Azja (gr. Asía, łac. Asia) – w zależności od podejścia: największy kontynent na Ziemi lub część świata, która razem z Europą tworzy największy kontynent, Eurazję. Nazywana jest często kontynentem wielkich kontrastów geograficznych.
Sąsiaduje z Europą od zachodu, Afryką od południowego zachodu, Oceanem Indyjskim i Australią od południowego wschodu oraz Pacyfikiem od wschodu. Dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.
Obszar Azji to 44,6 mln km² powierzchni lądów, co stanowi około 30% powierzchni wszystkich lądów. Ma charakter wyżynno-górski (wyżyny stanowią 75% powierzchni tego kontynentu – średnia wysokość Azji to prawie 1000 m n.p.m.). Azję zamieszkuje 4436,33 mln ludzi, co daje 99,9 osób na km² (dane z 2016 roku).
Skrajnym punktem na północy jest przylądek Czeluskin (77°43′N), na południu przylądek Piai (1°16′N), na zachodzie zaś przylądek Baba (26°05′E), a na wschodzie przylądek Dieżniowa (169°40′W). Rozciągłość równoleżnikowa równa jest około 8600 km, zaś rozciągłość południkowa 8400 km. Linia brzegowa, wraz z wyspami, wynosi powyżej 70 000 km długości.
Nazwa Nazwa kontynentu trafiła do języka polskiego z języka greckiego za pośrednictwem łaciny. Co do pierwotnego źródła nazwy brak jest pewności. Wskazywane są zarówno powiązania z asyryjskim assu, znaczącym wstający (o słońcu)L’Europe et son mythe: à la poursuite du couchant, de Michael Barry, Revue des deux Mondes, novembre-décembre 1999 ., akadyjskim aṣû, tj. wejściem, miejscem jasnym, krajem wschodu, anatolijską nazwą federacji 22 państw Assuwa, jak i z greckim słowem asis oznaczającym namuł rzeczny.
Początkowo nazwa ta odnosiła się jedynie do Azji Mniejszej. Około 450 r. p.n.e. odróżniono Azję Właściwą od Azji Mniejszej. Azja (Asja) była imieniem nimfy okeanidy w mitologii greckiej. Tak również nazywano i rodzaj żyta. Prawdopodobne jest również, że nazwa „Azja” pochodzi od greckiego określenia Asios leimon (dosł. łęg azyjski). Asios utworzone byłoby od greckiego asis, oznaczającego muł rzeczny. Wymieniony łęg azyjski leżał u ujścia rzeki Kaistru w pobliżu Efezu, a więc w Azji Mniejszej. Z chwilą podboju Azji Mniejszej przez Persów Grecy nazwali Azją obszary leżące na wschód od Morza Egejskiego. Dopiero później nazwą tą objęto cały kontynent„Poznaj świat” R. VIII, nr 11 (96), listopad 1960, s. 44..
Podział polityczny Azji
Państwa Azji Państwa niepodległe Państwo Stolica Powierzchnia[km²] Ludność Stan na 1 stycznia 2008 Kabul 647 500 33 057 000 Rijad 2 149 700 27 416 597 Erywań 30 000 3 275 000 Baku 87 000 9 213 007 Manama 678 689 345 Dhaka 144 000 151 368 352 Thimphu 47 000 682 321 Bandar Seri Begawan 5800 372 361 Pekin 9 566 400 1 306 313 8131) Nikozja 9 3002) 778 9242) Manila 300 100 91 468 677 Tbilisi 69 7004) 4 691 8084) Nowe Delhi 3 166 700 1 102 358 9995) 6) Dżakarta 1 904 400 246 973 1007) Bagdad 434 300 28 074 906 Teheran 1 663 200 69 000 869 Jerozolima8) 20 300 6 995 301 9) Tokio 378 000 128 917 246 10) Sana 528 000 20 727 063 Amman 89 300 5 308 000 Phnom Penh 178 300 13 607 000 Doha 11 600 840 290 11) Astana 2 745 400 15 233 24412) Biszkek 199 900 5 081 429 Seul 99 300 49 640 671 Pjongjang 124 200 22 912 177 Kuwejt 17 800 2 600 000 Wientian 236 900 5 800 000 Bejrut 10 370 3 820 000 Male 298 359 008 Kuala Lumpur 329 700 22 662 365 Naypyidaw 677 200 53 953 136 Ułan Bator 1 564 100 2 791 272 Katmandu 147 000 28 287 147 Maskat 309 500 2 340 000 Islamabad 880 100 178 801 56013) 11) Moskwa3) 17 075 40012) 140 832 54012) Singapur 683 4 425 720 Sri Dźajawardanapura Kotte14) 65 200 20 222 240 Damaszek 185 200 18 881 361 Duszanbe 143 100 7 320 815 Bangkok 513 000 64 185 502 Dili 14 604 1 040 880 11) Ankara 773 700 76 704 41212) Aszchabad 488 100 3 999 923 Taszkent 447 100 27 307 134 Hanoi 332 000 82 689 518 Abu Zabi 83 600 4 320 000 thumb|Mapa polityczna Azji. Ujęto także europejskie części państw, które leżą na obu kontynentach (Rosja, Turcja, Kazachstan)
