Języki kreolskie (, od lub ) – ogólne określenie niepowiązanych ze sobą języków etnicznych rozwiniętych zazwyczaj na bazie języków europejskich kolonistów (głównie angielskiego, francuskiego, portugalskiego, hiszpańskiego czy niderlandzkiego) z dużym dodatkiem elementów przejętych z języków ludności tubylczej. Języki kreolskie powstawały m.in. w okresie handlu niewolnikami, gdy sprowadzani z Afryki do Ameryki niewolnicy, wywodzący się z różnych grup etnicznych, komunikowali się z plantatorami oraz między sobą przy użyciu uproszczonych form języków europejskich.
Kształtują się jako konsekwencja niepełnego opanowania języka. Według często przytaczanej propozycji są to języki pidżynowe, które przeszły proces natywizacji (zostały przyjęte przez pewną grupę ludności jako język ojczysty), choć część lingwistów (np. Salikoko Mufwene) uznaje, że do kształtowania się języków kreolskich i pidżynowych może dochodzić w różnych okolicznościach społecznych. Języki kreolskie, w odróżnieniu od pidżynów, mają dobrze rozwinięte słownictwo i strukturę gramatyczną. Języki kreolskie bywają wyróżniane zarówno na podstawie kryterium struktury językowej, jak i na podstawie kontekstu społeczno-historycznego, w którym powstają.
Wzrost zainteresowania językami kreolskimi nastąpił w latach 60. XX w.; wcześniej nie były przedmiotem bliższych badań, jako języki o niższym statusie społecznym. Do lat 70. XX w. powszechnie zakładano, że języki kreolskie to pidżyny, które stały się językiem ojczystym jakiejś społeczności. W wąskim ujęciu socjokulturowym języki kreolskie to przede wszystkim takie języki, które powstały w oparciu o języki narodów europejskich, wskutek ekspansji państw zachodnich i kontaktów Europejczyków z ludnością tubylczą. Niekiedy jednak mianem tym określa się różnego rodzaju uproszczone języki handlowe, które zostały przyjęte jako języki ojczyste (w tym np. kontaktowe odmiany malajskiego ze wschodniej Indonezji). Zasadność odnoszenia tego terminu do wschodnich odmian malajskiego, o niejasnej proweniencji historycznej, budzi wątpliwości. Wyróżnia się też języki kreolskie na bazie innych języków nieeuropejskich, np. swahili, japońskiego czy języków chińskich. W szerszym ujęciu zjawisko kreolizacji języków jest prawdopodobnie częstsze niż to się zakłada w tradycyjnych teoriach lingwistycznych. Pojawiają się bowiem dyskusje na temat kreolizacji w antycznej grece, która powstała na bazie przedindoeuropejskiego substratu oraz mowy indoeuropejskich przybyszów.
Śródziemnomorska lingua franca nie jest zaliczana do języków kreolskich, ponieważ nie istniało społeczeństwo, które uznawałoby ten język za swój język rodzimy (był jedynie środkiem kontaktów handlowych). W szerokim znaczeniu lingua franca to każdy język używany między osobami, które nie mają wspólnego języka ojczystego. Również język kreolski może służyć jako lingua franca, będąc językiem prymarnym dla dużej części społeczeństwa, a jednocześnie językiem drugim dla użytkowników innych języków. Języki wykazujące pewne cechy kreolskie, ale niewywodzące się z pidżynów, określane są mianem kreoloidów. Przykładem kreoloidu jest niska forma angielszczyzny singapurskiej (singlish). Językami kreolskimi zajmuje się subdyscyplina językoznawstwa – kreolingwistyka. Odrębnym typem języków kontaktowych są języki mieszane, odróżniane od pidżynowych i kreolskich.
