thumb|Św. Bernard z Clairvaux uznawany w chrześcijaństwie za jednego z klasyków mistycyzmu Mistycyzm – wieloznaczny termin opisujący doświadczenie religijne, polegające na bezpośredniej, czyli niezależnej od rytuałów i obrzędów, relacji człowieka z rzeczywistością pozamaterialną, pozazmysłową lub transcendentną. Rzeczywistość ta jest różnie rozumiana przez poszczególne systemy religijno-filozoficzne. W chrześcijaństwie, judaizmie i islamie jest ona tożsama z Bogiem. W buddyzmie i hinduizmie z pozazmysłową Jednią, rozumianą panteistycznie jako prawdziwa rzeczywistość świata. U podstaw mistycyzmu leży wiara w możliwość duchowego obcowania człowieka z bóstwem, w możliwość poznania „tajemnic” bytu w drodze „objawienia” itd.
Religijne doświadczenie mistyczne różni się od ezoteryki, która mówi o specyficznym poznaniu pozazmysłowym, jak telepatia, jasnowidzenie, odbiór kosmicznej energii itp.
Znaczenie terminu Mistycyzm to poszukiwanie możliwie najbardziej bezpośredniego doświadczenia Boga, lub życie, którego celem jest zjednoczenie z BogiemE.Underhill, The essentials of Mysticism NOwy Jork 1960.. Według M. Górnickiego, użycie tego terminu jest najbardziej uzasadnione w studiach komparatystycznych, opisujących różne doświadczenia, bez odniesienia się do stojącej poza nimi teologii. Tym ostatnim zajmuje się bowiem mistyka. Według S. Katza oraz P. Almonda, typologia mistycyzmu winna uwzględniać opinie samych mistyków różnych religii opisujących i interpretujących swe doświadczenieSzerzej o mistycznym doświadczeniu religijnym w: A. Migda, Mistycyzm pentekostalny, Kraków 2013.. Stąd najbardziej adekwatna typologia doświadczenia mistycznego powinna uznać, że jest tyle typów doświadczenia mistycznego, ile włączonych do samego doświadczenia interpretacji. Inne typologie, twierdzące np. że jest jeden typ doświadczenia, ale wiele interpretacji (S. Radhakrishnan, N. Smart), albo kilka typów doświadczenia, które przecinają bariery kulturowe (W. Stace, R.C. Zaehner, R. OttoŚwiętość, Wrocław 1993.) – wymagają dodatkowych założeń.
W kulturze Zachodu mistycyzm występuje:
w powiązaniu z mistyką chrześcijańską, identyfikowaną jako forma szczególnie intensywnej religijności albo jako rodzaj poznania religijnego bądź religijno-filozoficznego. Rozumienie rozwinięte na gruncie teologii chrześcijańskiej obejmuje zjawiska religijne polegające na bezpośredniej łączności z Bogiem. W sensie bardziej ogólnym mistycyzm to kierunek religijno-filozoficzny, czyniący możliwość takiej łączności przedmiotem rozważań. W obu przypadkach istnienie transcendentnej, pozamaterialnej, czy pozazmysłowej rzeczywistości Absolutu jest pewnikiem wiary o charakterze wyjściowego założenia. w naukowym paradygmacie akademickim, jako przedmiot zainteresowań filozofii i psychologii umysłu, w tym psychologii transpersonalnej. Podejście naukowe ogranicza się do opisu i/lub wyjaśniania tego, co jest dostępne poznaniu percepcyjnemu i/lub rozumowemu. W takim przypadku mistycyzm jawi się bądź jako poznawalny fenomen, lecz o niepoznawalnym źródle, bądź jako zjawisko wynikające z właściwości umysłu człowieka, zarówno o biologicznym, jak i społecznym rodowodzie. W pierwszym przypadku badacz rozumie mistycyzm jako nieredukowalny, niemożliwy do wyjaśnienia za pomocą praw fizyki, neurologii czy psychologii. W drugim przypadku stan mistyczny to szczególny stan umysłu (często używa się terminu „zmieniony stan świadomości”), a jego forma i treść są wyjaśniane w sposób naturalistyczny.
Tajemnicze źródło wiedzy mistycznej sygnalizuje już grecki źródłosłów: μυστικός (mystikos). W języku angielskim do rodziny tego słowa należą np. mist (mgła) i misty (mglisty), co sugeruje tajemniczość, przyczyniając się do traktowania tej wiedzy jako nadzwyczajnej, intrygującej, a czasem podejrzanej.
