thumb|Czerwony sztandar – popularny symbol ruchów socjalistycznych (oraz innych ruchów lewicowych) Socjalizm (łac. socialis – społeczny) – szerokie i wewnętrznie zróżnicowane spektrum idei, doktryn społeczno-ekonomicznych oraz ruchów politycznych, których wspólnym celem jest ustanowienie ładu społecznego opartego na zasadach równości, wspólnotowości, sprawiedliwości społecznej oraz racjonalnego zarządzania gospodarką. Kluczową cechą socjalizmu jest postulat przewagi własności społecznej nad własnością prywatną, szczególnie w odniesieniu do środków produkcji i zasobów naturalnych. W tym ujęciu produkcja dóbr postrzegana jest jako wysiłek zbiorowy, a jej efekty powinny służyć całemu społeczeństwu, a nie wyłącznie właścicielom kapitału.
Socjalizm może przybierać różne formy – od radykalnych (rewolucyjnych), zakładających głęboką przebudowę stosunków społecznych (w tym niekiedy odrzucenie instytucji takich jak rodzina, religia, klasy społeczne czy państwo), po nurty umiarkowane (ewolucyjne), opowiadające się za stopniowymi reformami w ramach istniejących struktur. Istnieje wiele odmian socjalizmu – zarówno w teorii, jak i praktyce historycznej – co czyni go jedną z najbardziej różnorodnych tradycji myśli politycznej. Już w latach 20. XX wieku Angelo Rappoport wyróżniał ponad czterdzieści definicji socjalizmu, co potwierdza jego wielowymiarowość.
W ujęciu marksistowskim socjalizm stanowi fazę rozwoju społecznego następującą po kapitalizmie, prowadzącą do bezklasowego społeczeństwa komunistycznego. W praktyce politycznej termin ten bywa też używany w odniesieniu do niektórych nurtów anarchizmu czy syndykalizmu.
Współczesna refleksja filozoficzna nad socjalizmem koncentruje się nie tylko na organizacji gospodarki, ale także na wartościach, które mają ją uzasadniać – takich jak równość, wolność, solidarność i demokracja. W odróżnieniu od kapitalizmu, w którym środki produkcji są własnością prywatną i kontrolowane przez właścicieli kapitału, socjalizm zakłada, że powinny one znajdować się pod efektywną kontrolą pracowników lub wspólnoty jako całości.
Socjalizm wywodzi się od filozofii rozwijanej na przełomie XVIII i XIX wieku przez działaczy, tj. Henriego de Saint-Simon, Pierre’a Leroux, Charles’a Fouriera i Roberta Owena. Celem ówczesnych socjalistów było zbudowanie społeczeństwa, w którym wszyscy jego członkowie mieliby równy stan posiadania, gdzie siły rynkowe nie są głównym mechanizmem podziału bogactwa oraz państwa, w którym funkcjonowanie społeczeństwa opiera się nie na własności prywatnej, lecz na wspólnej własności, współpracy i altruizmie.
Teoretykami socjalizmu połowy XIX w. byli między innymi: Karol Marks, Fryderyk Engels, Pierre-Joseph Proudhon i Michaił Bakunin – twórcy kolejno marksizmu, anarchizmu i anarchokolektywizmu. Wkrótce, na gruncie marksistowskiej wersji socjalizmu, powstały ideologie: komunistyczna oraz socjaldemokratyczna. Elementy ideologii socjalistycznej są łączone m.in. z: chrześcijaństwem, islamem, nacjonalizmem etc.
Pochodzenie słowa socjalizm Termin socjalizm przypisuje się najczęściej francuskim filozofom i ekonomistom Pierre’owi Leroux'owi i Marie Roch Louis ReybaudLeroux: socialism is „the doctrine which would not give up any of the principles of Liberty, Equality, Fraternity” of the French Revolution of 1789. „Individualism and socialism” (1834).. W Wielkiej Brytanii słowo to zostało użyte po raz pierwszy przez twórcę ruchu spółdzielczego Roberta Owena w 1827Russell, Bertrand (1972). A History of Western Philosophy. Touchstone. s. 781..
Słowo to miało oznaczać model wspólnoty lub własności publicznej mający swój zalążek już w starożytności. Utopijni socjaliści odwoływali się między innymi do perskiego filozofa Mazdaka, który zalecał ustanowienie posiadłości komunalnej i pracę na rzecz dobra publicznegoA Short History of the World. Progress Publishers. Moscow, 1974.. Za zalążek myśli socjalistycznej (choć z wieloma kontrowersjami) uznaje się też poglądy PlatonaA.E. Taylor, Plato: The Man and His Work, Dover 2001, s. 276–277. i ArystotelesaW.D. Ross, Aristotle, 6th ed str. 257..
