Ostróda ( in Ostpreußen) – miasto w Polsce położone w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba powiatu ostródzkiego oraz gminy wiejskiej Ostróda. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto miało 31 336 mieszkańców.
Położenie Pod względem historycznym Ostróda leży w Prusach GórnychBarbara Szymczak: Rzeczpospolita wobec Prus Książęcych w XVI i XVII stuleciu – pejzaż z Ostródą w tle, w: Ostróda. Siedem wieków dziejów miasta, red. Ryszard Sajkowski. Muzeum w Ostródzie, Ostróda 2005, s. 103. ., na obszarze dawnej ziemi SasinówTadeusz Baranowski, Wiesław Zajączkowski: Archeologia po drodze. Przewodnik. Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1976, s. 106.. Etnograficznie znajduje się również na MazurachBogdan Wawrzyńczyk: Leksykon powiatów Polski, t. I. Agencja Promocyjno-Wydawnicza „Pro Polonia”, Warszawa 2003, s. 178. ..
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na pograniczu Doliny Drwęcy i Równiny Olsztynka.
Nazwa miasta Nazwa miasta sięga jego początków. W źródłach była zapisywana jako Ostirroda, Osterroda, Osteroda, Osterode, Osterrodt. W polszczyźnie długo utrzymywała się forma rodzaju męskiego Ostród.
Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..
Etymologia nazwy Nazwa Osterode wywodzi się od niemieckiego czasownika roden, „karczować”, w połączeniu z przedrostkiem Ost-, Oster- oznaczającym kierunek wschodni. Nazwa miasta oznacza więc „wschodnie karczowisko; pole wykarczowane po wschodniej stronie”.
W zgodnej opinii nazwa Ostródy jest przeniesieniem nazwy miasta Osterode am Harz leżącego w regionie gór Harzu, na pograniczu Saksonii i Turyngii (dziś w kraju związkowym Dolna Saksonia). Została nadana przez jej założycieli lub pierwszych mieszkańców. Według tradycji stało się to ze względu na podobieństwo krajobrazuJohannes Müller Osterode in Ostpreussen, 1905.. W regionie Harzu istnieją też dwie inne miejscowości o nazwie OsterodeJedna z tych wsi znajduje się obok zamku Hohnstein w Neustadt/Harz, czyli rodowej siedziby komtura Günthera von Hohenstein, budowniczego zamku ostródzkiego..
Ostróda została założona przez komtura dzierzgońskiego (późniejszego wielkiego mistrza) Luthera z Brunszwiku, syna księcia brunszwickiego Albrechta I z dynastii Welfów, który był właścicielem miasta Osterode am HarzKsiążę Albrecht I Wielki zmarł w 1279 roku. Po jego śmierci księstwem Brunszwiku-Lüneburga wspólnie władali jego trzej synowie. Miasto Osterode am Harz znalazło się w domenie Henryka Dziwaka, od 1291 samodzielnego księcia na Grubenhagen. Po śmierci Henryka w 1322 miasto przypadło jego synowi Ernestowi I (zm. 1361), choć we wspólnym panowaniu z pozostałymi synami.. Z Turyngii i Saksonii pochodzili także inni dostojnicy zakonu krzyżackiego, którzy w XIII i XIV wieku prowadzili w Prusach Górnych akcję kolonizacyjną. Za dostojnikami przybyli zasadźcy, którzy sprowadzali niemieckich kolonizatorów.
Napływowi ludności z regionu Harzu do Prus sprzyjała tamtejsza niestabilna sytuacja polityczna i ekonomiczna. Dowodem na pochodzenie stamtąd osadników jest powstały w XIII wieku w Prusach Górnych specyficzny dialekt wysokopruski (i jego gwara górnopruska), który zachował cechy języka środkowoniemieckiego.
Przenoszenie nazw miejscowych przez niemieckich osadników nie było czymś niezwykłym. W Prusach Górnych oprócz Ostródy kilka miast nosi nazwy miejscowe z regionu Harzu, np. Morąg (od miasta Morungen), Zalewo (od miasta Saalfeld/Saale) czy Olsztynek (od zamku Hohnstein w Neustadt/Harz, siedziby rodowej komtura Günthera von Hohenstein) oraz z Turyngii (Młynary od miasta Mühlhausen/Thüringen) i Górnej Saksonii (Miłakowo od miasta Liebstadt)Arthur Weyde, Mohrungen in Ostpreussen, Morąg 1927.Johannes Müller Osterode in Ostpreussen, 1905..
Historia Najwcześniej umocnionym miejscem w okolicy dzisiejszej Ostródy był gród w Ornowie-Lesiaku, leżący na południe od wsi Kajkowo, w którym przenikały się wpływy polskie i pruskiehttp://pismo.pruthenia.pl/pruthenia_7/Pruthenia_7_2012_Wadyl-S_Grodzisko_w_Ornowie-Lesiaku_w_%C5%9Bwietle_wynik%C3%B3w_ostatnich_bada%C5%84.pdf..
Początek Ostródzie dała wybudowana ok. 1270 drewniana strażnica, która została w późniejszym czasie przebudowana w zamek. Powstała na terenie ziemi Sasinów wcześniej zasiedlonej przez Prusów. Obok strażnicy powstała osada, której komtur dzierzgoński Luther z Brunszwiku z dynastii Welfów (późniejszy wielki mistrz) nadał w 1329 prawa miejskie, które zostały potwierdzone w 1335 i 1348. Nowe miasto zostało nazwane na pamiątkę Osterode am Harz, miasta położonego w regionie Harzu (pogranicze Turyngii i Saksonii), które należało do książąt brunszwickichTomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury, przewodnik. Białystok: Agencja TD, 1996 , s. 39.. Miasto leżało w zachodniej części państwa zakonu krzyżackiego określanej od średniowiecza jako Prusy Górne.
W 1341 roku miasto zostało siedzibą komturii ostródzkiej. W latach 1349–1370 obok drewnianej warowni komtur Günther von Hohenstein postawił nowy murowany zamek wybudowany z granitowych głazów i cegły, siedzibę komturii. Jako wieloletni komtur ostródzki Günther von Hohenstein przyczynił się do umocnienia miasta i nowych lokacji na terenie komturstwa.
W 1381 roku – w trakcie litewskiej wojny domowej, w którą zaangażowany był po stronie Jagiełły zakon krzyżacki – zamek ostródzki został spalony przez wojska Kiejstuta. Później został odbudowany.
15 lipca 1410 roku na terenie komturii ostródzkiej rozegrała się bitwa pod Grunwaldem. Bezpośrednio po niej pod murami miasta żołnierze polscy dokonali rzezi krzyżackich uciekinierów z pola bitwyPiotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2004 , s. 236., a w dniu 18 lipca 1410 roku rycerz Mikołaj z Durąga (Claus von Doringe) zajął miasto i zamek dla wojsk króla Władysława Jagiełły. Cztery dni później mieszczanie złożyli polskiemu królowi hołd.
W 1440 roku Ostróda przystąpiła do antykrzyżackiego Związku Pruskiego. W latach 1466–1657 stanowiła lenno Korony Królestwa Polskiego. W 1519 roku w czasie wojny polsko-krzyżackiej (wojny pruskiej) Ostróda została zdobyta przez wojska króla polskiego Zygmunta Starego.
Po sekularyzacji w 1525 roku miasto zostało siedzibą starostwa w okręgu górnopruskim Prus Książęcych. W 1628 miasto krótko okupowali Szwedzi. W latach 1633–1639, za zgodą polskiego króla Władysława IV Wazy, miastem (i starostwem) zarządzał Jan Chrystian brzeski, książę Brzegu i Legnicy, jeden z ostatnich książąt z dynastii Piastów; tu zmarł. Jego druga żona księżna Jadwiga została pochowana w kościele św. Dominika Savio. W 1656 miasto zostało spustoszone przez Tatarów, a następnie przez wojska szwedzkie. mały|lewo|Fontanna Trzech Cesarzy na rynku w Ostródzie (autorstwa A. Künne), około 1895 r. W 1752 Ostróda weszła w skład nowego powiatu Morąg. W czasie wojny siedmioletniej od 1758 przez cztery lata miasto znajdowało się pod okupacją rosyjską, w 1788 wybuchł największy w historii pożar, który zniszczył zamek i większą część zabudowy. Od 21 lutego do 1 kwietnia 1807 roku na zamku mieszkał cesarz Napoleon Bonaparte (jego pobyt upamiętniają medal „Napoleon w Ostródzie” i obraz przedstawiający hołd mieszkańców złożony cesarzowi, które znajdują się w zbiorach muzeum w Wersalu), w czerwcu tego samego roku kwaterowały tu wojska gen. Józefa Zajączka.
Od 1818 miasto staje się siedzibą powiatu ostródzkiego, który istniał nirprzerwanie do roku 1975. W latach 1834–1848 pastorem polskiej gminy ewangelickiej był Gustaw Gizewiusz; tu zmarł i został pochowany. W 1855 Karol Salewski założył polską księgarnię, a w 1868 drukarnię, w której wydał 50 książek w języku polskim i 20 roczników kalendarzy. mały|lewo|Ostróda około 1921 roku Mimo lokacji miejskiej do czasu otwarcia w 1852 Kanału Elbląskiego i doprowadzenia linii kolejowej w 1872 roku Ostróda pozostawała miasteczkiem o znaczeniu wyłącznie lokalnym. W 1890 roku powiat ostródzki zamieszkiwały 43 000 Polaków, co stanowiło 62% populacji. W latach 1900–1910 wybudowano kanalizację i wodociąg oraz przeprowadzono gazyfikację. Od 1871 w granicach Niemiec, po plebiscycie w 1920 Ostróda pozostała przy Niemczech.
W 1945 roku miasto zostało zdobyte przez oddziały 5 armii pancernej gwardii 2 Frontu BiałoruskiegoRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939-1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 481.. Ostróda była silnym punktem oporu i ważnym węzłem komunikacyjnym, bronionym przez liczny garnizon niemiecki. Po przeprowadzonym rozpoznaniu dowództwo 10 Korpusu Pancernego zadecydowało o przeprowadzeniu szturmu nocą. W dwustronnym oskrzydleniu miasta uczestniczyły wszystkie jednostki 10 KPanc. (178 BPanc., 183 BPanc., 183 BPanc. i 11 BZ). Udany szturm na pozycje niemieckie przeprowadzono 21 stycznia 1945 roku po nawale artyleryjskiej. Miasto zostało zdobyte, jednak w czasie działań bojowych zniszczeniu uległo około 60% zabudowy Ostródy, w tym 30% budynków mieszkalnych, 11% przemysłowych i 20% obiektów użyteczności publicznejMiasta polskie w Tysiącleciu, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 138–139..
Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().. W okresie Polski Ludowej w mieście powstały Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego, kombinat mięsny, dwa zakłady drzewne, wytwórnia win i przetworów owocowych, zakłady kserotermiczne i zakłady szkutniczo-drzewne.
Warunki naturalne Przez Ostródę przepływa rzeka Drwęca. Miasto połączone jest kanałowym szlakiem wodnym z Elblągiem.
W granicach Ostródy znajdują się następujące jeziora:
Drwęckie
Smordy (jezioro Jakuba) Puzy (jezioro Pauzeńskie) Sajmino (jezioro Kajkowskie) Perskie
Według danych z roku 2002 Ostróda ma obszar 14,15 km², w tym: użytki rolne: 19% użytki leśne: 5%
Miasto stanowi 0,8% powierzchni powiatu.
Demografia Dane z 30 czerwca 2016 Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja333961001766852,901572847,10
thumb|center|Piramida wieku mieszkańców Ostródy w 2014 roku
Bezrobocie Bezrobocie rejestrowane w Ostródzie wynosiło w 2015 roku 11,1% (13,3% wśród kobiet i 9,1% wśród mężczyzn). Jest to znacznie mniej od stopy bezrobocia rejestrowanego dla województwa warmińsko-mazurskiego oraz znacznie więcej od stopy bezrobocia rejestrowanego dla całej Polski.
Zabytki mały|Zamek krzyżacki, obecnie siedziba Muzeum w Ostródzie mały|Stary Ratusz Ostródy został zniszczony podczas II wojny światowej i odbudowany w XXI wieku mały|Kościół św. Dominika Savio Wybrane zabytki, znajdujące się na terenie Ostródy:
Obiekty sakralne mały|Grób Gustawa Gizewiusza na Cmentarzu Polska Górka mały|Komunalna wieża ciśnień Kościół św. Dominika Savio, pierwotnie gotycki z XIV w., gruntownie przebudowany po pożarze w k. XVIII w., odbudowany po zniszczeniach wojennych. Znajduje się przy ul. św. Dominika Savio, Kościół neogotycki pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny z lat 1856–1875, wieża dobudowana na początku XX w., Kościół ewangelicko-metodystyczny neogotycki z 1907 r.; wieża kościelna, na którą wiedzie 105 schodów, stanowi punkt widokowy na całą Ostródę, ponadto mieści w sobie 3 dzwony (największy o średnicy 148 cm) oraz mechanizm zegarowy, Kaplica baptystów – zbudowana w 1910 roku w stylu neogotyckim (ul. Nadrzeczna),