Mistycyzm a religia Możliwość istnienia rzeczywistości niedostępnej percepcyjnie implikuje fakt istnienia przekonań o jej istnieniu co najmniej w większości religii. Z tego powodu opisy doświadczeń mistycznych różnią się. Np. judaizm kabalistyczny pojmuje je jako emanację Boskiej Światłości Ein Sof w formie sefir, hinduizm postuluje konieczność mistycznego oderwania się od świata doświadczanego jako iluzji, zaś buddyzm traktuje mistycyzm jako jedyną drogę do prawdy (oświecenie w buddyzmie zen to postrzeganie rzeczywistości takiej jaka jest), mistycyzm w taoizmie jest drogą o paradoksalnej formie (Dao to droga do Dao).
Mistycy starają się różnymi środkami – werbalnie, ale także za pomocą obrazów, symboli i wszelkich środków ekspresji artystycznej – przekazać to, co w ich doświadczeniu mistycznym jest niewyrażalne. Chrześcijańskie pojęcie przeżycia mistycznego zakłada, że dokonuje się ono wyłącznie dzięki łasce. Nie zależy od przyrodzonych zdolności człowieka, stosowanych przez niego technik, czy posiadanej wiedzy. Czynnikiem aktywnym jest miłość Boża. Człowiek może jedynie przyjąć, zgodzić się na działanie Boże w sobie, poprzez modlitwę, kontemplację, medytację, uczucie, intuicję. Ta bierna natura chrześcijańskiej mistyki odróżnia ją w zasadniczy sposób od gnozy. Według tej ostatniej, oświecenie jest bowiem owocem aktywności osoby zainteresowanej.
Choć termin „mistyk” określa osobę związaną z jedną z tradycji religijnych – judaizmu, chrześcijaństwa, islamu, hinduizmu czy buddyzmu – współcześnie termin ten, jak wiele innych (świętość, kult, rytuał) podlega sekularyzacji.
Mistycyzm a dusza W tradycji judeochrześcijańskiej (judaizm, chrześcijaństwo, islam) posiadanie duszy odgrywa zasadniczą rolę. Skupiając się bardziej na świecie zewnętrznym, judaizm stworzył szereg oryginalnych pojęć dotyczących duszy, obejmujących poglądy o partnerstwie człowieka i Boga poprzez mistyczną, ezoteryczną wiedzę numerologii i Kabały.
Mistycyzm chrześcijański w nieco odmienny sposób spogląda na związek między Bogiem i duszą. Mistyczne doświadczenie w chrześcijaństwie wyróżniają dwa elementy, często nieobecne w innych religiach: Rzeczywistość Boga, z którą chrześcijanin jednoczy się w doświadczeniu mistycznym jest transcendentna wobec samej duszy oraz świata naturalnego – kosmosu. Istotą doświadczenia mistycznego jest zjednoczenie w miłości dwóch podmiotów. Mimo ścisłego zjednoczenia, którego najwyższym stopniem jest małżeństwo duchowe (mistyczne), odrębność ontologiczna stworzenia i Stwórcy pozostaje trwale zachowana. W katolicyzmie uważa się, że święci i błogosławieni zostali obdarzeni Duchem Świętym, który obdarowuje ich cudownymi, proroczymi i transcendentnymi zdolnościami. Przekonanie to jest przyjęte w niektórych charyzmatycznych i ewangelicznych wyznaniach, które upatrują świadectw Bożego Objawienia w spontanicznym mówieniu językami, uzdrawianiu wiarą, wypędzaniu demonów itp. Jednakże praktyka ta jest na ogół związana ze zdyscyplinowanym podejściem mistycznym.
Według Quaker’a dusza jest wewnętrznym światłem, związanym z obecnością Boga w człowieku. W katolicyzmie istnieje wyraźniejszy rozdział między duszą i Bogiem, biorący pod uwagę tradycyjne przekonanie, że zbawienie duszy i zjednoczenie z Bogiem występuje tylko w zmartwychwstaniu po śmierci fizycznej.
W Prawosławiu uważa się, że zjednoczenie z Bogiem w ziemskim życiu ma miejsce podczas chrztu i ciągnie się przez cały proces przebóstwienia. Mistycy chrześcijańscy, tacy jak Jacob Boehme, szukali tego unikalnego stanu jedności duszy z ciałem na różne sposoby, poprzez intensywną modlitwę, ascezę, kontemplację i medytację.