Według niektórych relacji, użycie słów socjalizm lub komunizm było związane z postrzeganiem religii w danej kulturze. W Europie komunizm został uznany za bardziej ateistyczny, w Anglii jednak słowo komunizm kojarzyło się z komunią, a więc miało podtekst katolicki, więc ateiści w ruchu robotniczym nazywali siebie socjalistami
Teoria społeczna i polityczna thumb|upright|François Noël Babeuf, twórca ideologii babuwizmWczesna myśl socjalistyczna czerpała wpływy z różnorodnych filozofii, takich jak republikanizm obywatelski, racjonalizm oświeceniowy, romantyzm, formy materializmu, chrześcijaństwo (zarówno katolickie, jak i protestanckie), prawo naturalne i teoria praw naturalnych, utylitaryzm oraz liberalna gospodarka polityczna. Inną filozoficzną podstawą znacznej części wczesnego socjalizmu było pojawienie się pozytywizmu w epoce europejskiego oświecenia. Pozytywizm zakładał, że zarówno świat naturalny, jak i społeczny może być zrozumiany poprzez wiedzę naukową i analizowany przy użyciu metod naukowych.
Socjaliści źródeł swojej ideologii szukali już w filozofiach starożytnych m.in. w filozofii Mazdaka, PlatonaA.E. Taylor, Plato: The Man and His Work, Dover 2001 str. 276–277. i ArystotelesaW. D. Ross, Aristotle, 6th ed str. 257.. W okresie średniowiecza i reformacji narodziło się wiele grup religijnych mających charakter protosocjalistyczny. Grupy te czerpały na ogół inspirację z BibliiLansford, Tom (2007). Communism. Marshall Cavendish. , s. 24–25.. Niektóre odłamy purytanizmu w okresie wojny domowej w Anglii (szczególnie diggerzy) również nawoływały do zniesienia prywatnej własności i zaprowadzenia radykalnej równości„Diggers’ Manifesto”. Archived from the original on 2011-07-29. Retrieved 2011-07-19.; „Eduard Bernstein: Cromwell and Communism (1895)”..
Krytyka własności prywatnej zyskała na popularności w oświeceniu. Duże wpływy zyskały prace Jeana-Jacques’a Rousseau. W Rozprawie o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi (1755) dowodził on, że powstanie własności prywatnej było źródłem upadku moralnego ludzkości. Do radykalnej równości i wspólnoty własności nawoływały niektóre grupy okresu rewolucji francuskiej. Najbardziej znanym aktywistą był François Noël Babeuf, postulujący wspólną własność ziem i ogółu gospodarki oraz polityczną równość obywateli. Do poglądów Babeufa nawiązali nie tylko utopijni socjaliści, czartyści, ale także Marks i Engels, a jego doktryna – mimo prześladowań ze strony władz – posiadała wielu zwolenników. Zasady Babeufa noszą nazwę babuwizmuNowa encyklopedia powszechna PWN, tom 1, Warszawa 1995.. Babeuf utworzył organizację zwaną jako Sprzysiężenie Równych.
Podstawowym celem socjalizmu jest osiągnięcie zaawansowanego poziomu produkcji materialnej, a co za tym idzie – większej wydajności, efektywności i racjonalności w porównaniu z kapitalizmem i wszystkimi wcześniejszymi systemami, zgodnie z poglądem, że rozszerzenie ludzkich możliwości produkcyjnych stanowi podstawę rozszerzenia wolności i równości w społeczeństwie. Wiele form teorii socjalistycznej zakłada, że ludzkie zachowanie jest w dużej mierze kształtowane przez środowisko społeczne. W szczególności socjalizm zakłada, że normy społeczne, wartości, cechy kulturowe i praktyki ekonomiczne są tworem społecznym, a nie wynikiem niezmiennych praw natury. Przedmiotem ich krytyki nie jest więc ludzka chciwość ani świadomość, lecz warunki materialne i stworzone przez człowieka systemy społeczne (tj. struktura ekonomiczna społeczeństwa), które dają początek obserwowanym problemom społecznym i nieefektywnościom. Bertrand Russell, często uważany za ojca filozofii analitycznej, identyfikował się jako socjalista. Sprzeciwiał się aspektom marksizmu dotyczącym walki klas, postrzegając socjalizm wyłącznie jako dostosowanie stosunków ekonomicznych do nowoczesnej produkcji maszynowej, mające na celu przyniesienie korzyści całej ludzkości poprzez stopniowe zmniejszanie koniecznego czasu pracy.
