Dieta niskowęglowodanowa – dieta zakładająca znaczne ograniczenie spożycia węglowodanów, z reguły do maksymalnie 130 g na dobę. Produkty spożywcze bogate w węglowodany (głównie pieczywo, makarony, ziemniaki, inne produkty zbożowe) zastępowane są produktami bogatymi w tłuszcz lub białko (m.in. mięso, ryby, jaja, sery). Dieta niskowęglowodanowa zaleca też spożywanie warzyw i owoców z niską zawartością węglowodanów (np. sałaty, brokuły, ogórki, szpinak, maliny, orzechy).
Dieta tego rodzaju może mieć potencjalnie dodatni wpływ na powodzenie terapii u dzieci chorych na epilepsję . Modyfikowane diety niskowęglowodanowe (niska zawartość zarówno węglowodanów, jak i tłuszczów) są zalecane u osób chorych na cukrzycę typu 2.
Historia Prehistoria Dieta człowieka żyjącego przed rewolucją neolityczną, tzn. przed wynalezieniem rolnictwa, składała się głównie z mięsa, ryb, warzyw zielonych, orzechów oraz owadów w różnych proporcjach. Jedna z analiz antropologicznych plemion zbieracko-łowieckich żyjących współcześnie wykazała, że w ich diecie występuje zarówno białko (19–35% całkowitej dostarczanej energii) jak i węglowodany (22–40% całkowitej dostarczanej energii) .
Pierwsze wzmianki współczesne Dieta niskowęglowodanowa była stosowana jako metoda leczenia cukrzycy w XIX wieku.
W 1863 roku William Banting opublikował pracę zatytułowaną Letter on Corpulence Addressed to Public, w której opisuje dietę odchudzającą zakładającą rezygnację ze spożywania pieczywa, masła, mleka, cukru, piwa oraz ziemniaków. Jest to pierwszy opis diety niskowęglowodanowej. Banting twierdził, że stosując tę dietę, nigdy nie był głodny.
W 1967 roku wydana została praca The Doctor’s Quick Weight Loss Diet autorstwa lekarza Irwina Stillmana opisująca dietę o niskiej zawartości węglowodanów i tłuszczów, a wysokiej zawartości białek. Dieta Stillmana uważana jest za pierwszą dietę niskowęglowodanową, która zdobyła znaczną popularność w Stanach Zjednoczonych.
W 1972 roku dr Robert Atkins wydał książkę Dr Atkins’ Diet Revolution, w której opisywał skuteczność diety niskowęglowodanowej, opierając się na doświadczeniach leczenia otyłości u swoich pacjentów w latach 60. Książka szybko zdobyła popularność, jednak spotkała się z miażdżącą krytyką środowisk medycznych. Dieta opisywana przez Atkinsa uznana została za błędną i niebezpieczną, ponieważ ówczesny stan wiedzy medycznej wskazywał, że zwiększone spożycie tłuszczów powoduje liczne zagrożenia zdrowotne.
W 1979 roku Jan Kwaśniewski opublikował założenia własnej diety niskowęglowodanowej, nazwanej „optymalnym żywieniem” (sam twierdził, że opracował ją w 1965 roku), której zalecane proporcje spożywanych ilości białka, tłuszczów i węglowodanów odpowiadają założeniom diety niskowęglowodanowej.
Lata 90. XX w. i XXI w. Dieta niskowęglowodanowa wciąż jest powodem kontrowersji w środowiskach medycznych. Szybko powiększa się ilość dostępnych wyników badań wpływu diety niskowęglowodanowej na zdrowie człowieka. Głównym zarzutem wysuwanym przeciw diecie jest brak informacji na temat jej długofalowego wpływu na organizm. Niemniej, badania takie zaczynają się pojawiać .