Islam także podziela koncepcję oddzielnej duszy, jednak mniej koncentruje się na jej cudownych mocach; świat muzułmański zwraca większą uwagę na samo wspominanie (rozmyślanie o Allahu <dhikr, zikr>). W tradycyjnym Islamie związek duszy z Allahem prowadzony jest przez anioły, które wykonują wolę Bożą przywracając duszę do miejsca jej prawdziwego pochodzenia. Jednakże tylko prorocy mają możliwość zobaczenia i usłyszenia ich bezpośrednio. W Islamie podążanie mistycznymi ścieżkami jest związane z nurtem Sufich, a „Ja”/Dusza jest skonfliktowana z Niewiernym/Ego. Sufizm uważa, że Boga można doświadczać w uniwersalnej miłości, przenikającej wszechświat. Wspominanie (dhikr, zikr), dla Sufich, wyraźnie oznacza wspominanie miłości/celu duszy lub powrotu do pierwotnego boskiego stanu. Sufi ponadto szczególną uwagę zwracają na zdarzające się często artystyczne zmiany w formie ich kultu.
Mistycyzm, mistyka a literatura, sztuka i muzyka Mistycyzm w literaturze i poezji Zapisy doświadczenia mistycznego niejednokrotnie cechują się znaczną wartością literacką. Przyjmują wtedy często postać poetycką, funkcjonuje nawet termin poezja mistyczna. Wiele takich zapisów nie ma jednak wartości literackiej i należy do twórczości religijnej rozumianej raczej jako dział literatury dydaktycznej niż literatury pięknej. James Joyce w swojej analizie stosunku mistyki do literatury w dziele Williama Blake’a stawia tezę, że między wartościami literackimi zapisu doświadczenia mistycznego a wartością duchową tego doświadczenia nie zachodzi ścisły związek:
Mistycyzm w literaturze polskiego romantyzmu Mistyka jest ponadzmysłowym i ponadracjonalnym doświadczeniem religijnym opartym na osobistej kontemplacji. Doświadczenie to nie zawsze jest zgodne z doktryną danej wiary. Zapisy doświadczenia mistycznego przyjmują często postać poetycką: rozmyślań, wizji, proroctw. Stanowią też jeden z działów twórczości religijnej.
W literaturze proroctwa (budujące zjawisko profetyzmu) pojawiają się w utworach prorokujących przyszłość widzianą oczami ich autorów. Proroczym wizjom mogą służyć figuralne interpretacje zdarzeń, czyli przedstawienie jakiegoś zjawiska, np. historycznego, jako figury zjawiska innego. Proroctwa realizowano też w postaci przypowieści (Juliusz Słowacki, Anhelli) lub stylizacji biblijnej (Adam Mickiewicz, Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego).
W polskiej literaturze elementy profetyczne pojawiły się już w okresie konfederacji barskiej (tzw. Profecja księdza Marka), ale największe nasilenie tych tendencji to okres romantyzmu i przyjmowanie przez poetów roli wieszcza oraz założenia mesjanistyczne.
Adam Mickiewicz – mistyk romantyczny W roku 1840 Adam Mickiewicz miał rozpocząć pracę profesorską w Akademii Lozańskiej. Zaplanowano cykl wykładów, które nigdy się nie odbyły. Jednak zachował się wykład instalacyjny, w którym można odnaleźć przyczyny późniejszego zainteresowania się duchową stroną egzystencji człowieka. Wykład ten dotyczył literatury łacińskiej schyłku cesarstwa i na przykładzie twórczości poety Prudencjusza (II połowa IV w.) Mickiewicz wskazał na napięcie idei, które wytworzyło się między upadającym Rzymem a triumfującą kulturą chrześcijańską. Poeta wykazał się wielką wrażliwością na martyrologię pierwszych chrześcijan i odnalazł, cenną dla mesjanisty, duchową bliskość między męczeńskimi dziejami Kościoła a losem Polaków. Wówczas rozpoczął się okres pasywny w poetyckiej biografii Mickiewicza. Od tego momentu poeta będzie się skupiał na filozofii aktywizmu moralno-społecznego, zwłaszcza że wyjątkowo cenił aktywność i przedkładał ją nad wszelką twórczość poetycką. Istotnym stało się dla niego to, co mogło prowadzić do wewnętrznej przemiany człowieka i do przeobrażeń otaczającej go rzeczywistości. Uważał, że byt materialny człowieka może być zależny od jego woli, siły duchowej, której źródła są pozamaterialne. Wówczas to całą energię poeta skupił na rozwijaniu wewnętrznych darów, podobnych tym, które mieli mistycy, święci i twórcy Kościoła w okresie jego bohaterstwa, męczeństwa, ofiarności. Można przypuszczać, że mocą duchową pragnął zmieniać rzeczywistość polityczną.