1) Bez Tajwanu2) Wraz z Cyprem Północnym3) Miasto leży na obszarze Europy4) Wraz z separatystyczną Abchazją5) Bez zajętej przez Pakistan części Kaszmiru6) Część terytorium państwa leży w Oceanii (zachodnia część Nowej Gwinei)7) Wraz z indonezyjską częścią Nowej Gwinei, leżącej w Oceanii8) Według prawa izraelskiego9) Część terytorium państwa leży w Oceanii (archipelag Ogasawara)10) Część terytorium państwa leży w Afryce (archipelag Sokotra)11) Część terytorium państwa leży w Europie12) Wraz z częścią europejską13) Wraz z należącą formalnie do Indii częścią Kaszmiru14) Siedzibą władz jest Kolombo
Terytoria zależne Terytoria zależne Terytorium Ośrodekadministracyjny Powierzchnia[km²] Ludność(2006 r.) Status Episkopi Cantonment1) 123 64002)terytorium zamorskie Wielkiej Brytanii nie posiada 60 brak ludności stałejterytorium zależne Wielkiej Brytanii Episkopi Cantonment1) 130,8 78003)terytorium zamorskie Wielkiej Brytanii Palestyna Jerozolima 6 000 3 703 878 brak ustalonego statusu Flying Fish Cove 135 2839terytorium zależne Australii West Island 14 574terytorium zależne Australii
1) siedziba dowództwa dwóch baz: Akrotiri i Dhekelia; brak stolicy2) personel bazy wojskowej, w tym ok. 1350 żołnierzy; brak stałych mieszkańców3) personel bazy wojskowej, w tym 2212 żołnierzy; brak stałych mieszkańców
Państwa nieuznawane Następujące terytoria spełniają wszelkie kryteria bycia państwem, jednak nie są uznawane na arenie międzynarodowej przez inne państwa. Państwa nieuznawane Nazwa Stolica Powierzchnia[km²] Ludność Status oficjalny Uwagi Abchazja Suchumi 8600 250 000 autonomiczna prowincja Gruzji Uznawana przez 5 państw Cypr Północny Nikozja 3355 210 947 część Cypru Uznawany tylko przez Turcję Cchinwali 3900 70 000 część Gruzji Uznawana przez 5 państw Tajpej 35 980 22 894 384 prowincja Chin
Regiony Azji Regiony polityczno-gospodarcze według ONZ thumb|278x278px|Regiony w Azji: Organizacja Narodów Zjednoczonych wydziela w Azji następujące regiony: Azja Zachodnia Bliski Wschód Kaukaz Azja Środkowa Azja Południowa (subkontynent indyjski) Azja Południowo-Wschodnia Daleki Wschód (Azja Wschodnia) Syberia (Azja Północna) Regionalizacja ta ma charakter polityczny i jest oparta na granicach państw.
Regionalizacja fizycznogeograficzna Azji
Najogólniejsza regionalizacja fizycznogeograficzna Azji zastosowana dotychczas w polskiej geografii fizycznej jest następującaZdzisław Czeppe, Jan Flis, Rodion Mochnacki Geografia fizyczna świata. Podręcznik dla studentów geografii uniwersytetów i wyższych szkół pedagogicznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, wyd. I, s. 315–316.:
1. Azja Północna Nizina Zachodniosyberyjska Wyżyna Środkowosyberyjska Syberia północno-wschodnia Daleki Wschód obszary górskie Syberii Południowej 2. Azja Centralna Nizina Turańska i Pogórze Kazachskie z otaczającymi górami Kotlina Dżungarska Kotlina Kaszgarska Wyżyna Tybetańska Wyżyna Mongolska 3. Azja Wschodnia Chiny monsunowe Mandżuria (Chiny północno-wschodnie) Półwysep Koreański Wyspy Japońskie 4. Azja Południowa Półwysep Indyjski i Cejlon Półwysep Indochiński Archipelag Malajski i Filipiny 5. Azja Zachodnia Azja Mniejsza Wyżyna Armeńska Kaukaz Wyżyna Irańska Nizina Mezopotamska Wyżyna Syryjsko-Palestyńska Półwysep Arabski
Warunki naturalne Ukształtowanie poziome Azja położona jest niemal w całości na półkulach wschodniej i północnej. Jedynie niewielkie obszary leżą na półkulach zachodniej (Półwysep Czukocki) i południowej (część Archipelagu Malajskiego).
