Pseudo-Dionizy Areopagita

Pseudo-Dionizy Areopagita (lub Dionizy Pseudo-Areopagita) – grecki autor, wczesnochrześcijański teolog i filozof neoplatoński z przełomu V i VI wieku, autor zbioru pism znanego jako Corpus Areopagiticum lub Corpus Dionysiacum. Poprzez swoje dzieło Teologia mistyczna, uważany jest za prekursora teologii negatywnej (apofatycznej) oraz twórcę angelologii.

Dzieła (Corpus Dionysiacum) Zachowany zbiór pism obejmuje cztery traktaty i dziesięć listów: Imiona Boskie (Περὶ θείων ὀνομάτων, De divinis nominibus); Hierarchia niebiańska (Περὶ τῆς οὐρανίου ἱεραρχίας, De coelesti hierarchia); Hierarchia kościelna (Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας, De ecclesiastica hierarchia); Teologia mistyczna (Περὶ μυστικῆς θεολογίας, De mystica theologia) – zwięzłe, ale potężne dzieło, w którym teologia po raz pierwszy w historii staje się wprost "mistyczna"; Dziesięć listów.

W zachowanych tekstach autor wielokrotnie wspomina siedem innych swoich dzieł, które najprawdopodobniej zaginęły lub stanowią literacką fikcję, mającą na celu wywołanie u czytelników wrażenia, że obcują z fragmentami znacznie większego zbioru pism z I wieku. Należą do nich m.in. Zarysy teologiczne i Teologia symboliczna.

Autorstwo i czas powstania Datowanie Pierwsze wzmianki o dziele Pseudo-Dionizego pojawiają się ok. VI wieku. Najwcześniejsze dające się datować odwołanie pochodzi z 528 roku z tłumaczenia traktatu Sewera z Antiochii Adversus Apologiam Juliani. Kolejne pochodzi z 532 roku z relacji z debaty między zwolennikami monofizytyzmu (w tym Sewerem) a obrońcami postanowień soboru chalcedońskiego, podczas której monofizyci cytowali 4. List Dionizego na poparcie swoich poglądów. Stąd wniosek, że teksty musiały zostać napisane przed tą datą.

Udało się także ustalić datę (terminus post quem), po której Corpus Dionysiacum musiało powstać. Z rozdziału III Hierarchii kościelnej, w opisie liturgii, pojawia się śpiew Credo. Śpiew ten został wprowadzony do obrzędu Boskiej liturgii Eucharystii w 476 roku przez patriarchę Antiochii Piotra Folusznika (lub w 515 r. w Konstantynopolu). Stąd przyjmuje się, że autor pisał na przełomie V i VI wieku.

Tożsamość autora Do dziś nie ustalono tożsamości Pseudo-Dionizego. On sam pod pseudonimem "Dionizos" przedstawia się jako Dionizy Areopagita, nawrócony po wysłuchaniu mowy świętego Pawła na ateńskim areopagu (Dz 17, 34). Pseudo-Dionizy w swych pismach nazywa św. Pawła nauczycielem, adresuje listy do jego towarzyszy – Tymoteusza i Tytusa, a także do Apostoła Jana. Twierdzi, iż był świadkiem ciemności po śmierci Chrystusa. Tożsamość, jaką sobie przybrał, była wybiegiem mającym na celu przypisanie swoich pism do tradycji apostolskiej.

Prawdziwość tego autorstwa była kwestionowana już w VI wieku, m.in. przez Hypatiosa z Efezu, który w 532 r. wskazywał, że żaden ze starożytnych Ojców Kościoła nie cytował tych pism. Jednakże obrona ich apostolskiego pochodzenia przez Jana ze Scytopolis i Maksyma Wyznawcę sprawiła, że od VII wieku aż do epoki renesansu powszechnie uznawano je za autentyczne dzieła ucznia św. Pawła. W XV w. m.in. Lorenzo Valla podważył autentyczność przypisywanego autorstwa, co później nagłośnił Erazm z Rotterdamu. Dopiero pod koniec XIX w., dzięki analizom filologicznym J. Stiglmayra i H. Kocha, udowodniono silną zależność pism od neoplatończyka Proklosa (zm. 485), co ostatecznie przypisało autora do epoki późniejszej i nadało mu miano "Pseudo-Dionizego Areopagity".

Obecnie przeważa pogląd, że autor był Grekiem, prawdopodobnie mnichem, piszącym w Syrii, uczniem neoplatonika Proklosa. Wysuwano także hipotezy, iż autorem mógł być Piotr Iberyjczyk lub Damascius, ostatni scholarcha Akademii Ateńskiej, jednak nie ma w tej kwestii pełnego konsensusu naukowego.

Teologia Hans von Campenhausen określa Pseudo-Dionizego jako monofizytę, a jego myśl jako mistyczno-neoplatońską. Jego teologia jest silnie mistyczna i wykazuje wielki wpływ neoplatonizmu (szczególnie Plotyna i Proklosa), jak również Klemensa z Aleksandrii czy Ojców Kapadockich.

Według Dionizego całym światem, widzialnym i niewidzialnym, rządzi święty porządek, wyznaczający każdej przeznaczonej do przebóstwienia istocie określone miejsce stosownie do stopnia jej doskonałości: zarówno aniołom, jak i członkom Kościoła. Całość posłuszna jest ruchowi przypływu i odpływu, od Boga do Boga w procesie zstępowania i wstępowania.

