems, s. 23., jak również powtarzające się indoeuropejskie końcówki przypadkówB. Hrozný, Die Lösung des hethitischen Problems, s. 24., zaimki podobne do łacińskich i starogreckichB. Hrozný, Die Lösung des hethitischen Problems, s. 25–26., oraz końcówki koniugacyjne porównywalne z końcówkami czasowników sanskryckich i starogreckichB. Hrozný, Die Lösung des hethitischen Problems, s. 27.. Przedstawił również słynne tłumaczenie zdania nu NINDA-an e-iz-za-at-te-ni wa-a-tar-ma e-ku-ut-te-ni jako „Teraz chleb będziecie jedli, wodę będziecie pili”B. Hrozný, Die Lösung des hethitischen Problems, s. 34: „nun BROT werdet ihr essen, Wasser ferner werdet ihr trinken”., identyfikując watar jako „wodę”, -an jako końcówkę biernika i e-iz-za-at-te-ni oraz e-ku-ut-te-ni jako czasowniki „jeść” i „pić” odmienione przez drugą osobę liczby mnogiej czasu teraźniejszego (odnoszącego się do przyszłości)B. Hrozný, Die Lösung des hethitischen Problems, s. 33.. Dokładniejsze analizy przedstawił w gramatyce języka hetyckiego opublikowanej w 1917 r.B. Hrozný, Die Sprache der Hethither, ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm. Ein Entzifferungsversuch, Leipzig 1917.
Pozycja hetyckiego w rodzinie języków indoeuropejskich Pozycja języka hetyckiego w drzewie rodziny języków indoeuropejskich jest wciąż przedmiotem dyskusji. Konsensus panuje co do tego, że gałąź anatolijska oddzieliła się jako pierwszaH.C. Melchert, The Dialectal Position of Anatolian within Indo-European, s. 24–31; D. Ringe et al., Indo-European and Computational Cladistics, s. 59–129 (różne modele podziału grup językowych, grupę anatolijską zawsze oddziela się jako pierwszą); M. Popko, Ludy i języki starożytnej Anatolii, s. 65–73 (o grupie anatolijskiej); A. Kloekhorst, Anatolian, s. 66–67.. Wskazują na to archaiczne elementy obecne w hetyckimA. Lehrman, Reconstructing Proto-Indo-Hittite, s. 106–130; J. Boley, Anatolian Archaisms and the Origin of Indo-European Roots, s. 57–68; M. Popko, Ludy i języki starożytnej Anatolii, s. 66–67.; między innymi miał co najmniej jedną głoskę laryngalną *h₂ (i być może *h₃) z trzech istniejących w języku praindoeuropejskim (*h₁, *h₂ i *h₃)J.P. Mallory, D.Q. Adams, The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World, s. 49–50.. W hetyckim brak podziału na rodzaj męski i żeński (istniał rodzaj „męsko-żeński” communis i nijaki – neutrum). Stosował „częściową ergatywność” (split ergativity)H.A. Hoffner, H.C. Melchert, A Grammar of the Hittite Language, s. 66–67. i bardziej rozbudowany system przypadków (w tym narzędnik i allatyw). Nie wykształcił czasu przyszłego. Obecna w nim była rozbudowana deklinacja heteroklityczna (końcowe r w rdzeniu przechodzi w n w przypadkach zależnych np. pahu(wa)r – pahunnas), która w innych językach poświadczona jest już tylko w formie szczątkowej np. łac. iter – itinerisH.A. Hoffner, H.C. Melchert, A Grammar of the Hittite Language, s. 124–131..