Jan Wacław Machajski

Jan Wacław Machajski, ps. A. Wolski (ur. 27 grudnia 1866 w Busku, zm. 19 lutego 1926 w Moskwie) – polski działacz anarchistyczny.

Twórca tzw. „machajewszczyzny” – robotniczego ruchu antyinteligenckiego, występującego przeciw inteligencji i państwu. Zasłynął jako krytyk Lenina i komunistów, którzy, według niego, wprowadzili mechanizm władzy niewiele różniący się od carskiego. Przyjaciel Stefana Żeromskiego, pierwowzór Andrzeja Radka z Syzyfowych prac.

Życiorys

Młodość i wykształcenie Jan Wacław Machajski przyszedł na świat 27 grudnia 1866 w Busku, w powiecie stopnickim. Był synem urzędnika miejskiego, Konstantego, który, według niektórych źródeł, przez pewien okres zajmował posadę burmistrza. Matka Karolina, z domu Golańska zajmowała się prowadzeniem domu i opiekowała się pięciorgiem starszego rodzeństwa Wacława. Gdy miał 4 lata, zmarł jego ojciec. Osamotniona wdowa wraz z dziećmi przeprowadziła się do Pińczowa. Jedną z form ich utrzymywania było przyjmowanie na stancję pensjonariuszy. Jan Machajski od najmłodszych lat (nawet już w wieku 8-10 lat) udzielał korepetycji kolegom z klasy, co stanowiło dodatkowy dochód ubogiej rodziny. Ukończył progimnazjum w Pińczowie i w 1882 wyjechał do Kielc w celu kontynuowania nauki w Męskim Gimnazjum Rządowym. Miał wtedy 16 lat. Zaprzyjaźnił się wtedy z autorem Syzyfowych Prac, Stefanem Żeromskim, z którym przez cały okres pobytu w gimnazjum dzielił szkolną ławkę. Wraz z przyjacielem w 1884 założył tajne towarzystwo literackie pod opieką profesora Tomasza Siemiradzkiego, który mocno akcentował w swej pracy patriotyczne wychowanie. W 1886 pomyślnie zdał maturę i jesienią tego samego roku zaczął studia na wydziale przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego. Jednak po dwóch latach przeniósł się na medycynę, której poświęcił 3 lata swojego życia. Żadnego z tych kierunków nie ukończył, ponieważ w tym okresie jego życia bardziej niż nauka interesowała go działalność polityczna i oświatowa.thumb|Jan Waclaw Machajski w czasach młodzieńczych|227x227px|alt=|lewo

Działalność polityczna W 1887 wstąpił do organizacji młodzieżowej „Zet” (Związek Młodzieży Polskiej), która wówczas głosiła hasła demokratyczne i niepodległościowe. Wkrótce podjął współpracę z warszawskimi kręgami socjalistycznymi, organizował koła dyskusyjne, pisał odezwy, aktywnie uczestniczył w ruchu robotniczym. W 1891 przeprowadził się do Krakowa, gdzie prowadził wraz z lokalnymi socjalistami rewolucyjną propagandę. W tym czasie jego poglądy można określić jako czysto marksistowskie, chociaż niektóre jego publikacje z tego okresu zawierają delikatne zabarwienie niepodległościowe.

W maju 1892 został aresztowany za przemyt materiałów propagandowych ze Szwajcarii do Łodzi – w mieście trwał wówczas strajk powszechny. Machajskiego osadzono na trzy lata w krakowskim więzieniu. Za swoją działalność został skazany w 1895 przez władze zaborcze na sześć lat zesłania na Sachalinie. W czerwcu 1903 uciekł z tzw. etapu w Aleksandrowsku i przedostał się do Genewy, gdzie się osiedliłMarian Kałuski, Polacy na Sachalinie, „Puls Polonii”, wyd. z 2.2.2005 r..

W latach 1907–1911 przebywał w Krakowie i Zakopanem pod pseudonimem Jan Kiżło. Został aresztowany i oskarżony o posługiwanie się cudzym paszportem, groziła mu ekstradycja do Rosji. W jego obronie stanęli m.in. Kazimierz Dłuski, Roman Dmowski, Stanisław Trusiewicz i Stefan Żeromski. Ostatecznie wyjechał z Galicji i osiedlił się w Paryżu.

