Złota Orda (również Chanat Kipczacki) – historyczne państwo mongolskie, założone ok. 1260 w zachodniej części imperium Czyngis-chana przez jego wnuka Batu-chana, ze stolicą w Saraj Batu.
Nazwa Nazwa "Złota Orda" pojawia się po raz pierwszy w pochodzącej z drugiej połowy XVI-wieku rosyjskiej tzw. "Historii Kazańskiej". Nazwa ta przyjęła się w języku rosyjskim, a następnie także w nowożytnej historiografii, jednakże we współczesnych Złotej Ordzie źródłach zarówno rosyjskich, jak i perskich, jest ona nazywana "Ułusem Dżocziego". W źródłach perskich używa się także określenia geograficznego, "Step Kipczacki" (pers. Deszt-e Kipczak). Kiedy ruskie latopisy piszą o "udaniu się do Ordy", słowo "orda" jest tutaj używane w jego pierwotnym, mongolskim znaczeniu - obozu władcy, miejsca gdzie rozbito jego namiot. W imperium mongolskim rezydencja Wielkiego Chana była określana jako "złota" orda. Prawdopodobnie w jakiś czas po rozpadzie imperium przymiotnik "złoty" zaczęto stosować także do rezydencji chanów dzielnicowych, takich jak chan Ułusu Dżocziego, co musiało w jakiś sposób zostać zapożyczone przez Rosjan, przy czym określenie "Złota Orda" zostało przez nich użyte na oznaczenie całego państwa potomków Dżocziego.
Tak samo jak w przypadku innych państw Czyngisydów ważną rolę w Złotej Ordzie odgrywał podział na tzw. "książąt lewej strony" (pers. szahzadagan-e dast-e czap), to jest wschodu, znajdujących się pod przywództwem Ordy (do których należeli także Sziban i Toka-Temür), oraz prawej strony, czyli zachodu, znajdujących się pod przywództwem Batu. W źródłach rosyjskich lewe skrzydło, obejmujące terytoria na wschód od rzeki Ural, nazywane jest "Niebieską Ordą", podczas gdy skrzydło prawe "Białą Ordą". Z kolei historycy perscy nazywają "Białą Ordą" terytorium lewego skrzydła. Dotychczasowa zachodnia tradycja historiograficzna faworyzowała perskie użycie tych terminów, jednak chorezmijski historyk Utemysz Hadżdżi (XVI w.), bliski ustnym tradycjom Złotej Ordy, potwierdza że to rosyjskie użycie tych nazw było właściwe. Stąd obecnie zaczyna przeważać pogląd zgodnie z którym wschodnią część Złotej Ordy należy nazywać "Niebieską Ordą" i tak też przyjęto w niniejszym artykule. Biała i Niebieska Orda nie miały wspólnej nazwy, chyba że uznamy rosyjskie i perskie określenie "Ułus Dżocziego" za przekład wyrażenia używanego przez Tatarów.
Historia Powstanie Zgodnie ze stepową tradycją jeszcze za swojego życia Czyngis-chan rozdzielił pomiędzy członków rodu panującego, tj. w szczególności swoich synów i braci, ułusy, czyli ludzi wraz z trzodami i pastwiskami. Według Dżowajniego jego najstarszy syn, Dżoczi (zm. 1227), otrzymał ziemie od Kajaliku i Chorezmu na wschodzie do Saksinu i Bułgaru na zachodzie, czyli obszar na zachód od Irtyszu, a stamtąd terytoria "tak daleko jak dotarły kopyta mongolskich koni", co było prawdopodobnie aluzją do terenów rajdu Dżebego i Sübeeteja, którzy w latach 1221 - 1224 wyruszając z Azji Środkowej poprzez Kaukaz okrążyli Morze Kaspijskie od zachodu, po drodze m.in. pokonując koalicję książąt ruskich i Kipczaków w bitwie nad Kałką. To właśnie ułus Dżocziego miał się stać zalążkiem Złotej Ordy.