Założenia diety thumb|alt=Krzywe poziomu glukozy we krwi i insuliny w surowicy na przestrzeni dnia zawierającego 3 posiłki.|Krzywe poziomu glukozy we krwi i insuliny w surowicy na przestrzeni dnia zawierającego 3 posiłki bogate w skrobię lub sacharozę thumb|alt=Pasek testowy na obecność ciał ketonowych w moczu porównywany do wzorca kolorów na opakowaniu.|Testowanie obecności ciał ketonowych w moczu za pomocą testu paskowego Keto-Diastix
Termin dieta niskowęglowodanowa kojarzony jest najczęściej z dietą Atkinsa lub, w Polsce, z dietą Kwaśniewskiego. Niemniej jednak istnieje szereg zróżnicowanych diet niskowęglowodanowych opierających się na tych samych podstawach, m.in. dieta Atkinsa, dieta proteinowa Dukana, cykliczna dieta ketogeniczna, dieta The Zone, dieta OleoKeto, dieta dr Budwig, metoda Montignaca, dieta South Beach, dieta optymalna, dieta dobrych produktów. Brak jest powszechnie zaakceptowanej definicji diety niskowęglowodanowej. Amerykańskie Stowarzyszenie Lekarzy Rodzinnych definiuje dietę niskowęglowodanową jako dietę, w której spożycie węglowodanów nie przekracza 60 g dziennie . W 2008 roku grupa badaczy specjalizujących się w badaniach diet niskowęglowodanowych zaproponowała następujący podział: Niskowęglowodanowa dieta ketogeniczna (LCKD, low-carb ketogenic diet): poniżej 50 g węglowodanów dziennie, węglowodany to mniej niż 10% całkowitych przyjmowanych kalorii Dieta niskowęglowodanowa (LCD, low-carb diet): 50–130 g węglowodanów, 10–26% kalorii Dieta średniowęglowodanowa (MCD, moderate-carb diet): 130–225 g węglowodanów, 26–45% kalorii
Fundamentem naukowym, na którym opiera się dieta niskowęglowodanowa, jest wiedza dotycząca wpływu spożywania węglowodanów na stężenie glukozy we krwi oraz związaną z tym produkcją hormonów przez organizm. Normalny poziom stężenia glukozy we krwi u człowieka zawiera się w granicach 4,5–5,5 mmol/l. Poziom ten rośnie po spożyciu posiłku bogatego w węglowodany . Stężenie glukozy we krwi kontrolowane jest głównie przez dwa hormony produkowane w trzustce: insulinę, która obniża stężenie glukozy we krwi oraz glukagon, który wykazuje działanie antagonistyczne w stosunku do insuliny. Typowe dania w cywilizacji zachodniej są bogate w węglowodany, dlatego praktycznie każdy posiłek wiąże się z wydzielaniem insuliny. Dla kontrastu celem diety niskowęglowodanowej jest minimalizacja wydzielania insuliny na korzyść glukagonu , który stymuluje lipolizę i glukoneogenezę.
Dodatkowo, diety bardzo ubogie w węglowodany (poniżej 50 g węglowodanów dziennie) nazywane są ketogenicznymi, ponieważ wskutek wyczerpywania zapasów glikogenu w wątrobie indukują stan nazywany ketozą, czyli akumulacją ciał ketonowych w organizmie. Ciała ketonowe są alternatywnym produktem utleniania wolnych kwasów tłuszczowych w wątrobie i mogą być wykorzystywane jako materiał energetyczny przez mózg, serce i inne tkanki. Ich nadmiar wydalany jest z oddechem, przez skórę oraz w moczu. Ketoza często mylona jest z kwasicą ketonową. U osoby nie cierpiącej na cukrzycę ketogeneza (proces produkcji ciał ketonowych) ustaje w momencie pojawienia się glukozy w organizmie, natomiast u cukrzyków stwierdza się jednoczesną obecność zarówno glukozy, jak i ciał ketonowych.
Założenia dietetyczne By skutecznie ograniczyć ilość spożywanych węglowodanów, dieta niskowęglowodanowa zaleca całkowitą rezygnację z produktów skrobiowych lub zawierających cukier. Stosunek ilości kalorii pozyskiwanych z tłuszczu, białka i węglowodanów waha się w zależności od specyficznej odmiany diety, jednak jako dobry przykład można uznać stosunek 60% kalorii uzyskiwanych z tłuszczu, 35% z białka i 5% z węglowodanów. Odpowiada to mniej więcej 100g tłuszczu, 100 g białka i 20 g węglowodanów. Większość diet niskowęglowodanowych nie nakłada restrykcji na całkowitą dzienną ilość spożywanych kalorii. Wynika to z jednej z właściwości ketozy – zwiększania uczucia sytości, co powoduje naturalne ograniczanie ilości spożywanych posiłków dziennie, a co za tym idzie – do ograniczenia ilości przyjmowanych kalorii w porównaniu z dietami wysokowęglowodanowymi. Nowoczesne diety niskowęglowodanowe zalecają także spożywanie do każdego posiłku warzyw o niskiej zawartości węglowodanów oraz niskim indeksie glikemicznym – ma to na celu dostarczenie organizmowi odpowiedniej ilości błonnika.