Socjaliści postrzegają kreatywność jako istotny aspekt ludzkiej natury i definiują wolność jako stan, w którym jednostki mogą wyrażać swoją kreatywność bez przeszkód ze strony zarówno niedoborów materialnych, jak i przymusowych instytucji społecznych. Socjalistyczna koncepcja indywidualności jest powiązana z ideą indywidualnej ekspresji twórczej. Karol Marks wierzył, że rozszerzenie sił wytwórczych i technologii stanowi podstawę rozszerzenia ludzkiej wolności oraz że socjalizm – jako system zgodny ze współczesnym rozwojem technologicznym – umożliwi rozkwit „wolnych indywidualności” poprzez stopniowe zmniejszanie koniecznego czasu pracy. Redukcja koniecznego czasu pracy do minimum dałaby jednostkom możliwość rozwoju ich prawdziwej indywidualności i kreatywności.
Krytyka kapitalizmu
Socjaliści argumentują, że akumulacja kapitału generuje marnotrawstwo poprzez efekty zewnętrzne, które wymagają kosztownych działań regulacyjnych. Zwracają także uwagę na to, że ten proces tworzy nieefektywne branże i praktyki, które istnieją jedynie po to, by wygenerować wystarczający popyt na produkty, takie jak agresywna reklama, aby mogły zostać sprzedane z zyskiem, a tym samym tworzą popyt zamiast go zaspokajać. Socjaliści twierdzą, że kapitalizm składa się z nieracjonalnej działalności, takiej jak kupowanie towarów tylko po to, aby sprzedać je później, gdy ich cena wzrośnie – a nie w celu konsumpcji – nawet jeśli danego towaru nie można sprzedać z zyskiem osobom potrzebującym. Z tego powodu kluczową krytyką socjalistyczną jest to, że „zarabianie pieniędzy” lub akumulacja kapitału nie odpowiada zaspokajaniu potrzeb (produkcji wartości użytkowych). Podstawowym kryterium działalności gospodarczej w kapitalizmie jest akumulacja kapitału w celu ponownego inwestowania w produkcję, co jednak napędza rozwój nowych, nieproduktywnych branż, które nie wytwarzają wartości użytkowej, a jedynie istnieją po to, by podtrzymywać proces akumulacji (w przeciwnym razie system popada w kryzys), na przykład rozwój sektora finansowego, co przyczynia się do powstawania baniek ekonomicznych. Taka akumulacja i ponowne inwestowanie, gdy wymaga stałej stopy zysku, powoduje problemy, jeśli dochody w pozostałej części społeczeństwa nie rosną proporcjonalnie.
Socjaliści postrzegają stosunki własności prywatnej jako ograniczające potencjał sił wytwórczych w gospodarce. Według socjalistów, własność prywatna staje się przestarzała, gdy koncentruje się w scentralizowanych, uspołecznionych instytucjach, które nie opierają się na prywatnej apropriacji dochodów – lecz na pracy kooperatywnej i wewnętrznym planowaniu alokacji nakładów – aż do momentu, gdy rola kapitalisty staje się zbędna. Bez potrzeby akumulacji kapitału i klasy właścicieli, własność prywatna środków produkcji jest postrzegana jako przestarzała forma organizacji gospodarczej, którą należy zastąpić wolnym stowarzyszeniem jednostek opartym na publicznej lub wspólnej własności tych uspołecznionych zasobów. Prywatna własność narzuca ograniczenia w planowaniu, prowadząc do nieskoordynowanych decyzji gospodarczych, które skutkują wahaniami koniunktury, bezrobociem i ogromnym marnotrawstwem zasobów materialnych w czasie kryzysów nadprodukcji. Rola państwa
mały|Ferdinand Lassalle uważał państwo za byt niezależny od przynależności klasowych i instrument sprawiedliwości, który będzie niezbędny do osiągnięcia socjalizmu Socjaliści przyjmowali różne stanowiska dotyczące państwa i jego roli w walce rewolucyjnej, w budowie socjalizmu oraz w funkcjonowaniu ustalonej gospodarki socjalistycznej.