Czyngis-chan zlecił Dżocziemu zadanie podboju Kipczaków i Rusi, ten jednak nie zrealizował go przed swoją śmiercią w roku 1227. W roku 1229 Ugedej (1229 - 1241) wysłał armię by oczyściła region dolnej Wołgi przed zamierzonym atakiem na zachód i przez kilka kolejnych lat walczyła ona ze stawiającymi silny opór plemionami wschodnich Kipczaków. Ostatecznie wielka wyprawa na zachód wyruszyła w roku 1236 i na jej czele stanął syn i następca Dżocziego Batu (1227 - 1255). Po zajęciu Bułgarii Wołżańsko-Kamskiej jesienią 1236 roku w ciągu czterech następnych lat Mongołowie podbili Kipczaków, a także Burtas, Baszkirów i Alanów, oraz podporządkowali sobie książąt ruskich, 6 grudnia 1240 roku zdobywając Kijów i tym samym "kończąc erę ruskiej historii". Po upadku Kijowa wojska Batu ruszyły w kierunku księstwa halicko-wołyńskiego, by następnie zaatakować Węgry, które udzieliły schronienia chanowi Kipczaków Kötenowi (zm. 1241). Wojska króla Beli IV (1235 - 1270) 11 kwietnia 1241 roku zostały rozgromione w bitwie na równinie Mohi i jego królestwo znalazło się pod mongolską okupacją. W tym samym czasie inna mongolska armia pod dowództwem Ordy i Bajdara zaatakowała Polskę, 9 kwietnia niszcząc armię Henryka Pobożnego (1238 - 1241) w bitwie pod Legnicą, w której ten ostatni zginął.
Ugedej zmarł 11 grudnia 1241 roku i na wieść o tym na wiosnę 1242 roku Batu wraz ze swoją armią wycofał się z Węgier. Najpoważniejszym kandydatem do objęcia dziedzictwa po Ugedeju był jego najstarszy syn Gujuk (1246 - 1248), który był jednak osobistym wrogiem Batu. Stąd ten odwlekał jak mógł wybór Gujuka i w rezultacie okres interregnum po śmierci Ugedeja trwał aż cztery i pół roku. W jego trakcie terytorium ułusu Dżocziego zostało rozdzielone pomiędzy jego potomków. To wtedy ułus został podzielony na prawe skrzydło pod przywództwem Batu, którego osobista domena znajdowała się w regionie dolnej Wołgi, i lewe skrzydło pod przywództwem Ordy, którego główny obóz ("orda") znajdował się gdzieś pomiędzy pasmem Tarbagataj a źródłami Irtyszu. Region dolnej Wołgi odgrywał szczególnie ważna rolę jako miejsce przecinania się ważnych szlaków karawanowych i rzecznych. Batu nie tylko wybrał go jako miejsce swojego koczowania po lewej stronie rzeki, ale na początku lat pięćdziesiątych założył tutaj stolicę Złotej Ordy, Saraj. Po ustanowieniu swojej siedziby Batu zaczął wymagać by każdy ruski władca osobiście przybył na jego dwór w celu potwierdzenia dziedziczenia swojego tronu. "Od tej pory «udanie się do (Złotej) Hordy» (słowo wywiedzione z wariantu wymowy orda jako horda) stało się regularną częścią życia ruskich książąt".
Ostatecznie Gujuk został Wielkim Chanem w roku 1246. Na wiosnę roku 1248 wyruszył on wraz ze swoją armią w kierunku Ułusu Dżocziego, zamierzając rozprawić się z Batu, jednak niedługo po rozpoczęciu wyprawy zmarł, prawdopodobnie otruty przez wysłanników tego ostatniego. Po śmierci Gujuka Dżoczydzi i Tołujidzi osiągnęli porozumienie wokół kandydatury najstarszego syna Tołuja, Möngkego (1251 - 1259). W roku 1250 zorganizowany przez nich na terytorium Dżoczydów kurułtaj obwołał Möngkego Wielkim Chanem. Protesty Ugedeidów, którzy zaczęli kwestionować legalność wyboru Möngkego, sprawiły, że zwołano drugi kurułtaj, tym razem w tradycyjnym regionie pomiędzy Kerulenem a Ononem. W lecie 1251 roku potwierdził on wybór Möngkego, po czym nastąpiła krwawa rzeź potomków Ugedeja i Czagataja, którzy zostali oskarżeni o próbę zamachu stanu. Möngke zawdzięczał tron Batu i władza tego ostatniego była tak znaczna, że podróżujący po imperium mongolskim Wilhelm z Rubruk odniósł wrażenie, że jest ono podzielone na dwie równorzędne strefy wpływów - Wielkiego Chana na wschodzie i przywódcy Dżoczydów na zachodzie.
Po krótkim panowaniu dwóch synów Batu, Sartaka (1255 - 1256) i Ułaghcziego (1256 - 1257), władzę objął jego brat Berke (1257 - 1266). Był on muzułmaninem, jednak jego osobiste wysiłki na rzecz nawrócenia na islam swoich poddanych przyniosły ograniczone rezultaty. Swoje panowanie Berke rozpoczął od przeprowadzenia, na rozkaz Möngkego, spisu ludności, który był częścią takiej operacji dokonywanej w całym imperium i wstępem do nałożenia na jego poddanych daniny. Mongolscy urzędnicy (w mongolskim nazywani daruga, zaś w tureckim baskak), którzy przeprowadzali ten spis, spotkali się z oporem w ruskich księstwach. W Rostowie, Włodzimierzu, Suzdalu i Jarosławiu baskakowie zostali zabici, w Nowogrodzie wybuchł bunt, opanowany przy wsparciu księcia Aleksandra Newskiego (1236 - 1263), jednak wkrótce Rusini zostali zmuszeni do zaakceptowania rządów mongolskich urzędników. Rezydowali oni odtąd w ruskich księstwach i czuwali nad pobieraniem daniny należnej chanowi. "Rok 1257 możemy wobec tego uważać za datę całkowitego ustalenia władzy tatarskiej nad Rusią".
W roku 1259 Berke przedsięwziął najazd na Polskę i jego dowódca Burundaj splądrował Kraków i Sandomierz, uprowadzając na stepy ogromną liczbę jeńców. Siły mongolskie zaatakowały też Litwę i Prusy. Po najeździe na Polskę, w 1260 lub początku 1261 roku, Berke wysłał poselstwo do Ludwika IX (1226-1270) z żądaniem poddania się, równocześnie naciskając na Belę IV (1235 - 1270) by ten zawarł przymierze z Mongołami i stanął u ich boku w kampanii przeciwko łacińskim sąsiadom. Jednocześnie siły mongolskie ostatecznie podporządkowały sobie księstwo halicko-wołyńskie, zmuszając do ucieczki Daniela Halickiego (1228 - 1264). Berke jednak nigdy nie zrealizował swoich planów inwazji na Europę, ponieważ w międzyczasie wybuchła wojna pomiędzy nim a rządzącym w Iranie Hulegu (1256 - 1265), co było częścią szerszego procesu rozpadu jedności mongolskiego imperium.
Jak już zaznaczono powyżej, Dżoczi otrzymał od Czyngis-chana terytoria sięgające na zachód "tak daleko jak dotarły kopyta mongolskich koni", co było prawdopodobnie aluzją do terenów rajdu Dżebego i Sübeeteja w latach 1221 - 1224, obejmującego nie tylko Step Kipczacki, ale także tereny zachodniego Iranu i Zakaukazia. To dlatego Batu podlegali kolejni cywilni namiestnicy Iranu, tacy jak Czin Temür i Körgüz, oraz dowódca miejscowych sił mongolskich, Bajdżu, który w roku 1243 pokonał sułtana Rumu Kaj Chusrau (1237 - 1246) w bitwie pod Köse Dağ. Gujuk starał się podważyć władzę Batu w regionie, w szczególności pozbawiając Bajdżu dowództwa, jednak Möngke ponownie ją potwierdził, m.in. przywracając Bajdżu na jego dawne stanowisko i oddając Gruzję w zarząd Berkego. Niemniej to właśnie za panowania Möngkego Dżoczydzi definitywnie zaczęli tracić kontrolę nad ziemiami na południe od Kaukazu. Wiązało się to z wysłaniem z zadaniem podboju Bliskiego Wschodu Hulegu, brata Möngkego, który jako zarazem nowy dowódca mongolskich sił w regionie i członek rodu panującego w naturalny sposób przejął kontrolę nad miejscową administracją. Hulegu zniszczył nizarytów i w roku 1258 zdobył Bagdad, obalając kalifat Abbasydów. Berke jako muzułmanin miał być urażony zabiciem kalifa, zaś niedługo potem w niejasnych okolicznościach zginęło trzech dżoczyckich książąt służących wraz ze swoimi kontyngentami na Bliskim Wschodzie. Jednocześnie Hulegu miał przestać przesyłać Berke jego dochody z miejscowych ziem. Ponadto kiedy w roku 1259 zmarł Möngke Berke poparł w walce o stanowisko Wielkiego Chana Aryka Böge, podczas gdy Hulegu popierał Kubiłaja (1260 - 1294). Wojna pomiędzy Berke a Hulegu wybuchła ostatecznie w roku 1261 i doszło do masakry oddziałów Dżoczydów, które służyły w Iranie. Część sił Dżoczydów zbiegła do Mameluków, gdzie otrzymała azyl od sułtana Bajbarsa (1260 - 1277), podczas gdy inna grupa uciekła na wschód pod wodzą Negüdera, dając początek tzw. Kara'unas, Mongołom osiadłym na terenie dzisiejszego Afganistanu. W ten sposób "rozpoczęły się stuletnie zmagania pomiędzy Dżoczydami a Hulegidami", co było związane z tym, że "polityka Ordy była zdecydowanie zorientowana na zagarnięcie bogatych pastwisk i szlaków karawanowych Azerbejdżanu, w dążeniu do czego zawarto długotrwały sojusz z Mamelukami w Egipcie".
Era Noghaja