Teologia mistyczna i negatywna Etapem ludzkiego poznawania tego, co boskie, jest badanie imion Boga (teologia pozytywna / katafatyczna). Etap ten trzeba jednak przezwyciężyć, ponieważ wszelka definicja Boga ograniczałaby niemającą granic transcendencję. Bóg lepiej charakteryzuje się poprzez zaprzeczenia niż twierdzenia. Wobec tego ostateczna teologia, wiedza o tym, co boskie, może być tylko negatywna (apofatyczna). Bóg nie jest dostępny ludzkiemu poznaniu, a gdy zaneguje się wszystkie imiona Boga, następuje "boskie milczenie, ciemność i niewiedza". Mistyk musi, jak Mojżesz wstępujący na Górę Synaj, przeniknąć poza wszelkie światło i wejść w mroczny obłok "niewiedzy", który skrywa Boga, ale który jest również źródłem wszelkiego światła.

Oddziaływanie pism Pomimo początkowego odrzucenia przez niektórych podczas debaty w Konstantynopolu w 532 roku, Corpus Dionysiacum z siłą prawie apostolskiego autorytetu stało się jednym z fundamentów życia duchowego, uzyskując powszechną akceptację zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie.

Wschodnie chrześcijaństwo W świecie greckojęzycznym twórczość Dionizego wcześnie doczekała się ortodoksyjnej interpretacji dzięki obszernym przypisom (scholiom) Jana ze Scytopolis i pismom św. Maksyma Wyznawcy. Z pism Dionizego szeroko korzystali m.in. Jan z Damaszku czy German I z Konstantynopola. Teksty te odegrały też fundamentalną rolę dla wschodniego mistycyzmu i teologii Grzegorza Palamasa.

Zachodnie chrześcijaństwo Na Zachód pisma Dionizego dotarły pod koniec VI w. (za sprawą papieża Grzegorza Wielkiego), lecz ich prawdziwy wpływ zaczął się w IX wieku, po tym jak w 827 r. cesarz bizantyjski Michał II podarował kopię dzieł królowi frankijskiemu Ludwikowi Pobożnemu. Zostały one zdeponowane w opactwie św. Dionizego (Saint-Denis) pod Paryżem. Opat Hilduin dokonał pierwszego, dość zawiłego tłumaczenia na łacinę. Dwadzieścia lat później, nowy cesarz Karol II Łysy zlecił irlandzkiemu uczonemu Janowi Szkotowi Eriugenie sporządzenie nowego, dokładniejszego przekładu (ukończonego w 862 r.).

W XII i XIII wieku dzieła Pseudo-Dionizego, wspierane nowymi tłumaczeniami i komentarzami m.in. Hugona od św. Wiktora, Tomasza z Akwinu (który cytował go ponad 1700 razy) czy Alberta Wielkiego, ukształtowały średniowieczną myśl scholastyczną, pomagając połączyć koncepcję hierarchicznej struktury świata stworzonego z pojęciem jednego Boga. Święty Bonawentura nazwał go „księciem mistyków”.

Silny renesans koncepcji dionizjańskich (szczególnie metody via negativa) nastąpił w mistyce XIV i XV w. za sprawą Mistrza Eckharta, Johannesa Taulera, Jana Ruysbroecka, a później w XVI w. w hiszpańskim karmelityzmie m.in. u św. Jana od Krzyża. Sam Marcin Luter wypowiadał się o nim ambiwalentnie – choć krytykował puste spekulacje o "hierarchiach anielskich", posługiwał się równocześnie dionizjańską koncepcją Deus absconditus (Boga ukrytego).

Reformowany dogmatyk Emil Brunner uważał Pseudo-Dionizego za główną osobę odpowiedzialną za przeniknięcie do teologii chrześcijańskiej metafizyki neoplatońskiej, która, jego zdaniem, doprowadziła do wypaczenia biblijnego obrazu Boga w teologii średniowiecznej.

Zobacz też

Anioł Angelologia Archanioł Mistyka

Przypisy

Bibliografia Przekłady polskie Wydanie pierwsze: t. I–II, Kraków 1997–1999. Dzieła świętego Dionizjusza Areopagity. Przetłumaczył, przedmową i wstępem zaopatrzył Emanuel Bułhak. Kraków 1932. Imiona Boskie. Do Tymoteusza brata w kapłaństwie (rozdz. 1), przeł. M. Dzielska, konsultacja filozoficzna J. Misiek, „Znak” 48 (1996), z. 491, s. 20–27. O imionach bożych, przeł. E. Bułhak, słowo wstępne M.J. Gondek, Lublin: Wyd. Onion 1995.

Opracowania Dzielska M., Dionizy-Areopagita, hasło w: Powszechna Encyklopedia Filozofii, Kijewska A., Dionizy Areopagita (Pseudo-Dionizy), tamże pokaźna bibliografia świeżej daty. Stępień, T.P., Pseudo-Dionizy Areopagita chrześcijanin i platonik: polemiczne aspekty pism Corpus Dionysiacum w kontekście mowy św. Pawła na Areopagu (Dz 17,22-31), wydawca:Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 2006, Warszawa, , . .

Linki zewnętrzne Polskojęzyczne Agnieszka Kijewska, Dionizy Areopagita, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05]. Pseudo-Dionizy Areopagita – dzieła w bibliotece Polona

Obcojęzyczne Tekst grecki z tłumaczeniem łacińskim: Dionysius_Aeropagita.

D Kategoria:Bizantyńscy filozofowie 527–610 Kategoria:Nieznana data urodzenia Kategoria:Nieznana data śmierci Kategoria:Bizantyńscy teolodzy chrześcijańscy