thumb|Lenin i Nadieżda Krupska, Gorki, 1922 rok Nadieżda Konstantinowna Krupska (ur. w Petersburgu, zm. 27 lutego 1939 w Moskwie) – rosyjska działaczka komunistyczna, pedagog. Córka oficera polskiego pochodzenia Konstantego Krupskiego, od 1898 roku żona Włodzimierza Lenina.
Życiorys Była córką Konstantego Krupskiego (1838–1883), porucznika armii rosyjskiej i Elizawiety z domu Tistrow (1843–1915), guwernantki. Rodzina Krupskich herbu Korczak wywodziła ze szlacheckiego polskiego rodu, właścicieli zamku w Krupem na Lubelszczyźnie. Jako „stara szlachta” Krupscy zostali zaliczeni do rodów szlacheckich Imperium Rosyjskiego.
Ojciec Nadieżdy, Konstanty Krupski, był zrusyfikowanym Polakiem, synem Ignacego (1794-?), również oficera w armii carskiej. Jako oficer Krupski stacjonował m.in. w Królestwie Polskim, gdzie jego pułk brał udział w tłumieniu powstania styczniowego. Działał w tajnym komitecie rosyjskich oficerów w Polsce, który udzielał pomocy powstańcom polskim. W 1869 roku ponownie trafił na ziemie polskie – wraz z żoną i córką – do Grójca, gdzie został carskim naczelnikiem. Po kilku latach został decyzją sądu zwolniony ze stanowiska. Matka Nadieżdy pochodziła ze zubożałej szlachty. Po śmierci rodziców została nauczycielką domową.
Nadieżda Krupska zainteresowała się ideologią marksistowską pod wpływem Mikołaja Izaakowicza Utina, lidera rosyjskiej sekcji Pierwszej Międzynarodówki, który opiekował się nią i jej matką po śmierci jej ojca. W 1890 roku wstąpiła do kółka marksistowskiego w Wyższej Szkole dla Kobiet. Nadieżda została marksistką wcześniej niż Lenin, z którym poznała się około 1894 roku.
Według Encyklopedia Britannica pierwszym mężem Nadieżdy Krupskiej był Borys German (Herman), rosyjski działacz eserowców-maksymalistów. Najprawdopodobniej jednak łączył ich tylko ślub cywilny lub nawet konkubinatЮлия Попова Борис Герман: что стало с первым мужем Надежды Крупской, russian7. 10 lipca 1898 roku Lenin i Krupska wzięli ślub w cerkwiLouis Fischer, The Life of Lenin, Londyn 1964, s. 33.
Za działalność opozycyjną została aresztowana w 1896, od 1898 była członkiem Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, w tym samym roku została skazana na 3 lata zesłania – sama wybrała Szuszenskoje, gdzie wówczas przebywał Lenin. Od 1901 już jako żona towarzyszyła mu w wyjazdach zagranicznych, podczas których wspierała go jako sekretarka i rzeczniczka. Po rewolucji październikowej działała w radzieckiej oświacie. Od 1917 członkini Ludowego Komisariatu Oświaty, w latach 1920–1929 przewodnicząca Głównego Komitetu Polityczno-Oświatowego. Zwolenniczka wychowania przez pracę.
W ostatnim okresie życia męża przekazywała jego antystalinowskie teksty Lwu Trockiemu, potem współpracowała z antystalinowską opozycją. Protestowała przeciwko mumifikacji zwłok Lenina i umieszczeniu ich w Mauzoleum Lenina.
Po śmierci męża stała się stronniczką Grigorija Zinowiewa i Lwa Kamieniewa.
W latach 1924–27 była członkinią Centralnej Komisji Kontrolnej (CKK) RKP(b)/WKP(b), w tym od 2 czerwca 1924 do 18 grudnia 1925 członkinią jej Prezydium, a od 19 grudnia 1927 do śmierci członkinią KC WKP(b) i od 1929 do śmierci zastępczynią ludowego komisarza oświaty RFSRR.
Odznaczona Orderem Lenina (8 marca 1933) i Orderem Czerwonego Sztandaru PracyPrzewodnik po historii Partii Komunistycznej i ZSRR (ros.)
Zmarła 27 lutego 1939 w Moskwie na zapalenie otrzewnej wynikające z krwiaka w jelitach. Według niektórych źródeł otruta z polecenia Józefa Stalina.
Główne dzieła Narodnoje obrazowanije i diemokratija (1915, wyd. polskie Praca i wychowanie 1959); Wspomnienia o Leninie (1957, wyd. polskie 1958); Wybór pism pedagogicznych (1951).
Nadieżda Krupska w rodzinie Włodzimierza Lenina
Upamiętnienie w Polsce Od 24 listopada 1961 do 2 października 1990 była patronką ulicy w Warszawie na terenie dzielnicy WolaUchwała nr 28 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 24 listopada 1961 r. w sprawie nadania nazw ulicom, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, dnia 20 grudnia 1961 r., nr 22, poz. 96, s. 2; Uchwała Nr VI/33/90 Rady Dzielnicy-Gminy Warszawa Wola z dnia 2 października 1990 r. w sprawie: zmiany nazwy ulic..
W latach 1964–1990 imię Nadieżdy Krupskiej nosiła Szkoła Podstawowa nr 2 w Grójcu.
Nadieżda Krupska w filatelistyce
Przypisy
Bibliografia Diane Ducret, Kobiety dyktatorów, Wydawnictwo Znak, Kraków, 2012, , tłum. Maria Rostworowska Miloš Mikeln, Stalin; Tytuł oryginału słoweńskiego: Staljin, življenjska pot samodrżca; Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1990,
Kategoria:Bolszewicy Kategoria:Członkowie Komitetu Centralnego RKP(b) i WKP(b) Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina Kategoria:Małżonkowie premierów Rosji Kategoria:Małżonkowie premierów ZSRR Kategoria:Pierwsze damy ZSRR Kategoria:Rosyjscy pedagodzy Kategoria:Urodzeni w 1869 Kategoria:Włodzimierz Lenin Kategoria:Zmarli w 1939 Kategoria:Pochowani na Cmentarzu przy Murze Kremlowskim Kategoria:Ludzie urodzeni w Petersburgu Kategoria:Rosjanie pochodzenia polskiego