Ze względu na długą historię stygmatyzacji języków kontaktowych wiele z nich nie posiada statusu języka urzędowego, niezależnie od liczby użytkowników czy znaczenia komunikacyjnego. W dodatku nie wszystkie mają swoją postać standardową oraz ogólnie przyjęty system pisma, w przeciwieństwie do dobrze skodyfikowanych języków kolonialnych. W wielu krajach, gdzie występują języki kreolskie, funkcję języka urzędowego pełni język kolonizatorów. Przykładowo na Jamajce językiem urzędowym jest angielski, mimo że w powszechnym użyciu jest także jamajski (często spotyka się dwujęzyczność), a na Wyspach Świętego Tomasza i Książęcej w roli języka oficjalnego występuje tylko portugalski, mimo że szeroko znany wśród społeczeństwa jest język santome. Istnieją jednak kraje, w których języki kreolskie mają status urzędowych, obok języków kolonialnych. W Papui-Nowej Gwinei status ten posiadają angielski oraz dwa miejscowe języki kontaktowe: tok pisin i hiri motu. W Vanuatu język bislama służy jako jeden z trzech języków urzędowych, obok angielskiego i francuskiego. W Republice Środkowoafrykańskiej język sango ma taki sam status jak francuski. Na Seszelach język kreolski seszelski ma status urzędowy od 1978 roku, obok angielskiego i francuskiego. Kreolski haitański funkcjonuje jako język urzędowy Haiti od 1987 roku, razem z francuskim.
Wybrane języki kreolskie Język Państwa Liczba mówiących(w tys.) Na bazie angielskiego jamajski Jamajka 2000 kreolski gujański Gujana 800 kreolski hawajski Hawaje (Stany Zjednoczone) 500 krio Sierra Leone 300 gullah Georgia, Karolina Południowa (Stany Zjednoczone) 200 kreolski Belize Belize 100 kreolski hondurański Honduras 100 kreolski panamski Panama 100 sranan tongo Surinam 100 tok pisin Papua-Nowa Gwinea 100 kreolski kostarykański Kostaryka 40 kreolski nikaraguański Wybrzeże Moskitów (Nikaragua) 20 kreolski kolumbijski dwie wyspy na wschód od wybrzeży Nikaragui 10 bislama Vanuatu, Wyspy Salomona 6 kreolski bahamski Bahamy kreolski Bioko wyspa Bioko (Gwinea Równikowa) ndyuka Surinam 22 angielski kreolski trynidadzki Trynidad i Tobago Na bazie francuskiego kreolski haitański Haiti 6000 kreolski Reunionu Reunion 500 kreolski Mauritiusa Mauritius 300 kreolski Małych Antyli Saint Lucia 1200 kreolski Gujany Francuskiej Gujana Francuska 50 kreolski luizjański Luizjana (Stany Zjednoczone) 50 kreolski seszelski Seszele 50 francuski kreolski trynidadzki Trynidad i Tobago Na bazie portugalskiego krioulo Wysp Zielonego Przylądka (zob. też krioulo) Republika Zielonego Przylądka 300 krioulo Gwinei Bissau (zob. też krioulo) Gwinea Bissau, częściowo Senegal 150 kreolski Wysp Św. Tomasza i Książęcej Wyspy Świętego Tomasza i Książęca 100 papiamento Antyle Holenderskie, Aruba 200 saramaccan Surinam 20 Na bazie hiszpańskiego chavacano Filipiny 200 papiamento Antyle Holenderskie, Aruba 200 hiszpański kreolski trynidadzki Trynidad i Tobago Na bazie niderlandzkiego berbice Gujananegerhollands Wyspy Dziewicze język martwy Na bazie niemieckiego unserdeutsch Papua-Nowa Gwinea0,11Na bazie malajskiegomalajski alorskiwyspy Alor i Pantar (Indonezja) malajski ambońskiMoluki (Indonezja) malajski balijskiBali (Indonezja) malajski wysp Bandawyspy Banda (Indonezja) malajski betawiDżakarta (Indonezja) gorapMoluki Północne (Indonezja) Wg danych z 1992: 1malajski Moluków Północnych 700malajski KupanguTimor Zachodni (Indonezja) 350malajski Larantukimiasto Larantuka (Indonezja) Wg danych z 2007: 20malajski miasta Manado Celebes Północny i Gorontalo (Indonezja) 2000malajski papuaskiPapua Zachodnia (Indonezja)1100malajski miasta SeruiWyspy Yapen i pobliskie wybrzeże Nowej Gwinei (Indonezja)malajski Sri LankiSri Lanka (używany przez Malajów lankijskich) 46malajski Wysp KokosowychWyspy Kokosowe (Australia) i Sabah (Malezja) 1,06, z czego 0,5 na Wyspach Kokosowych Na bazie innych języków kingwana (na bazie suahili) Demokratyczna Republika Konga 10000 kituba (na bazie kongo) Demokratyczna Republika Konga 4000 monokutuba (na bazie kongo) Kongo 1000 sango (na bazie ngbandi) Republika Środkowoafrykańska 400 hiri motu (na bazie motu) Papua-Nowa Gwinea 20
Zobacz też języki mieszane
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne