mały|Uczestnicy Światowego Kongresu Esperantystów zgromadzeni przy pomniku (1912) mały|Pomnik na dziedzińcu Collegium Maius, zdjęcie z książki opublikowanej w 1934 roku mały|Pomnik na dziedzińcu Collegium Maius, zdjęcie wykonane w 1947 roku, przed uroczystościami Bratniej Pomocy Studenckiej. Na cokole dobrze widoczne dwa spośród zbiorników na wodę
Pomnik Mikołaja Kopernika – pomnik poświęcony astronomowi znajdujący się w zachodniej części Plant w Krakowie w obrębie Dzielnicy I Stare Miasto.
Dzieło Cypriana Godebskiego pierwotnie usytuowane było na dziedzińcu Collegium Maius i pozostawało tam w latach 1900–1953, po czym zostało przeniesione w obecne miejsce.
Historia Okoliczności powstania Pomysł uhonorowania Mikołaja Kopernika pomnikiem w Collegium Maius wyszedł od historyka sztuki, Mariana Sokołowskiego. W latach 90. XIX wieku zaproponował, by starą studnię, wykopaną jeszcze w 1517 roku, na środku dziedzińca budynku zamurować i na tym miejscu usytuować monument. Udało mu się do tej koncepcji przekonać senat Uniwersytetu Jagiellońskiego; ; .. Na jego wniosek postanowiono również, że koszty budowy pomnika zostaną pokryte z części dotacji rządu austriackiego i cesarza Franciszka Józefa I, pierwotnie przeznaczonej na pokrycie kosztów obrazów z dziejów uczelni autorstwa Jana Matejki (śmierć artysty przekreśliła to zamówienie)Dotacja wynosiła 30 tysięcy złotych, a Matejko miał wykonać trzy obrazy olejne na bazie cyklu swoich szkiców Dzieje cywilizacji w Polsce. Malarz zdołał rozpocząć pracę tylko nad jednym z nich, Wpływ Uniwersytetu Krakowskiego na kraj w XV i XVI wieku. Ta niedokończona praca została zakupiona przez uczelnię i umieszczona w auli Collegium Novum, ; ; .. Odsłonięcie pomnika Kopernika miało być elementem obchodów jubileuszu pięćsetlecia odnowienia uniwersytetu; ; ; ..
Po uzyskaniu zgody władz austriackich zlecenie na wykonanie monumentu otrzymał Cyprian Godebski, polski rzeźbiarz działający w Paryżu. Stało się to za sprawą Sokołowskiego, który także zasugerował, by posąg przedstawiał astronoma jako studenta uczelni, ponadto regularnie recenzował kolejne projekty dla senatu i Komisji Jubileuszowej oraz nanosił poprawki; .. Godebski zaczął prace jeszcze w 1896 roku., natomiast kontrakt z nim podpisano w marcu następnego roku. Ukończone dzieło artysta przesłał z Paryża w 1898 rokuW obu wydaniach Encyklopedii Krakowa podano, że pomnik wykonano według projektu z 1899 roku., jego koszt wyniósł 17 tysięcy złotych.
Na dziedzińcu Collegium Maius Pomnik ustawiono w przewidzianym miejscu, z twarzą posągu skierowaną w stronę głównego wejścia do Collegium Maius od strony ulicy św. Anny. Uroczyste odsłonięcie nastąpiło 8 czerwca 1900 roku, o godzinie 11, w drugi dzień obchodów jubileuszu. Było jednym z ważniejszych elementów celebracji pięćsetnej rocznicy odnowienia uczelni. Połączono je z przekazaniem dwóch tablic pamiątkowych, które miały zostać umieszczone w zabytkowym budynku, a zostały ufundowane przez Radę Miasta i Akademię Sztuk Pięknych podał informacje o jednej tablicy, jednak w rzeczywistości były dwie, wmurowane w osobnych miejscach w elewacjach skrzydeł północnego i zachodniego, na wysokości I piętra. W latach 50. XX wieku zostały usunięte i umieszczone we wnętrzu Collegium Novum, .. W ceremonii uczestniczyli rektor UJ Stanisław Tarnowski i szereg profesorów uczelniW relacji opublikowanej w „Czasie” wymieniono Stanisława Smolkę, Henryka Jordana, Karola Estreichera, Józefa Pelczara, Tadeusza Browicza, Napoleona Cybulskiego, Jerzego Mycielskiego, Adama Miodońskiego i Juliusza Lea, ., namiestnik Galicji Leon Piniński, prezydent Krakowa Józef Friedlein oraz goście z kraju i zagranicy, między innymi Henryk Sienkiewicz, profesorowie krakowskiej ASPW relacji opublikowanej w „Czasie” wymieniono Juliana Fałata, Teodora Axentowicza, Leona Wyczółkowskiego, Jacka Malczewskiego, Włodzimierza Tetmajera, Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera, . i delegaci innych uniwersytetów. Podczas uroczystości, w imieniu rektora, przemówienie po łacinie wygłosił filolog klasyczny Kazimierz Morawski, natomiast przekazania pomnika w imieniu rządu dokonał namiestnik PinińskiPełną listę ważniejszych gości i uczelni, które przysłały delegacje oraz teksty wystąpień Pinińskiego i Morawskiego (to ostatnie w polskim streszczeniu) zostały zawarte w relacji „Czasu”, w wydaniu wieczornym z 8 czerwca 1900 roku, przedrukowano je w: . Dokładne zdjęcie z odsłonięcia pomniku, a konkretnie wystąpienia K. Morawskiego wykonał Alojzy Olma, patrz: , .. W trakcie odsłonięcia lub już po zakończeniu całej uroczystości chór UJ odśpiewał kantatę na cześć Kopernika, skomponowaną specjalnie na tę okazję. Potem nastąpiło składanie wieńców pod monumentem; ; ..
Oceny pomnika po odsłonięciu były pozytywne, lecz niezbyt entuzjastycznie, w każdym razie nie wzbudził tak negatywnych komentarzy jak monument Mickiewicza.. Spotkał się za to z dużym zainteresowaniem dziennikarzy francuskich w ich relacjach z uroczystości w Krakowie, ze względu na to, że jego twórca żył i pracował we Francji..
W ciągu następnych lat przy dziele Godebskiego fotografowali się uczestnicy różnych wydarzeń organizowanych w Krakowie, jak prezydium Zjazdu Rejowskiego (1906) czy goście Światowego Kongresu Esperantystów (1912) oraz studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego.. Pomnik stał się również tematem innych zdjęć, uwieczniających tylko niego lub też dziedziniec Collegium Maius. Jego reprodukcje pojawiały się także na widokówkach, wydawanych zarówno przed I wojną światową, jak i w Polsce międzywojennej czy pod okupacją niemiecką (1939–1945). Znalazł się także na znaczkach pocztowych: jednej z emisji Generalnego Gubernatorstwa (1943) oraz emisji specjalnej Poczty Polskiej (1946); ..
Przed Collegium Physicum Praca Godebskiego pozostała na swoim miejscu do 1953 roku, kiedy została przeniesiona z Collegium Maius., co część opracowań tłumaczy przebudową gmachu; .. Inicjatorem usunięcia z dziedzińca monumentu był Karol Estreicher, który nisko oceniał jego walory artystyczne. Kilkukrotnie, lecz bezskutecznie, próbował go przenieść po 1946 roku. Dwa lata później Rada Artystyczna przy prezydencie miasta poparła jego pomysł, składając wniosek o umieszczenie monumentu przed budynkiem Collegium Physicum (Witkowskiego). Podobne opinie wyraził wojewódzki konserwator zabytków oraz komisja kultury i sztuki Miejskiej Rady Narodowej. Ta ostatnia wskazywała, że pomnik uniemożliwiał organizowanie imprez kulturalnych na dziedzińcu Collegium Maius. Ostatecznie zarząd miasta skierował do rektora Teodora Marchlewskiego wniosek o usunięcie obiektu, tak by w tym miejscu mogły się odbyć wydarzenia Dni Krakowa 1948 roku. Ponowiono go w liście prezydenta z 5 maja tego roku, również komisja artystyczna uniwersytetu popierała taki ruch, lecz nie zalecała szybkiego działania. Rektor nie śpieszył się z przeniesieniem, więc doszło do skutku dopiero w 1953 roku..
Lokalizacja przed Collegium Physicum pierwotnie traktowana była jako tymczasowa, a pomnik miał trafić do ogrodu profesorskiego, razem z innymi rzeźbami z neogotyckiego wystroju Collegium Maius. Jednak ze względu na częste wykorzystywanie ogrodu na inne potrzeby, głównie zaplecza prac budowalnych i remontowych, ostatecznie pomnik pozostał na tym miejscu..
Przeniesienie monumentu wzbudziło duże kontrowersje i wywołało protesty niektórych wykładowców Uniwersytetu Jagiellońskiego, przyczyniło się także do wzrostu liczby osób niechętnych Estreicherowi. Wypominano mu to posunięcie jeszcze po latach. Stało się także źródłem inspiracji dla twórców różnych tekstów satyrycznych czy złośliwych; ..
Wedle anegdotycznego przekazu jeden z profesorów UJ podał, że był to Tadeusz Dobrowolski. Jednak w późniejszym opracowaniu, przy przytoczeniu tej anegdoty, autor nie wymienił już jego nazwiska, patrz: . Podobnie , gdzie mowa o anonimowym profesorze. miał zadzwonić z protestem do Marcina Waligóry, prezydenta miastaŚciślej rzecz ujmując był przewodniczącym Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, bowiem stanowisko prezydenta miasta zlikwidowano ustawą z 20 marca 1950 roku, .. Rozmowa miała jednak komiczny przebieg: „Czy pan prezydent wie, że teraz w pańskim mieście eksmitowano na Planty największego polskiego uczonego Kopernika? Nie wiem – odpowiedział zaspany prezydent, ale mogę pana profesora zapewnić, że jutro dostanie mieszkanie [zastępcze – A. Ch.]”..
W latach 1956–1957 pojawiały się pomysły, by pomnik (usunięty w ramach „stalinowskich czystek”) przywrócić na pierwotne miejsce, jednak nie doczekały się realizacji. Monument dobrze wkomponował się w nową przestrzeń i z czasem stał się istotnym elementem dzielnicy uniwersyteckiej. Był restaurowany w 1987 roku (B. Lambor, A. Kamska, J. Kowalski)..
Pomysły na zmianę miejsca Do idei przywrócenia go na dziedziniec Collegium Maius powrócił w 2014 roku Aleksander Skotnicki, argumentując między innymi, że styl pomnika dobrze komponuje się z zabytkowym gmachem, a osobą Kopernika uczelnia powinna się chwalić w tak reprezentacyjnym miejscu. W ramach działań na rzecz realizacji swego pomysłu wykładowca wydał publikację.. Apel z czerwca 2014 roku, podpisany także przez Andrzeja ChwalbęJego pełna treść opublikowana w . Kolejne apele i uzasadnienia przeniesienia, patrz: ., stał się tematem spotkania 11 września tego roku z udziałem prorektora Jacka Popiela, dyrektora Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Krzysztofa Stopki, A. Skotnickiego oraz grupy wykładowców uczelniByli to Wojciech Bałus, Andrzej Banach, Zbigniew Dąbrowski, Stanisław Sroka, Stanisław Waltoś i Franciszek Ziejka, .. W dyskusji większość uczestników wypowiedziała się przeciw przenosinom, jednocześnie popierając skierowanie do władz miasta prośby o odnowę i większe zadbanie o pomnik. Temat propozycji przeniesienia pojawił się także podczas obrad Konwentu Godności Honorowych UJ z udziałem rektora Wojciecha Nowaka 5 października 2014 roku, w trakcie których stwierdzono, że nie jest to możliwe do zrealizowania, ponieważ obiekt nie leży na działce należącej do uczelni, tylko będącej własnością gminy miejskiej i to w gestii władz miasta leżą kwestie opieki nad nim..
Monument w 2015 roku poddano oczyszczeniu i naprawie. Można to uznać za reakcję na apel środowiska uniwersyteckiego, prace trwały między początkiem września a końcem października, ich koszt szacowano na 68 tysięcy złotych.
W końcu czerwca 2023 roku do pomysłu przeniesienia pomnika z powrotem na dziedziniec Collegium Maius wrócił radny miejski Jerzy Zięty, który skierował w tej sprawie interpelację do prezydenta miasta Jacka Majchrowskiego, argumentując, że monument nie jest dobrze widoczny. Prezydent odrzucił tę propozycję. W odpowiedzi stwierdził, iż to na dziedzińcu pomnik nie był odpowiednio wyeksponowany, nie pasował do otoczenia i architektury budynku, natomiast na Plantach dobrze komponuje się z otoczeniem, jest jedną z atrakcji parku i widać go z każdej strony..
Opis mały|Pomnik Kopernika przed Collegium Witkowskiego (2014) Pomnik, umieszczony przed Collegium WitkowskiegoNiekiedy określa się, że jest usytuowany w pobliżu Collegium Novum, patrz: ; ., znajduje się w obrębie Plant, w części znanej jako Ogród przy UniwersytecieOgród przy Uniwersytecie, względnie Ogród Uniwersytet, obejmuje obszar między ulicami Franciszkańską a św. Anny, .. Posąg Kopernika odlano z brązu, przedstawia go w stroju żaka, w obfitym płaszczu, mocno pofałdowanym, z szerokimi wylotami i w butach z cholewami.. Stoi w lekkim rozkroku, z głową lekko zwróconą w lewo, w podanej do przodu lewej ręce trzyma astrolabiumW niektórych opisach identyfikowane jako globus, patrz: ; ; ., którego dotyka prawą dłonią; ; ; . Od momentu przeniesienia pomnika na Planty astrolabium było kilkukrotnie kradzione przez złomiarzy., stąd w niektórych opracowaniach można się spotkać z informacją, że elementem posągu było w stanie pierwotnym.