mały|Stół do snookera ze wszystkimi bilami mały|Gracze podczas turnieju obserwowani przez sędzię Snooker – gra bilardowa spopularyzowana pod koniec XIX wieku, rozgrywana na dużym stole do bilardu angielskiego, z sześcioma kieszeniami. W grze uczestniczą dwie strony (dwóch zawodników lub dwie drużyny). Charakterystycznym elementem snookera jest to, że gracze muszą wbijać bile czerwone na zmianę z tzw. bilami kolorowymi. Gracze uderzają kijem białą bilę, która musi uderzyć w bilę odpowiedniego koloru.
W turniejach obowiązują odpowiednie maniery – w przeciwieństwie do innych dyscyplin, w snookerze oczekuje się od zawodników, by sami przyznali się, jeżeli popełnią faul niewychwycony przez sędziego. Większość turniejów jest również rozgrywana w eleganckich strojach, zwykle z muszką. Od 1977 roku mistrzostwa świata w snookerze rozgrywane są w teatrze Crucible Theatre w angielskim Sheffield.
Historia Snooker powstał prawdopodobnie w latach 80. XIX wieku na subkontynencie indyjskim wśród stacjonujących tam brytyjskich żołnierzy, głównie oficerów. Nazwa została wymyślona prawdopodobnie przez angielskiego porucznika sir Neville'a Chamberlaina, który twierdził, że wymyślił tę grę w 1875 roku. Inne źródła co prawda potwierdzają, że gra nazywana początkowo Snookers istniała, ale powstała w 1881 lub 1882 roku, a popularność zdobyła w latach 1884-1886. Chamberlainowi przypisywane jest jednak pojęcie ang. get snookered, które oznaczało dobry mecz i było używane początkowo w kontekście popularnej dawniej gry Black Pool, w szczególności do jednej z jej wariacji wymyślonej przez Chamberlaina.
Według zapisków samego Chamberlaina, po raz pierwszy partię przypominającą snookera rozegrano w kantynie oficerskiej w Dżabalpurze w Indiach, choć inne źródła wskazują na regiment stacjonujący w Utakamand. Niezależnie od tego wiadomo, że w latach 80. XIX wieku w grze brakowało jeszcze bili niebieskiej i różowej oraz, choć najwyższą bilą była bila czarna, to była ona liczona za 5, a nie za 7 punktów. Wersja ze współczesną punktacją pojawiła się nie później niż w 1893 roku.
Gra nazywana w XIX wieku Snookers powstała prawdopodobnie z połączenia oraz Black Pool. Pyramid rozgrywano na 15 czerwonych bilach i jednej białej używanej jako bili rozgrywającej. Black Pool z kolei używał bil kolorowych znanych ze snookera, ale biała bila była jedną z bil do wbicia (każdy gracz używał własnej, dodatkowej bili rozgrywającej). W ramach black poola bile wbijano w sekwencji: biała, czerwona, żółta, zielona i brązowa, a w późniejszej wariacji do sekwencji dodano również niebieską, różową i czarną bilę.
Definicje mały|Biała bila z grochami ułatwiającymi obserwowanie rotacji
Pojęcia podstawowe Bila rozgrywająca (ang. cue-ball) bila uderzana przez gracza jako pierwsza kijem (ang. cue). W turniejach jest to bila biała. W meczach treningowych bila rozgrywająca może mieć dodatkowe oznaczenia ułatwiające naukę celowania lub obserwowanie rotacji.
Bila obiektowa (rozgrywana, ang. object ball) bila uderzona jako pierwsza bilą rozgrywającą.
Bila deklarowana (ang. nominated ball) bila kolorowa wskazana przez zawodnika, którą zamierza on trafić jako pierwszą podczas zagrania. W snookerze nie deklaruje się bil czerwonych.
Gracz rozgrywający (ang. striker) zawodnik znajdujący się w grze (wykonujący zagrania).
Gracz oczekujący (ang. non-striker) przeciwnik rozgrywającego. Powinien stać lub siedzieć w taki sposób, by nie znajdować się w linii wzroku rozgrywającego, w rozsądnej odległości od stołu. Może on opuścić pomieszczenie, w którym odbywa się gra, a także wyznaczyć pełnomocnika, który reprezentuje go w czasie nieobecności.
Zagranie lub uderzenie (ang. stroke) rozpoczęte w momencie kontaktu białej bili z kijem. Są wyróżniane dwa rodzaje zagrań: bezpośrednie (kiedy bila biała trafia w inną bilę bez wcześniejszego kontaktu z bandą) i pośrednie (biała bila uderza w inną bilę po kontakcie z bandą).
Wbicie (ang. pot) ma miejsce wtedy, gdy bila wpada do kieszeni bez naruszenia przepisów gry.