Ogólne zestawienie produktów żywnościowych Produkty zalecane Żywność pochodzenia zwierzęcego, np. mięso, podroby, smalec, ryby, jaja, masło, śmietana, sery Żywność pochodzenia roślinnego o niskiej zawartości węglowodanów oraz niskim indeksie glikemicznym, np. sałata, kalafior, brokuły, szpinak, awokado, ogórki, pomidory Produkty niezalecane (należy spożywać w bardzo ograniczonej ilości) Żywność pochodzenia zwierzęcego lub roślinnego o umiarkowanej zawartości węglowodanów i niskim indeksie glikemicznym, np. jogurty, maliny, wiśnie, orzechy Produkty zabronione Produkty skrobiowe lub zbożowe, np. ziemniaki, ryż, makaron, kasza Pieczywo Słodycze Soki owocowe, napoje gazowane warzywa, owoce i inne produkty o wysokiej zawartości węglowodanów lub wysokim indeksie glikemicznym, np. kukurydza, buraki, winogrona, banany, pomarańcze, ananasy
Przykładowy dzienny plan posiłków thumb|Przykładowy posiłek na diecie niskowęglowodanowej
Śniadanie: jajecznica z dwóch jaj na boczku ze smażonymi słupkami z zielonej papryki składniki: jaja kurze (110 g), boczek wieprzowy (15 g), smalec (10 g), papryka zielona (120 g) wartości odżywcze: białko: ~ 15 g, tłuszcze: ~ 28 g, węglowodany: ~ 3 g Obiad: polędwiczki wieprzowe w sosie holenderskim z purée z kalafiora, w maśle, ze świeżym szpinakiem składniki: schab wieprzowy (150 g), masło (50 g), żółtko jaja kurzego (35 g), sok cytrynowy (10 g), kalafior (200 g), szpinak (80 g) wartości odżywcze: białko: ~ 32 g, tłuszcze: ~ 62 g, węglowodany: ~ 5 g Kolacja: Sałata z tuńczykiem, serem mozzarella, warzywami, zieleniną i majonezem składniki: sałata (100 g), nać pietruszki (15 g), ogórek (60 g), ser mozzarella (30 g), tuńczyk (140 g), pomidory (60 g), majonez (25 g) wartości odżywcze: białko: ~ 40 g, tłuszcze: ~ 28 g, węglowodany: ~ 5 g
Łącznie: białko ~ 87 g, tłuszcze ~ 117 g, węglowodany ~ 13 g, ~ 1442 kcal
Wpływ na zdrowie Wpływ diet niskowęglowodanowych na zdrowie pozostaje przedmiotem debaty w środowisku naukowym, głównie ze względu na stosunkowo niewielką ilość badań dotyczących tego tematu. Zdecydowana większość z nich została opublikowana po roku 2000 i jako relatywnie nowe pozostają przedmiotem dyskusji. Badacze w swoich publikacjach przedstawiają zróżnicowane opinie, poczynając od promowania skuteczności i bezpieczeństwa tych diet a kończąc na potępianiu ich jako niebezpieczne . Jednym z głównych zarzutów jest brak badań dotyczących długofalowych efektów diet niskowęglowodanowych, jednak ostatnio zaczyna się to zmieniać . Stwierdzono, że zarówno wysoki (>70%) jak niski (<40%) udział węglowodanów w diecie jest związany ze zwiększeniem ryzyka przedwczesnego zgonu. Najmniejsze ryzyko obserwowano dla udziału węglowodanów między 50% a 55%.
Utrata tkanki tłuszczowej oraz wpływ na LDL i HDL Liczne badania, w tym randomizowane eksperymenty kliniczne, wykazują większą skuteczność diet niskowęglowodanowych, w procesie odchudzania, w porównaniu z dietami niskotłuszczowymi. Pacjenci stosujący dietę niskowęglowodanową osiągali lepsze wyniki dotyczące utraty wagi, poprawy poziomu HDL i trójglicerydów oraz ciśnienia krwi. Do najczęściej wymienianych atutów tej diety zalicza się ograniczenie łaknienia i brak uczucia głodu, za co odpowiada podaż wysokoenergetycznych potraw opartych na tłuszczach, z których tworzone są ciała ketonowe. Mózg, żywiąc się nimi w toku diety, generuje uczucie sytości – co sprzyja przestrzeganiu diety. Ograniczony asortyment produktów prowadzi z kolei do spontanicznej redukcji spożycia żywności. Astrup i wsp. podkreślają także, że paradoks konsumpcji produktów wysokotłuszczowych – prowadzącej do redukcji masy ciała – może polegać również na tym, że bardzo restrykcyjne ograniczenie spożycia węglowodanów prawdopodobnie skutkuje wyczerpaniem rezerw glikogenu w wątrobie, powodując wydalanie związanej z nim wody (a niekoniecznie redukcję tkanki tłuszczowej).
W dietach niskowęglowodanowych zarówno podaż tłuszczu ogółem, jak również profil kwasów tłuszczowych stanowią ważne elementy w dietoterapii otyłości. W badaniach na zwierzętach stwierdzono, że nasycone kwasy tłuszczowe są preferencyjnie odkładane w tkance tłuszczowej, podczas gdy wielonienasycone raczej utleniane. Szczególną rolę pełnią kwasy tłuszczowe jednonienasycone, które – jak ustalono – mogą wpływać na wielkość wydatków energetycznych, tempo utleniania kwasów tłuszczowych oraz wielkość komórek tłuszczowych.