W 1917 wyruszył do ogarniętej rewolucją Rosji, po rewolucji październikowej zamieszkał w MoskwieJan-Waclav Makhaïski, Le Socialisme Des Intellectuels, Les Editions De Paris-Max Chaleil, Paris 2001.. W dziele "Robotnicza rewolucja" (ros. Рабочая революция, 1918) piętnował bolszewików za wprowadzone przez nich roboty przymusoweMichaił Heller, Концентрационный мир и советская литература Paryż 1974 s. 18 - 23..

Swój pobyt w Rosji zaczął jednak od zrewoltowanego Petersburga. Tam wraz z żoną został otoczony przez grupę zwolenników, wśród których pojawiło się kilka nowych twarzy. Dysponowali oni nawet lokalem, w którym mogła się rozwijać działalność organizacji. Jednak Zmowie Robotniczej nie było już dane odbudować swych sił. W obliczu burzliwych wydarzeń, Machajski uparcie przekonywał, aby grupa czekała na dalszy rozwój wypadków. Wraz z upływem czasu grupa zwolenników Machajskiego malała, tracąc swych ludzi na rzecz rosnących w siłę bolszewików. Po zdobyciu władzy przez komunistów, zniechęcony Machajski odrzucił proponowaną mu funkcję redaktora w czasopiśmie „Narodnoje choziajstwo”, zadowalając się skromną posadą korektora technicznego pisma (co gwarantowało mu też dostęp do zagranicznej prasy). Nie będąc przez nikogo niepokojony, 26 lutego 1926 roku w Moskwie zmarł na atak serca5 Z. Zaremba, Słowo o Wacławie Machajskim, Paryż 1967, s. 105-111..

Przypisy

Wybrane publikacje

Ewolucja socjaldemokracji (1899) Naukowy socjalizm (1899) Pracownik umysłowy (1905) Religia socjalistyczna a walka robotnicza (1909) Bilans burżuazyjnej rewolucji rosyjskiej (1909) Pracownik umysłowy i inne pisma, oprac. Piotr Laskowski, tłum. Sergiusz Kowalski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2016. (Zawiera tłum. trzech z czterech części Robotnika umysłowego i dużą bibliografię.) Robotnik umysłowy 1911, oprac. Lech Dubel, tłum. Halina Sajewicz, Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna, Zamość 2012.

Bibliografia Zygmunt Zaremba, Słowo o Wacławie Machajskim, Księgarnia Polska w Paryżu, Paryż 1967 r. Lech Dubel, Zapomniany prorok rewolucji. Szkic o Janie Wacławie Machajskim, Wyd. UMCS, Lublin 2009 r. Marian Kałuski, Polacy na Sachalinie, „Puls Polonii”, wyd. z 2.2.2005 r. Marshall S. Shatz, Jan Waclaw Machajski. A radical critic of the Russian intelligentsia and socialism, University of Pittsburgh Press, Pittsburgh 1989. Jan-Waclav Makhaïski, Le Socialisme Des Intellectuels, Les Editions De Paris-Max Chaleil, Paris 2001.

Linki zewnętrzne Nagrobek Jana Wacława Machajskiego na Cmentarzu Wagańkowskim w Moskwie J. W. Machajski, Religia socjalistyczna a walka robotnicza. J. W. Machajski, State socialism. Jan-Waclav Makhaïski, Le Socialisme Des Intellectuels, Les Editions De Paris-Max Chaleil, Paris 2001. Wiera Machajska, Życie i poglądy Wacława Machajskiego

Remigiusz Okraska, Sojusznicy czy pasożyty?, „Obywatel”, 2010 r., nr 1 (48). Marian Kałuski, Polacy na Sachalinie, „Puls Polonii”, wyd. z 2.2.2005 r.

Zygmunt Zaremba, O Machajskim (fragm. książki Z. Zaremby pt. Słowo o Wacławie Machajskim)

Marshall S. Shatz, Jan Waclaw Machajski. A radical critic of the Russian intelligentsia and socialism, University of Pittsburgh Press, Pittsburgh 1989. Max Nomad, White Collars and Horny Hands. The revolutionary thought of Waclaw Machajski. Paul Avrich, What is „Makhaevism”?

Kategoria:Absolwenci I Liceum Ogólnokształcącego im. Stefana Żeromskiego w Kielcach Kategoria:Członkowie Związku Młodzieży Polskiej „Zet” Kategoria:Ludzie urodzeni w Busku-Zdroju Kategoria:Pierwowzory postaci literackich Kategoria:Polscy anarchiści Kategoria:Polscy zesłańcy na Sybir Kategoria:Urodzeni w 1866 Kategoria:Zmarli w 1926