Partia (frejm, ang. frame) mały|Mecz typu lepszy z 9 frejmów, 4 wygrane frejmy, 138 punktów w brejku Jest to okres gry rozpoczynany pierwszym zagraniem, zakończony w jeden z możliwych sposobów (patrz niżej).
Mimo że na stole są bile, których suma daje 147 punktów, to suma punktów graczy w jednej partii może przekroczyć tę liczbę. Wynika to z punktów za faule związane m.in. z nieudanym wyjściem ze snookera, czy z wbiciem białej bili. Najwyżej punktowanym, oficjalnym frejmem w historii jest frejm 195-punktowy, który padł w 2023 roku w UK Championship. Mark Williams zdobył wówczas łącznie 101 punktów, a Ding Junhui 94 punkty.
Mecz Mecz składa się z określonej liczby partii. Zwykle podaje się maksymalną liczbę partii, które mogą być rozegrane podczas meczu. Na przykład zwrot „lepszy z 19 partii” oznacza mecz do 10 wygranych partii. Nieparzysta liczba partii do rozegrania oznacza, że mecz nie może zakończyć się remisem.
Break
Break (czasem spolszczane jako brejk) to suma punktów uzyskanych przez gracza podczas pojedynczego podejścia do stołu.
Break stupunktowy (ang. century break, century) to osiągnięcie lub pobicie bariery 100 punktów w pojedynczym podejściu do stołu.
Break maksymalny (ang. maximum break, maximum) to break, w którym gracz wbija wszystkie 15 czerwonych bil, po każdej wbijając czarną bilę, a następnie wszystkie kolorowe bile.
W standardowym podejściu maksymalną liczbą punktów jest 147 i jest to typowy break maksymalny. Najwyższy break teoretycznie możliwy w snookerze wynosi jednak 155 punktów. Zawodnik może go uzyskać rozpoczynając grę ze wszystkimi bilami czerwonymi na stole oraz przyznaną wolną bilą, wbijając po wolnej bili i wszystkich bilach czerwonych zawsze bilę czarną. Jedna z bil kolorowych traktowana jest wtedy jako dodatkowa bila czerwona, umożliwiając uzyskanie 8 punktów więcej niż normalny break maksymalny (wbita wolna bila wraca na stół). Jest to bardzo rzadka sytuacja, nieodnotowana w żadnym oficjalnym turnieju.
Sprzęt mały|Stół turniejowy (German Masters)
Bile thumb|Zestaw bil snookerowych i kostki kredy Na komplet składają się 22 bile, w tym: 15 bil czerwonych; 6 bil kolorowych (czarna, różowa, niebieska, brązowa, zielona i żółta); 1 biała bila rozgrywająca (ang. cue ball). Bile powinny mieć średnicę 52,5 mm, z tolerancją ±0,05 mm, oraz jednakową masę z tolerancją 3 g na komplet.
Stół Konstrukcja Rama stołu powinna być wykonana z mahoniu, blat z płyt łupkowych pokrytych wełnianym suknem, najczęściej w kolorze zielonym. Sukno czesane jest w stronę bandy górnej. Bandy gumowe pokryte suknem (w stołach turniejowych przytwierdzone bezpośrednio do blatu zamiast do ramy za pomocą elementów stalowych (ang. steel block cushions)). Sześć kieszeni (łuz): cztery narożne oraz dwie w środku długich band. Całkowita masa stołu wynosi ponad 1000 kg. mały|Sędzia układający trójkąt z czerwonych bil
Pole gry Pole gry ograniczone jest przez dwie bandy krótkie – górną (ang. top cushion, od strony trójkąta bil czerwonych) i dolną (ang. baulk cushion, od strony pola D), oraz dwie bandy długie, w środku których znajdują się dwie kieszenie. Ma ono wymiary 11 stóp 8,5 cala × 5 stóp 10 cali (3569 × 1778 mm), z tolerancją obu wymiarów ±0,5 cala (±13 mm). Stół taki zwyczajowo nazywany jest stołem 12-stopowym. Wysokość stołu mierzona od podłogi do najwyższej części band (tzw. korony) wynosi od 2 stóp 9,5 cala do 2 stóp 10,5 cala (851 do 876 mm).
Na polu gry nanosi się oznaczenia: tzw. linię bazy (ang. baulk line), równolegle w odległości 29 cali (737 mm) od bandy dolnej, przez całą szerokość stołu; półokrąg wyznaczający pole D o promieniu 11,5 cala (292 mm) od strony dolnej bandy i o środku pokrywającym się ze środkiem linii bazy; punkt centralny (niebieski), na długiej osi stołu, dokładnie w środku pola gry; punkt piramidy (różowy), na długiej osi stołu, dokładnie w połowie odległości między punktem centralnym a górną bandą; punkt główny (czarny), na długiej osi stołu, w odległości 12,75 cala (324 mm) od bandy górnej. Punkty umieszczenia bili brązowej, zielonej i żółtej wyznaczane są przez środek półokręgu pola D i punkty jego przecięcia z linią bazy.