Wyspy zajmują około 7% obszaru Azji (2,7 mln km²). Zlokalizowane są wzdłuż wschodnich i południowo-wschodnich wybrzeży w trzech archipelagach: Malajskim, Japońskim i Filipińskim. Największymi wyspami Azji są: Borneo (736 tys. km²), Sumatra (427 tys. km²), Honsiu (228 tys. km²), Celebes (197 tys. km²), Jawa (126 tys. km²), Luzon (106 tys. km²). Półwyspy zajmują 8,7 mln km² (19% powierzchni Azji). Największe z nich to: Półwysep Arabski (2,78 mln km²), Indochiński (2,17 mln km²), Indyjski (2088 tys. km²), Azja Mniejsza (0,5 mln km²), Tajmyr (0,4 mln km²), Kamczatka (0,27 mln km²) i Półwysep Koreański (0,22 mln km²).
Wody oblewające Azję należą do 3 oceanów. Na północy ląd Azji otaczają płytkie morza szelfowe: Czukockie, Wschodniosyberyjskie, Łaptiewów, Karskie; na wschodzie morza: Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Jawajskie, Banda, Moluckie, Seram, Flores, Sawu, Arafura; na południu wody Morza Arabskiego i Zatoki Bengalskiej. Średnia odległość od mórz wynosi 750 km, a maksymalna 2400 km.
Między półwyspami i wyspami Azji znajduje się wiele głęboko wciętych zatok i przybrzeżnych – otwartych, półzamkniętych lub zamkniętych – basenów morskich. Najważniejsze morza to: Śródziemne, Czarne, Karskie, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskie, Czukockie, Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Arabskie, Czerwone, tzw. Indonezyjskie Morze Śródziemne (nazwa obejmująca łącznie wszystkie morza wokół Archipelagu Malajskiego i Filipin) oraz zatoki: Bengalska i Perska.
Ukształtowanie pionowe
Azja jest najbardziej zróżnicowanym kontynentem pod względem ukształtowania pionowego. Znajduje się tutaj zarówno najwyższy (Mount Everest, 8848 m n.p.m.), jak i najniższy punkt na powierzchni Ziemi (depresja Morza Martwego; 439.59 m p.p.m.). Maksymalna deniwelacja osiąga 9270 metrów. Azja jest – pomijając Antarktydę – obszarem o najwyższej średniej wysokości (średnia wynosi 990 metrów). Obszary poniżej 300 m n.p.m. zajmują 32,4% powierzchni (w tym 1,2% depresje), obszary o wysokościach między 300–2000 m n.p.m. 54,7% powierzchni, obszary powyżej 2000 m n.p.m. 12,9% powierzchni.
Najwyżej wzniesiona jest Azja Środkowa (zwana też czasami Azją Wysoką). Znajduje się tutaj wysokogórska Wyżyna Tybetańska otoczona potężnymi pasmami górskimi: Himalajami (od południa), Karakorum (od południowego zachodu) i Kunlun (od północy). Pasma te zbiegają się na zachodzie w węźle Pamir. Od Azji Wysokiej aż do mórz Czarnego i Śródziemnego biegnie obszar pokryty dużą liczbą pasm górskich (np. Kaukaz, Góry Pontyjskie, Zagros).
Obszary nizinne występują w jej północno-zachodniej części, są to niziny: Turańska, Zachodnio- i Północnosyberyjska, na wschodzie leży Nizina Północnochińska, na południu niziny Gangesu, Indusu i Mezopotamii. Wielkie obszary wyżynne występują na północy (Wyżyna Środkowosyberyjska), zachodzie (Pogórze Kazachskie) i południu (wyżyna Dekan, Półwysep Indyjski). Wyżyna Dekan opada ku wschodowi i zachodowi krawędziowymi górami (Ghaty Wschodnie i Zachodnie), podobnie krawędziowe góry towarzyszą zachodnim i południowym brzegom Półwyspu Arabskiego.
Wysoko położone obszary wyżynne, otoczone pasmami górskimi, stanowią integralną część Azji Zachodniej i Centralnej. Na zachodzie są to wyżyny: Anatolijska, Armeńska i Irańska. Wśród licznych otaczających je łańcuchów górskich należy wymienić góry: Pontyjskie, Taurus, Kaukaz, Elburs, Kopet-dag, Zagros i Mekran. Dalej ku wschodowi wysokości pasm górskich wzrastają. Znajduje się tu najpotężniejszy na świecie węzeł górski – Pamir, nazywany Dachem Świata, w którym zbiegają się jedyne na świecie łańcuchy górskie, przekraczające 7000 m n.p.m.: Tienszan, Hindukusz, Karakorum, Himalaje oraz Kunlun i Hengduan Shan.