Kije thumb|Kij z przedłużką na krzyżaku mały|Kij snookerowy podtrzymywany przyrządem pomocniczym – tzw. łabędzią szyją lub łabędziem (ang. swan)Kije do snookera są wykonywane z gatunków jesionu lub klonu rosnących w Ameryce Północnej. Uchwyty (ang. butt) najlepszych kijów są wykonywane z hebanu lub palisandru oraz ozdobnych wstawek z cennego drewna pozyskanego z takich rodzajów drzew jak: palisander, tulipanowiec, oliwka oraz z drewna drzewa (ang. snakewood). Są to kije wykonywane ręcznie. Tańsze kije są klejone maszynowo. Kij snookerowy ma typowo 140 cm (55 cali długości), choć powinien być dostosowany do wzrostu zawodnika, jednak nie krótszy niż 3 stopy (914 mm), a jego kształt nie może odbiegać od ogólnie przyjętych norm. Kij jest jednoczęściowy lub łączony (najczęściej w 2/3 lub w 3/4 długości). Masa wynosi od 16 oz. do 22 oz. Kapka (ang. tip) ma od 8,5 do 10,5 mm średnicy i jest wykonana ze skóry. Ferula (tulejka łącząca kapkę z kijem) jest mosiężna.
Sprzęt pomocniczy Różnego rodzaju podpórki pod kije (krzyżak, pająk, słoń, zwany też łabędzią szyją), przedłużki i nasadki na kije, ułatwiające zawodnikowi zagranie przy utrudnionym dostępie do bili białej. Zawodnik może używać przyrządów będących w wyposażeniu stołu, jak i przyniesionych przez sędziego lub zawodnika.
Kapkę (końcówkę) kija smaruje się przed uderzeniem kredą, by uniknąć zsunięcia się jej z białej bili i nieczystego zagrania (ang. miscue), które – jeśli dojdzie do kontaktu z białą bilą innej części kija niż kapka – stanowi faul.
Ponadto stosuje się także trójkąt do ustawiania bil czerwonych oraz marker pozwalający sędziemu m.in. na zdjęcie bili ze stołu w celu jej wyczyszczenia lub sprawdzenie, czy na stole jest wystarczająco dużo miejsca na ustawienie bili w określonym punkcie.
Naliczanie punktów ułatwiają tablice wyników. W grze amatorskiej są to często tablice mechaniczne, wyposażone w suwaki i podobne nieco do liczydeł, obsługiwane przez samych graczy. W grze turniejowej stosuje się tablice elektroniczne, obsługiwane zdalnie przez sędziego.
Przebieg gry thumb|Rozmieszczenie bil w pozycji wyjściowej – biała bila może zostać ustawiona w dowolnym miejscu półkola (tzw. pole D) Zadaniem graczy jest uderzanie kijem bili białej w taki sposób, aby pozostałe bile w odpowiednim porządku wpadały do kieszeni. Można uderzać kijem jedynie w białą bilę.
Ustawienie bil Przed rozpoczęciem każdej partii bile są ustawiane na stole przez sędziego w następujący sposób: bile czerwone ułożone są w formie trójkąta równobocznego. Bila w wierzchołku trójkąta najbliższym dolnej bandzie powinna znajdować się na osi podłużnej stołu i tuż ponad punktem piramidy, tak by możliwe było umieszczenie w nim bili różowej jak najbliżej bili wierzchołkowej, ale bez stykania się ich. Bok trójkąta tworzony przez pozostałe dwa wierzchołki powinien być równoległy do krótkich band stołu; bila żółta w prawym rogu pola D (patrząc od strony dolnej bandy); bila zielona w lewym rogu pola D (patrząc od strony dolnej bandy); bila brązowa w środkowym punkcie pola D (środek linii bazy); bila niebieska w punkcie centralnym; bila różowa w punkcie piramidy; bila czarna w punkcie głównym;
Rozpoczęcie frejma W pierwszym ruchu gracz ustawia w dowolny sposób białą bilę w polu D (przy założeniu, że biała bila nie może dotykać innej bili). Zawodnik ma następnie za zadanie dokonać rozbicia, trafiając jedną z bil czerwonych (tzn. uderzając kijem białą bilę spowodować, aby ta uderzyła w jedną z bil czerwonych). Jeśli po jego ruchu żadna z czerwonych bil nie znajdzie się w kieszeni, kolejka przechodzi na drugiego gracza. Gracz, który rozpoczyna pierwszą partię (frejm), wybierany jest najczęściej losowaniem (rzut monetą), natomiast w kolejnych frejmach gracze rozbijają naprzemiennie.
Przebieg partii